Korkuluksuz Yaşam (Leben ohne Geländer): Felix Zawodsky’nin Eserinde İşçi Göçü Öncesi Türk İmgesi

Öz

Alman ve Avusturya kültür tarihi araştırmaları, Türk imgesini genellikle 1961 İşgücü Anlaşması sonrası oluşan konuk işçi stereotipi üzerinden okumaktadır. Oysa 1950’ler, Birinci Dünya Savaşı’ndan tevarüs eden silah arkadaşlığı (Alm. Waffenbrüderschaft) hafızasının canlı olduğu ve hiyerarşik bakışın henüz yerleşmediği özgün bir ara dönemdir. Bu çalışma, Avusturyalı filolog Dr. Felix Zawodsky’nin 1958 yılında Nürnberg’de Luken & Luken tarafından yayımlanan Umgang mit Völkern: Türken eserini merkeze alarak, göç öncesi Türk algısını imagolojik bir perspektifle analiz etmektedir. Siyasi baskılar nedeniyle Viyana’dan ayrılarak bir kültür mültecisi olarak Türkiye’ye gelen Zawodsky, 1948-1958 yılları arasında İstanbul’da katılımcı bir gözlemci ve fiili bir kültür ataşesi gibi hareket etmiştir. Eser, yazarın Karl May romanlarıyla kurgulanan Vahşi Doğu imgesini yıkarak yerine Batı’ya sadık, modernleşen soylu bir müttefik imgesi inşa etme çabasını yansıtır. Ancak yazar, geliştirdiği Leben ohne Geländer (Korkuluksuz Yaşam) metaforuyla Türkleri güvenlik yerine kadere güvenen, rasyonel değil anlık yaşayan bireyler olarak tanımlayarak, Avrupalı öznenin planlı oto-imajını olumlayan özcü bir yaklaşımı yeniden üretir. Sonuç olarak bu çalışma, Türklerin Alman kamuoyunda henüz vasıfsız iş gücü olarak kodlanmadığı, aksine seçkin öğrenci veya "ticari ortak" olarak algılandığı son tarihsel dönemeci belgeleyen bir kültür tarihi analizidir.

Anahtar Kelimeler

• Felix Zawodsky
• İmgebilim
• Türk İmgesi
• Alman Seyahat Edebiyatı
• Kültür Diplomasisi

“Life without Railings” (Leben ohne Geländer): The Image of the Turk before Labor Migration in Felix Zawodsky’s Work

Öz

Research in German and Austrian cultural history has generally interpreted the image of the Turk through the stereotype of the guest worker that emerged after the 1961 Labor Recruitment Agreement. However, the 1950s constituted a unique transitional period in which the memory of comradeship in arms (Ger. Waffenbrüderschaft) inherited from the First World War was still alive and hierarchical perspectives had not yet become firmly established. This study analyzes pre-migration perceptions of Turks from an imagological perspective by focusing on the work Umgang mit Völkern: Türken by the Austrian philologist Dr. Felix Zawodsky, published in Nuremberg in 1958 by Luken & Luken. Forced to leave Vienna because of political pressures and arriving in Turkey as a cultural refugee, Zawodsky lived in Istanbul between 1948 and 1958, acting both as a participant observer and as a de facto cultural attaché. The work reflects the author’s attempt to dismantle the image of the “Wild East,” shaped by Karl May’s novels, and replace it with the image of a noble ally loyal to the West and committed to modernization. At the same time, however, through his metaphor of “Leben ohne Geländer” (“Life without Railings”), the author characterizes Turks as individuals who rely on fate rather than security and who live spontaneously rather than rationally, thereby reproducing an essentialist perspective that ultimately affirms the planned self-image of the European subject. Consequently, this study offers a cultural-historical analysis documenting the final historical moment before Turks came to be coded in the German public sphere as unskilled labor; instead, they were still perceived as elite students or “commercial partners.”

Anahtar Kelimeler

• Felix Zawodsky
• Imagology
• Image of the Turk
• German Travel Literature
• Cultural Diplomacy

Kaynakça

1. Atasoy, İrem/ Konukman, Barış/ Classen, Albrecht (Hg.) (2023): Turkish-German Relations in Literary History from the Fifteenth through the Twenty-First Century. Istanbul: Istanbul University Press.
2. BCA (T.C. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri) (1949): Felix Zawadsky'nin İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yabancı Diller Bölümüne Almanca okutmanı olarak tayini. Fon: 30-18-1-2, Yer: 118.104.19., Sayı: 3/8878.
3. BCA (T.C. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri) (1953): Felix Zawadsky'nin İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yabancı Diller Okulunda okutman olarak görevlendirilmesi. Fon: 30-18-1-2, Yer: 133.82.6., Sayı: 1794.
4. Beller, Manfred/ Leerssen, Joep (Hg.) (2007): Imagology: The Cultural Construction and Literary Representation of National Characters. Amsterdam/New York: Rodopi.
5. Burcuoğlu, Nedret Kuran (2003): Türk-Alman Kültürel İlişkilerinin Tarihsel Gelişimi. In: Avrupa Araştırmaları Dergisi 11/ 1-2, 169–190.
6. Eşel, Gökhan (2020): Federal Alman Dışişleri Arşiv Belgelerine Göre Demokrat Parti Dönemi Türk-Alman İlişkilerinde 1957 Seçim Süreci. In: Ekonomi, Politika & Finans Araştırmaları Dergisi 5/ 3, 868–892.
7. Fırat, Melek/ Kürkçüoğlu, Ömer (2001): 1945-1960: Batı Bloku Ekseninde Türkiye. In: Türk Dış Politikası: Kurtuluş Savaşından Bugüne Olgular, Belgeler, Yorumlar. Hg. v. Baskın Oran. Cilt 1. İstanbul: İletişim Yayınları, 483–568.
8. Gencer, Mustafa (2023): Historische Bilder von Türken in der deutschen Literatur. In: Turkish-German Relations in Literary History from the Fifteenth through the Twenty-First Century. Hg. v. İrem Atasoy, Barış Konukman & Albrecht Classen. Istanbul: Istanbul University Press, 41–59.

9. Kangler, Franz (2020): Erster Leiter des Österreichischen Kulturinstitutes Istanbul verstorben. In: Sankt Georgs-Blatt (2020, Mart) 35, 11.
10. Kaya, Yunus/ Muezzinoğlu, Ersin (2018): Türk Dış Politikası Soğuk Savaşın Başından Yumuşamaya (1945-1960). Ankara: NEÜ Yayınları.
11. Kızıler Emer, Funda (2012): Die Imagologie als Arbeitsbereich der Komparatistik. In: Uluslararası Avrasya Sosyal Bilimler Dergisi 3/ 8, 1–17.
12. Kochanowska-Nieborak, Anna (2013): Das Bild der polnischen Staatlichkeit in Meyers Konversationslexika des 19. Jahrhunderts. Frankfurt am Main: Peter Lang.
13. Konukman, Barış (2023): Deutsch-Türkische Beziehungen in der Geschichte: Eine altbekannte und fortgesetzte (Wahl) Verwandtschaft. In: Turkish-German Relations in Literary History from the Fifteenth through the Twenty-First Century. Hg. v. İrem Atasoy, Barış Konukman & Albrecht Classen. Istanbul: Istanbul University Press, 9–16.
14. Kula, Onur Bilge (1997): Alman Kültüründe Türk İmgesi III. İstanbul: Gündoğan Yayınları.
15. Müftüler-Baç, Meltem (1997): Turkey's Relations with a Changing Europe. Manchester: Manchester University Press.
16. Öztürk, Ali Osman (2000). Alman Oryantalizmi. 19. Yüzyıl Alman Halk Kültüründe Türk Motifi. Ankara: Vadi Yayınları. (2. Baskı: 2015)
17. Öztürk, Ali Osman (2018a). Zum pädagogischen Wert der Kinderliteratur am Beispiel von Else Günthers Roman Sonjas lustige Türkenreise [An Analysis of the Educational Value of Children’s Literature in Else Günther’s Sonjas lustige Türkenreise]. Alman Dili ve Edebiyatı Dergisi, 1 (39), 19-33. DOI: 10.26650/alde.2018.1.39.0002
18. Öztürk, Ali Osman (2018b): “Völkerverstndigung per Kinderbuch: Sonjas lustige Türkenreise”, In: Josef Kraus und Walter Krämer (Hrsg.) (2018): Sternstunden. Große Texte deutscher Sprache, 1. Auflage, Paderborn: IFB Verlag Deutsche Sprache GmbH, 371-375.
19. Perk, Derya/ Yalçınkaya Akçit, Betül (2021): Eine kultursemiotische Analyse fester Bilder von Türken in ausgewählten deutschen Romanen. In: Alman Dili ve Kültürü Araştırmaları Dergisi 5/ 3.
20. St. Georgs-Blatt (2020): Erster Leiter des Österreichischen Kulturinstitutes Istanbul verstorben. In: Sankt Georgs-Blatt (2020, Mart), 11.
21. Uebler Geist an österreichischen Hochschulen (1946, 23 Ocak): Österreichische Zeitung, 2. https://anno.onb.ac.at/cgi-content/anno?aid=oez&datum=19460123&seite=2&zoom=33
22. Ulağlı, Serhat (2019): İmgebilim: Öteki'nin Bilimi. Ankara: Sinemis Yayınları.
23. Zawodsky, Felix (1958): Umgang mit Völkern: Türken. Band 3. Nürnberg: Luken & Luken.
24. Zawodsky, Felix (1959): Hassan und Ahmet in Wien. In: Die Furche vom 16.07.1959.