Şehriyar ve Azeri Türkçesi Gazelinin Tarihsel Gelişimi

Öz

ÖZ Mohammad-Hossein Şehriyar, Farsça yazdığı büyüleyici gazellerin yanı sıra, ana dili olan Azeri Türkçesinde de gazeller yazmıştır. Farsça gazellerinde yenilik ve modernliğin öncüsü olduğu gibi, Türkçe gazellerinde de yenilikçidir. Şehriyar Azeri Türkçesi gazelinin gelişim tarihinde özel bir yere sahiptir. Farsça şiirleri üzerine yapılan araştırmalar dikkate değer olsa da, Azeri Türkçesi gazelinin tarihsel seyrindeki önemli konumu yeterince araştırılmamıştır. Bu çalışma, Şehriyar'ın Azeri Türkçesi gazelin tarihsel gelişimindeki konumuna kısa bir bakışın yanı sıra, şairin gelenekten kopuşunu ve Azeri Türkçesi gazellerindeki modernleşmesini araştırmıştır. Bu çalışma yöntemi betimsel-analitiktir ve bu çalışmanın sonucunda, Şehriyar'ın modernleşmesinin çoğunlukla Azeri Türkçesi gazellerinin dilinde ve gazellerde Argo unsurların yer aldığı görülmüştür. Bu konudaki girişimi kendine özgüdür. Gazelde siyasi ve sosyal meselelerin ele alınışı da şairin entelektüel modernliğinin bir göstergesidir. Ayrıca, gazelde kişisel deneyimlerini dile getirir ve gazeli kendi hayatıyla bağlantılıdır ve bir ayna gibi Şehriyar'ın hayatından kesitler sunar. Anahtar Kelimeler: Şehriyar, Azeri Türkçesi gazeli, modernite, gazel dili, düşünce , içerik.

Anahtar Kelimeler

• şehriyar
• azeri türkcesi gazeli
• modernite
• gazel dili
• düşünce
• içerik

Mohammad-Hossein Shahriar and the Historical Course of Azeri Turkic Ghazal

Öz

ABSTRACT Mohammad-Hossein Shahriar In addition to the exciting ghazals he composed in Persian language, also composed Ghazal's in his native language, Azeri Turkic. Just as he is a pioneer of innovation in Persian Ghazal's, he is also innovative in his Azeri Turkic Ghazal's, and he holds a special place in historical development of Azeri Turkic Ghazal. Although, research on his Persian poems is noteworthy, but despite of his high position in the historical course of Azeri Turkic Ghazal has not been explored much. The present study, in addition to a brief look at Shahryar's position in the historical course of Azeri Turkic Ghazal, has examined and explored this poet's breaking with tradition and his modernism in Azeri Turkic Ghazal. The present study method is descriptive-analytical, and the result of the present study has found Shahryar's innovation mostly in the language of Azeri Turkic Ghazal and the enter a vernacular elements in this Ghazal's. His initiative in this matter is unique. Also, the presentation of political and social issues in the ghazal is also an aspect of this poet's intellectual modernity. In addition, he sings about his personal experiences in the ghazal, as regards his ghazal is tied to his life and, like a mirror, depicts moments from Shahriar's life. Keywords: Shahriar, Azeri Turkic ghazal, innovation, ghazal language, thought and content.

Anahtar Kelimeler

• shahriar
• azeri turkic gazel
• innovation
• ghazal language
• thought
• content

شهریار و سیر تاریخی غزل ترکی آذری

Öz

چکیده: محمدحسین بهجت تبریزی، شهریار ملک سخن در کنار غزلیّات شورانگیزی که به زبان فارسی سروده، غزلیّاتی نیز به زبان مادری‎اش ترکی آذری دارد. او همچنانکه در غزل فارسی سلسله‎جنبان نوآوری و نوجویی است، در غزلیّات ترکی‎اش نیز نوجو و نوآور است و در تاریخ تحوّل غزل ترکی آذری، جایگاهی ویژه دارد. با اینکه پژوهش‎ها در مورد اشعار فارسی او قابل توجّه است امّا جایگاه والای او در سیر تاریخی غزل ترکی آذری، چندان مورد واکاوی قرار نگرفته است. پژوهش حاضر،ضمن نگاه اجمالی به جایگاه شهریار در سیر تاریخی غزل ترکی، سنّت‎شکنی‎های این شاعر و نوگرایی هایش در غزل ترکی آذری را مورد بررسی و کاوش قرار داده است. روش پژهش حاضر توصیفی-تحلیلی بوده و نتیجۀ پژوهش حاضر نوگرایی شهریار را بیشتر در زبان غزل ترکی آذری و وارد کردن عناصر عامّه در غزل یافته است. ابتکار او در این مورد مثال زدنی و خاصّ اوست. همچنین طرح مسائل سیاسی اجتماعی در غزل نیز جنبه‎ای از نوگرایی فکری این شاعر است. در کنار این او در غزل نغمه گر تجارب فردی خویش است و غزل او با زندگی‎اش گره خورده و چون آیینه‎ای تصویرگر لحظه‎هایی از زندگی شهریار است. واژگان کلیدی: شهریار، غزل ترکی آذری، نوگرایی، زبان غزل، فکر ، مضمون.

Anahtar Kelimeler

• شهریار
• غزل ترکی آذری
• نوگرایی
• زبان غزل
• فکر
• مضمون

Kaynakça

1. Emen-hânî, Îsâ ve Mustafâ Alî-mededî. "Vâjegân-i Âmme der Şi‘r-i Muâsır: Nigâhî be Çigûnegî-yi Tebdîl-i Vâjehâ-yi Âmme ve Mahallî be Şâhisey-i Sebk-şinâhtî der Şi‘r-i Muâsır". Dofaslnâmeh-i Ferheng ve Edebiyyât-i Âmme. Sene 3. Şumâre 6 (Pâyîz ve Zimistân 1394). ss. 115-140.
2. Bahtiyârî, Zehrâ ve Ahmed Gulâmî. "Tahlîl-i Nev-vâjegân-i Musavveb-i Ferhengestân-i Zebân ve Edeb-i Fârsî der Kutub-i Zîst-şinâsî-yi Müteveassita-yi Dovvom-i Rişte-yi Ulûm-i Tecrubî". Pecûhiş der Âmûziş-i Zîst-şinâsî. Şumâre 5 (1399). ss. 41-62.
3. Harîrî, Nâsır. Hüner ve Edebiyyât-i İmrûz. Tehrân: Kitâbsarây-i Bâbil, 1365.
4. Husrevşâhî, Rızâ. Şi‘r ve Edeb-i Fârsî der Kişverhâ-yi Hemsâye (Âsiyâ-yi Sağîr). Tehrân: İntişârât-i Dânişgâh-i Terbiyet-i Muallim, 1354.
5. Rüstemova, Âzâde. Seyr-i Gazel der Edebiyyât-i Âzerbaycân (Târîh-i Gazel der Kurûn-i 6 ve 10 Hicrî). Tercüme-yi Nâd-alî Peyâm. Tebrîz: İntişârât-i Şeyh Safiyyüddîn, 1379.
6. Sârlî, Nâsır-kulî. Zebân-i Fârsî-yi Mi‘yâr. Tehrân: Hermes, 1387.
7. Şefîî Kedkenî, Muhammed-Rızâ. Edvâr-i Şi‘r-i Fârsî ez Meşrûtiyyet tâ Saltanat. Tehrân: Tûs, 1380.
8. Şefîî Kedkenî, Muhammed-Rızâ. Hezâre-yi Dovvom-i Âhû-yi Kûhî. Çâp-i 7. Tehrân: Suhen, 1390.

9. Şehriyâr, Seyyid Muhammed-Hüseyn. Külliyyât-i Dîvân-i Türkî. Bâ Mukaddime ve Tevzîh-i Hamîd Muhammedzâde. Çâp-i Dovvom. Tehrân: İntişârât-i Nigâh ve Zerrîn, 1368.
10. Kalpaklı, Mehmet. Osmanlı Divan Şiiri Üzerine Metinler. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 1999.
11. Münzevî, Hüseyn. Întürk-i Pârsî-gûy. Tehrân: İntişârât-i Berg, 1372.
12. Nîmâ Yûşîc. Harfhâ-yi Hemsâye. Tehrân: Dünyâ, 1357.
13. Nîmâ Yûşîc. Derbâre-yi Şi‘r ve Şâirî. Girdâverî ve Tedvîn-i Sîrûs Tâhbâz. Tehrân: Defterhâ-yi Zemâne, 1368. Hamdi Tanpınar, Ahmet. XIX. Asır Türk Edebiyatı Tarihi. İstanbul: Yapıkredi Yay., 1976