Selanik Vak’ası’nın Ortaya Çıkışı ve Tepkiler (1876)

Öz

Helen adında bir Bulgar kızı ihtida etmek amacıyla 5 Mayıs 1876’da Avrethisarı’ndan köy imamı, bir Arap kadın ve annesiyle birlikte Selanik’e gitmek üzere yola çıkmıştır. 6 Mayıs 1876’da Selanik istasyonuna gelen Helen resmi işlemlerini yapmak üzere hükümet konağına gitmek isterken, Selanik’teki Amerikan Konsolosunun da kışkırtmasıyla harekete geçen Rum ve Bulgar gruplar tarafından feracesi ve yaşmağı yırtılarak kaçırılmıştır. Bunun üzerine olayı protesto etmek isteyen Müslümanlardan oluşan kalabalık bir grup önce hükümet konağının önünde toplanmış ve daha sonra Selim Paşa Camiinin önüne gelmiştir. Burada bir tahrik sonucunda Fransız Konsolos Jules Moulin ile Alman Konsolos Eric Abbott kalabalığın saldırısını uğrayarak linç edilmiştir. Bu nedenle Fransa, Almanya, Rusya, Avusturya ve İtalya oldukça sert bir tutum takınarak hemen savaş gemilerini Selanik Limanı’na göndermişler ve Osmanlı Devleti’yle ilişkilerini askıya almışlardır. Böylece makalenin konusu uluslararası bir krize dönüşen Selanik Vak’ası’nın nasıl gerçekleştiğini, olayın ardından başta konsolosları öldürülen Fransa ve Almanya’nın ilk tutumları olmak üzere diğer batılı devletlerin tepkilerini, çaresiz kalan Osmanlı Devleti’nin nasıl mahkeme kurduğunu ve olayla ilgisi olanları nasıl cezalandırdığını, Osmanlı Devleti’nin dış baskılardan kurtulmak için öldürülen Fransa ve Almanya Konsoloslarının geride kalan ailelerine ne kadar tazminat ödediğini ve bu vak’anın bastırılması sırasında emeği geçenlere hangi taltifleri verdiğini çoğunlukla Başbakanlık Osmanlı Arşivi’nden edindiğimiz belgeler olmak üzere diğer kaynaklardan da faydalanarak ortaya koymaktır.

Anahtar Kelimeler

• Selanik Vak’ası
• İhtida
• Osmanlı Devleti
• Almanya
• Fransa
• Rusya

The Emergence of the Salonika Event and Reactions (1876)

Öz

On May 5, 1876, Helen, a Bulgarian girl from Avrethisarı, travelled to Thessaloniki with the village imam, an Arab girl, and her mother intending to convert to Islam. Upon her arrival at the Thessaloniki train station on May 6, 1876, The Greek and Bulgarian gangs abducted Helen as she was proceeding to the Government House to complete the official conversion process. During the abduction, her clothes and veil were torn, an act that -coupled with the involvement of the American Consulate- served as a major provocation. In response a crowd of Muslims who wanted to protest the event gathered together and walked to Selim Paşa Mosque. Amidst the escalating tension, the French Consul Jules Moulin and the German Consul Eric Abbott were lynched by the mob. Following this incident France, Germany, Russia, Austria and Italy adopted a hard stance sending warships to Thessaloniki Port and temporarily suspended their relations with Ottoman State. This article examines how the “Thessaloniki Event” evolved into a international diplomatic crisis. Using various archival documents, particularly from the Ottoman Archives, it analyzes the reaction of Western powers especially France and German whose consuls were killed, the judicial process established by the Ottomans to punish the perpetrators, the indemnity paid to the families of the victims to mitigate external pressure, and the rewards granted to officials who served in suppressing the unrest.

Anahtar Kelimeler

• The Salonika Event
• Conversion
• Ottoman State
• Germany
• France
• Russia

Kaynakça

1. BOA, DH. MKT, 1326/28, L.1, 16 Haziran 1879 (H. 25 Cemaziyelahir 1296).
2. BOA, DH. MKT, 1326/28, L.2, 22 Temmuz 1879 (H. 2 Şaban 1296).
3. BOA, DH. MKT, 1326/28, L.3, 11 Haziran 1879 (H. 20 Cemaziyelahir 1296).
4. BOA, DH. MKT, 1364/49, 8 Eylül 1886 (H. 9 Zilhicce 1303).
5. BOA, HR. TO, 122/105, 7 Ağustos 1876 (H. 16 Receb 1293).
6. BOA, HR. TO, 122/109, 7 Ağustos 1876 (H. 16 Receb 1293).
7. BOA, HR. TO, 122/58, 10 Haziran 1876 (H. 17 Cemaziyelevvel 1293).
8. BOA, HR. TO, 122/76, 30 Temmuz 1876 (H. 8 Receb 1293).

9. BOA, HR. TO, 122/93, 15 Ağustos 1876 (H. 24 Receb 1293).
10. BOA, HR. TO, 124/100, 15 Mayıs 1876 (H. 20 Rebiulahir 1293).
11. BOA, HR. TO, 124/84, 6 Mayıs 1876 (H. 11 Rebiulahir 1293).
12. BOA, HR. TO, 124/86, 8 Mayıs 1876 (H. 13 Rebiulahir 1293).
13. BOA, HR. TO, 124/87, 8 Mayıs 1876 (H. 13 Rebiulahir 1293).
14. BOA, HR. TO, 124/89, 9 Mayıs 1876 (H. 14 Rebiulahir 1293).
15. BOA, HR. TO, 124/90, 9 Mayıs 1876 (H. 14 Rebiulahir 1293).
16. BOA, HR. TO, 124/91, 9 Mayıs 1876 (H. 14 Rebiulahir 1293).
17. BOA, HR. TO, 124/92, 10 Mayıs 1876 (H. 15 Rebiulahir 1293).
18. BOA, HR. TO, 124/93, 10 Mayıs 1876 (H. 15 Rebiulahir 1293).
19. BOA, HR. TO, 124/94, 10 Mayıs 1876 (H. 15 Rebiulahir 1293).
20. BOA, HR. TO, 166/17. 9 Mayıs 1876 (H. 14 Rebiulahir 1293).
21. BOA, HR. TO, 462/12, 18 Ekim 1876 (H. 29 Ramazan 1293).
22. BOA, HR. TO, 553/11, 21 Mayıs 1876 (H. 26 Rebiulahir 1293).
23. BOA, HR. TO, 554/2, 13 Mayıs 1876 (H. 18 Rebiulahir 1293).
24. BOA, HR. TO, 554/3, 13 Mayıs 1876 (H. 18 Rebiulahir 1293).
25. BOA, HR. TO, 554/4, 14 Mayıs 1876 (H. 19 Rebiulahir 1293).
26. BOA, HR. TO, 554/7, 26 Mayıs 1876 (H. 2 Cemaziyelevvel 1293).
27. BOA, İ. DH, 1295/101782, L.1, 3 Temmuz 1876 (H. 10 Cemaziyelahir 1293).
28. BOA, İ. DH, 1295/101782, L.1, 16 Temmuz 1876 (H. 23 Cemaziyelahir 1293).
29. BOA, İ. DH, 1295/101782, L.2, 30 Temmuz 1876 (H. 8 Receb 1293).
30. BOA, İ. DH, 1295/101782, L.2, 31 Temmuz 1876 (H. 9 Receb 1293).
31. BOA, İ. DH, 724/50530, L.2, 19 Haziran 1876 (H. 26 Cemaziyelevvel 1293).
32. BOA, İ. DH, 727/50710, L.1, 19 Temmuz 1876 (H. 26 Cemaziyelahir 1293).
33. BOA, İ. DH, 727/50710, L.2, 25 Temmuz 1876 (H. 3 Receb 1293).
34. BOA, İ. DH, 729/5083, 13 Ağustos 1876 (H. 22 Receb 1293).
35. BOA, İ. DH, 739/60487, L.2, 28 Ocak 1877 (H. 13 Muharrem 1294).
36. BOA, İ. DH, 739/60487, L.2, 31 Ocak 1877 (H. 16 Muharrem 1294).
37. BOA, İ. DH, 771/62803, L.2, 11 Haziran 1878 (H. 10 Cemaziyelahir 1295).
38. BOA, İ. DH, 771/62803, L.3, 12 Haziran 1878 (H. 11 Cemaziyelahir 1295).
39. BOA, İ. DH, 771/62803, L.4, 21 Temmuz 1878 (H. 21 Receb 1295).
40. BOA, İ. DUİT, 138/37, L.1, 12 Mayıs 1876 (H. 17 Rebiulahir 1293).
41. BOA, İ. DUİT, 138/37, L.2, 7 Mayıs 1876 (H. 12 Rebiulahir 1293).
42. BOA, İ. DUİT, 138/38, L. 1, 13 Mayıs 1876 (H. 18 Rebiulahir 1293).
43. BOA, İ. DUİT, 138/38, L. 2, 8 Mayıs 1876 (H. 13 Rebiulahir 1293).
44. BOA, İ. DUİT, 138/39, L.2, 3, 4, 5, 9 Mayıs 1876 (H. 14 Rebiulahir 1293).
45. BOA, İ. DUİT, 138/41, L.1, 30 Mayıs 1876 (H. 6 Cemaziyelevvel 1293).
46. BOA, İ. DUİT, 138/41, L.2, 3, 28 Mayıs 1876 (H. 4 Cemaziyelevvel 1293).
47. BOA, İ. HR, 271/16329, 14 Ağustos 1876 (H. 23 Receb 1293).
48. BOA, İ. MMS, 54/2423, L.1-2, 24 Mayıs 1876 (H. 29 Rebiulahir 1293).
49. BOA, ŞD, 272/20, L.1, 31 Aralık 1878 (H. 6 Muharrem 1296).
50. BOA, ŞD, 272/20, L.2, 19 Aralık 1878 (H. 24 Zilhicce 1295).
51. BOA, ŞD, 272/20, L.3, 12 Aralık 1878 (H. 17 Zilhicce 1295).
52. BOA, ŞD, 272/20, L.3, 15 Kasım 1878 (H. 20 Zilkade 1295).
53. BOA, ŞD, 272/20, L.4, 4 Kasım 1878 (H. 9 Zilkade 1295).
54. BOA, ŞD, 272/20, L.5, 28 Ekim 1878 (H. 2 Zilkade 1295).
55. BOA, Y. EE, 44/11, L.2, 18 Temmuz 1876 (H. 25 Cemaziyelahir 1293).
56. BOA, Y. PRK. ZB, 9/73, 16 Şubat 1892 (H. 17 Receb 1309).
57. Acer, Z. (2011). Tuna’da Osmanlı hâkimiyetinin zayıflaması ve adalale. [Yayımlanmamış doktora tezi]. Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara.
58. Arıkan, R. (2019). Osmanlı Tarihi (1789-1876). M. Topal (Ed.). Eskişehir: Anadolu Üniversitesi Yayınları.
59. Aydın, M. (2005). Sir Henry G. Elliot’ın İstanbul Büyükelçiliği (1867-1877) dönemindeki bazı büyük siyasi olaylara bakışı. Ankara Üniversitesi Osmanlı Tarihi Araştırma ve Uygulama Merkezi Dergisi, 18, 21-49.
60. Bağçeci, Y. İngiltere Parlamento Tutanaklarında 1876 Bulgar İsyanı. The Journal of Academic Social Science Studies, 24, 211-235.
61. Bayram, S. (2009). Osmanlı Döneminde Selanik Limanı, s. 1869-1912. [Yayımlanmamış doktora tezi]. İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul.
62. Cerasi, M. (2001). Osmanlı kenti Osmanlı İmparatorluğu’nda 18. ve 19. yüzyıllarda kent uygarlığı ve mimarisi. (A. Ataöv Çev.). İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
63. Çavdar, N. (2017). Muhbir: Osmanlı basınının sivri dili. Ankara: Berikan Yayınevi.
64. Danişmend, İ. H. (1972). İzahlı Osmanlı tarihi kronolojisi, Cilt, s. 4. İstanbul: Türkiye Yayınevi.
65. Delilbaşı, M. (1987). Selânik ve Yanya'da Osmanlı egemenliğinin kurulması. Belleten, 51(199), 75-101.
66. Elliot, S. H. (1922). Some Revolutions and other diplomatic experiences. London.
67. Etker, Ş. (2012). Vahan Efendi (H.S. Vahanyan) ve kimya biliminin temel ilkeleri / Isgızpunk Kimiagan Kidutyan, İstanbul, 1853. Osmanlı Bilimi Araştırmaları, 13(2), 41-64.
68. İşbilir, Ö. (2019). Kalebend. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi içinde (Ek-C. 2, ss. 5-7). İstanbul: TDVİAM.
69. Kiel, M. (2009). Selânik. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi içinde (C. 36, ss. 352-357). İstanbul: TDVİAM.
70. Köse, A. (2000). İhtida. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi içinde (C. 21, ss. 554-558). İstanbul: TDVİAM.
71. Mahmud Celaleddin Paşa. (1983). Mir’ât-ı Hakikat-Tarihî hakîkatların aynası, Cilt: I-II-III, Haz. İsmet Miroğlu. İstanbul: Berekât Yayınevi.
72. Oğuz, A. (2013). 1876 Selanik Vak’ası Osmanlı’nın balkan siyaseti. Ankara: Grafiker Yayınları.
73. Sabah, numara 62; 63; 64; 65; 68; 69; 72.
74. Sezen, T. (2006). Osmanlı yer adları. Ankara: T.C. Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü Yayınları.
75. Takvim-i Vekayi, numara 63.
76. Tepekaya, M. (2013). Selanik Vilayeti Almanya ve Fransa konsoloslarının öldürülmesi olayı (6 Mayıs 1876). Belleten, 77(280), 1031-1070.
77. The Salonica Inquiry, Our Correspondent. (1876, Jun 21). The Times.
78. Uçarol, R. (2008). Siyasi tarih (1789-2001). İstanbul: Der Yayınları.
79. Uzunçarşılı, İ. H. (1988). Osmanlı Tarihi, Cilt, s. 1. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.