Bitkisel Motiflerin Evrilmesinde Bütünleşik Bir Geçiş (İğne Oyası ve Çini Sanatı Üzerinden Sistematize Edilmiş Bir Araştırma)

Öz

Bu araştırma bitkisel motiflerin tarihsel süreç içerisindeki biçimsel ve anlamsal evrimini, iğne oyası ve çini gibi iki farklı üretim geleneğine sahip sanatın farklı yüzey üzerindeki yansımalarını, karşılaştırmalı ve disiplinler arası bir yaklaşımla sistematize etmeyi amaçlamaktadır. Bitkisel motifler, insanın doğa ile kurduğu ilişkinin sembolik bir yansımasını bünyesinde barındıran bezeme unsurları arasındadır. Bu motifler tarihsel süreç içerisinde kültürel kodlar, inanç sistemleri ve yaşam biçimleri kapsamında sanatsal uygulamalarda dönüşümler geçirerek zenginleşmiştir. Bu doğrultuda çalışma kapsamında bitkisel motiflerin biçimsel evrilme süreçleri, kompozisyon içerisindeki bütünlüğü, malzeme çeşitliliği ve uygulama teknikleri temelinde bütüncül bir yaklaşımla ele alınmış ve farklı sanat disiplinlerinden seçilen somut örneklerle sistematik bir kapsamda değerlendirilmiştir. Öte yandan araştırmanın teorik arka planı, geleneksel Türk el sanatlarında yaygın olarak kullanılan bitkisel bezemelerin tarihsel gelişimleri, çeşitleri ve stilizasyon süreçleri, farklı yüzey ve malzemelerde kullanımı, kompozisyon bütünlüğü içinde nasıl anlam kazandığı ve atfedilen sembolik anlamları üzerinden oluşturulmuştur. Bunun için nitel araştırma yöntemi olarak doküman analizi tekniği kullanılmıştır. Elde edilen bulgular temelinde iğne oyası ve çini sanatı arasındaki evrilmenin bütünleşik geçişini somutlaştıran dokuz adet çini tabak ve iğne oyası örneğine yer verilerek bitkisel kökenli benzemelerin farklı disiplinlerde özgün bir kimlik kazanması sistematize edilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• Bitkisel motifler
• Stilizasyon
• El sanatları
• Çini
• İğne oyası

An Integrated Transition in the Evolution of Plant Motifs (A Systematized Research on Needle Lace and Tile Art)

Öz

This study aims to systematize the formal and semantic evolution of floral motifs throughout history, and their reflections of different art forms of needle lace (iğne oyası) and ceramic tile art (çini) through. Floral motifs are among the decorative elements that embody a symbolic reflection of the relationship between humans and nature. These motifs have been enriched throughout history by undergoing transformations in artistic practices within the context of cultural codes, belief systems, and lifestyles. Accordingly, within the scope of this study, the formal evolutionary processes of plant motifs, their integrity within the composition, material diversity, and application techniques have been examined holistically, and evaluated systematically with concrete examples selected from different art disciplines. On the other hand, the theoretical background of the research is based on the historical development, types, and stylization processes of floral ornamentation commonly used in traditional Turkish handicrafts, their use on different surfaces and materials, how they acquire meanings within compositional unity, and their attributed symbolic meanings attributed to. For this purpose, document analysis technique was used as a qualitative research method. Based on the findings, the integrated transition and evolution between needle lace and tile art is illustrated with fourteen tile plates and nine needle lace examples, and the systematization of how plant-derived resemblances acquire a unique identity in different disciplines is presented.

Anahtar Kelimeler

• Plant motifs
• Stylization
• Handicrafts
• Tile art
• Needle lace

Kaynakça

1. Akar, A. ve Keskiner, C. (1973). Türk süsleme sanatlarında desen ve motif. Sanat ve Kültür Yayınları.
2. Arseven, C. E. (1970). Türk sanatı. İstanbul: Cem Yayınevi.
3. Aslan, A. (2024). Osmanlı süsleme sanatında sümbül motifi. [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Ege Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İzmir.
4. Aslanapa, O. (1995). Türk sanatı. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınları.
5. Çağman, F. (2008). İslam sanatının başkenti Louvre koleksiyonlarından başyapıtlarla İstanbul, İsfahan, Delhi. Sergi Kataloğu, Mas Matbaacılık.
6. Delen, A. A. (2024). Stilizasyon tekniklerinin yalınlaştırma üzerine etkileri ve uygulama örneği. Beykoz Akademi Dergisi, (Özel Sayı), 167-190.
7. Demiriz, Y. (1981). Kitap süslemesinde gül. İlgi Dergisi, 32, 31-32.
8. Demiriz, Y. (1986). Osmanlı kitap sanatında natüralist üslupta çiçekler. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınları.

9. Demiriz, Y. (1996). Osmanlı keramik ve çini sanatında gül terminolojisi ve tanımı. Şerare Yetkin Anısına Çini Yazıları, içinde (ss. 48-49). İstanbul: Sanat Tarihi Derneği Yayınları.
10. Demiriz, Y. (2000). Osmanlı çini sanatı. Türkler Ansiklopedisi içinde (C.12, ss. 563-572) Yeni Türkiye Yayınları.
11. Diniz, D. (2019). 15 ve 16. yüzyıllarda Osmanlı tezhip sanatında kullanılan stilize edilmiş bitkisel motiflerin analizi. [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi Güzel Sanatlar Enstitüsü, İstanbul.
12. Diyarbekirli, N. (1972). Hun sanatı. Millî Eğitim Bakanlığı Kültür Yayınları.
13. Erberk, M. (2002). Çatalhöyük’ten günümüze Anadolu motifleri. Kültür Bakanlığı Yayınları.
14. Gezer, Ü. (2012). 16. yy. Osmanlı kumaşlarındaki motiflerin sembolik yönden incelenmesi ve günümüze yansımalar. [Yayımlanmamış sanatta yeterlik tezi]. Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul.
15. Gümüş, D. ve Uray, G. (2018). Oya el sanatı üzerine bir inceleme. Journal of International Social Research, 11(55), 356-360.
16. Güneş Akın, Y. (2009). 16.-17. Yüzyıl Osmanlı kumaş, halı ve kilimlerinde şemse motifi. [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Marmara Üniversitesi Güzel Sanatlar Enstitüsü, İstanbul.
17. Kara, H. (2025). Doğrusal olmayan dinamik sistemler karşısında Fraktal Örgüt Teorisi: Fraktal kavramı üzerinden bir literatür araştırması. Nitel Sosyal Bilimler, 7(2), 175-190.
18. Kara, H., Gül Ersöz, S., & Oyur, E. (2023). Nitel araştırma yöntemine dayalı bir kuramın gelişim süreci: Gömülü Kuram örneği. Nitel Sosyal Bilimler, 5(2), 191-210.
19. Kutluay Küçük, S. (2000). Sanat tarihi terminolojisinde lotus ve palmet. Celal Esad Arseven Anısına Sanat Tarihi Semineri Bildirileri, içinde (ss. 253-254). İstanbul: Mimar Sinan Üniversitesi Yayınları.
20. Mesara, G. (1987). Türk tezhip ve minyatür sanatı. Sandoz Bülteni, 25(1), 9-21.
21. Onuk, T. (1981). İğne oyaları çeşitleri ve işleme yöntemleri. Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
22. Ortaç, H. S. (1997). Elazığ iğne oyaları. Türkiye’de El Sanatları Geleneği ve Çağdaş Sanatlar İçindeki Yeri Sempozyumu Bildirileri, içinde (ss. 174-179).Kültür Bakanlığı Ankara.
23. Öngen, A. (2023). Anadolu çeyiz geleneğinde işleme sanatı. Uluslararası disiplinler arası ve kültürler arası sanat dergisi, 8(16), 150-160.
24. Örcün B. (2005). Türkiye Cumhuriyeti halk plastik sanatları, Kültür Bakanlığı Yayınları, Ankara.
25. Özcan, T. (2017). Lalelerin efendisi. Z Kültür/Sanat/Şehir Mevsimlik Tematik Dergi Bitki Ressamlığı, 1, 233-237.
26. Özdemir, M. & Çeler, D. (2021). Aydın ili iğne oyaları. International Social Mentality and Researcher Thinkers Journal, 7(54): 3635-3643.
27. Özkara, N. (2022). Şanlıurfa Siverek ilçesi ve köyleri düz dokumaları[Yayımlanmamış sanatta yeterlik tezi]. Süleyman Demirel Üniversitesi Güzel Sanatlar Enstitüsü, Isparta.
28. Özsoy, H. N. (2013). Tezhip sanatında kullanılan bitkisel motiflerin kökenleri[Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Fatih Sultan Mehmet Vakıf Üniversitesi Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, İstanbul.
29. Özsoy, H. N. (2021). Geleneksel sanatlarda kullanılan stilize çiçek motiflerinin tarihçesi. [Yayımlanmamış sanatta yeterlik tezi]. Fatih Sultan Mehmet Vakıf Üniversitesi Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, İstanbul.
30. Turan Bakır, S. (1999). İznik çinileri ve Gülbenkyan koleksiyonu, Kültür Bakanlığı Yayınları, 2338.
31. Turgut, A. Y. (2003). XVIII. yüzyılda natüralist üslupta çiçekler. [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi Güzel Sanatlar Enstitüsü, İstanbul.
32. Turgut, A. Y. (2018). Türk tezhip sanatı tarihinde yenilikçi yorumlar. [Yayımlanmamış sanatta yeterlik tezi]. Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi Güzel Sanatlar Enstitüsü, İstanbul.
33. Uğurlu, S. S. ve Turgut, A. Y. (2024). 16. yüzyıl Osmanlı saray kumaşlarında ve tezhip sanatında çiçek sevgisi: Lâle. Motif Akademi Halkbilimi Dergisi, 17(47), 1753-1775.
34. Üçer, M. (1994). XVI.- XVIII. yüzyıllarda Türk tezhip sanatında ekol olmuş sanatçıların karşılaştırılması. [Yayımlanmamış sanatta yeterlik tezi]. Mimar Sinan Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Geleneksel Türk El Sanatları Ana Sanat Dalı Tezhip Programı, İstanbul.
35. Ünver, S. (1971). Türkiye’de lale tarihi. Vakıflar Dergisi, 9, 265-269.
36. Yıldız, D. (2024). Geleneksel Türk oyalarının günümüz moda algısındaki çağdaş yorumu. Folklor Akademi Dergisi, 7(1), 237-255.