Araştırma Makalesi

DİKKAT, BİLİŞSEL KONTROL VE UYUMLULUK ORANI ETKİLERİ

Cilt: 64 Sayı: 2 25 Aralık 2024
PDF İndir
TR EN

DİKKAT, BİLİŞSEL KONTROL VE UYUMLULUK ORANI ETKİLERİ

Öz

Çok eski yıllardan beri düşünürlerin ilgisini çeken dikkat kavramı, psikolojinin modern bir bilim alanı olarak ortaya çıkması ile birlikte deneysel yöntemlerle araştırılmaya başlanmıştır. İlk dikkat kuramları dikkatin temel özelliklerinden seçici olma ve sınırlı kapasiteye sahip olma konularına odaklanmıştır. Sonraki yıllarda bilgi teknolojilerinin de gelişimi ile birlikte insan zihninin tıpkı bilgisayarlar gibi bir bilgi işleme mekanizmasına sahip olduğu görüşü benimsemiş ve bu mekanizmada sisteme giren bilgilerin akışını, dolayısıyla dikkati, kontrol eden bir sisteme ihtiyaç duyulmuştur. Bu kontrol sistemi ‘bilişsel kontrol’ olarak adlandırılmış ve bilgi işleme sisteminin en önemli parçalarından biri olarak kabul edilmiştir. Bu derlemenin amacı da kontrol alanında kullanılan davranışsal yöntemleri ve modelleri gözden geçirip bir araya getirerek, alanyazınındaki boşluklara ve kapsayıcı bir kuramın eksikliğine dikkat çekmektir. Bilişsel kontrolü konu alan ilk modeller kontrollü ve otomatik davranışların ayrımına odaklanmış ve bu davranışların kendilerine has özelliklerini ortaya koymuşlardır. Takip eden modellerde ve daha güncel modellerde ise zihinde bulunan denetleyici birimler aracılığı ile kontrolün ne zaman ve nereye uygulanacağı konusuna odaklanılmıştır. Bilişsel kontrolü ölçmek için ise deneysel olarak uygulanan Stroop, flanker vb. çatışma görevleri kullanılmıştır. Bu görevler aracılığı ile bilişsel kontrol mekanizmalarını aydınlatan pek çok etki ortaya çıkarılmıştır. Bu etkilerin en önemlilerinden birisi uyumluluk oranı etkileridir. Uyumluluk oranı etkileri çeşitli şekillerde değişimlenerek yeni deneysel yöntemler geliştirilmiş ve bu yöntemler sayesinde dikkatin proaktif, reaktif ve bağlama bağlı şekilde kontrol edilebildiği ortaya çıkarılmıştır. Bu etkiler ile birlikte kontrol modelleri güncellenmiş ve yeni kavramsal çerçeveler ortaya çıkarılmıştır. Yine de tüm bu etkileri kapsamlı şekilde açıklayabilen bir model henüz ortaya konmamış olup, alanyazınında halen çözülmesi gereken çeşitli problemler bulunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

Kaynakça

  1. Abrahamse, E., Braem, S., Notebaert, W. ve Verguts, T. (2016). Grounding cognitive control in associative learning. Psychological Bulletin, 142(7), 693-728. https://doi.org/10.1037/bul0000047
  2. Amer, T., Campbell, K. L. ve Hasher, L. (2016). Cognitive control as a double-edged sword. Trends in Cognitive Sciences, 20(12), 905 915. https://doi.org/10.1016/j.tics.2016.10.002
  3. Anderson, B. (2011). There is no such thing as attention. Frontiers in Psychology, 2. 1-8. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2011.00246
  4. Ashcraft, M. H. ve Radvansky, G. (2014). Cognition (5th Ed.). Boston: Pearson
  5. Atalay, N. B. ve Misirlisoy, M. (2012). Can contingency learning alone account for item-specific control? Evidence from within- and between-language ISPC effects. Journal of Experimental Psychology: Learning, Memory, and Cognition, 38(6), 1578-1590. https://doi.org/10.1037/a0028458
  6. Atkinson, R. C. ve Shiffrin R. M. (1968). Human memory: a proposed system and its control processes. In K. W. Spence ve J. T. Spence (Eds.). The Psychology of Learning and Motivation: Advances in Research and Theory (p. 89– 195). New York: Academic.
  7. Baddeley, A. (1992). Working memory. Science, 255(5044), 556-559.
  8. Baddeley, A. D. ve Hitch, G. J. (1974). Working memory. In G. H. Bower (Ed.). The psychology of learning and motivation Vol. 8 (p. 47–89). New York: Academic Press.

Ayrıntılar

Birincil Dil

Türkçe

Konular

Hafıza ve Dikkat

Bölüm

Araştırma Makalesi

Erken Görünüm Tarihi

18 Aralık 2024

Yayımlanma Tarihi

25 Aralık 2024

Gönderilme Tarihi

9 Eylül 2024

Kabul Tarihi

3 Aralık 2024

Yayımlandığı Sayı

Yıl 2024 Cilt: 64 Sayı: 2

Kaynak Göster

APA
Bozkurt, Ö. (2024). DİKKAT, BİLİŞSEL KONTROL VE UYUMLULUK ORANI ETKİLERİ. Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Dergisi, 64(2), 1366-1404. https://doi.org/10.33171/dtcfjournal.2024.64.2.17
AMA
1.Bozkurt Ö. DİKKAT, BİLİŞSEL KONTROL VE UYUMLULUK ORANI ETKİLERİ. DTCF Dergisi. 2024;64(2):1366-1404. doi:10.33171/dtcfjournal.2024.64.2.17
Chicago
Bozkurt, Özge. 2024. “DİKKAT, BİLİŞSEL KONTROL VE UYUMLULUK ORANI ETKİLERİ”. Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Dergisi 64 (2): 1366-1404. https://doi.org/10.33171/dtcfjournal.2024.64.2.17.
EndNote
Bozkurt Ö (01 Aralık 2024) DİKKAT, BİLİŞSEL KONTROL VE UYUMLULUK ORANI ETKİLERİ. Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Dergisi 64 2 1366–1404.
IEEE
[1]Ö. Bozkurt, “DİKKAT, BİLİŞSEL KONTROL VE UYUMLULUK ORANI ETKİLERİ”, DTCF Dergisi, c. 64, sy 2, ss. 1366–1404, Ara. 2024, doi: 10.33171/dtcfjournal.2024.64.2.17.
ISNAD
Bozkurt, Özge. “DİKKAT, BİLİŞSEL KONTROL VE UYUMLULUK ORANI ETKİLERİ”. Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Dergisi 64/2 (01 Aralık 2024): 1366-1404. https://doi.org/10.33171/dtcfjournal.2024.64.2.17.
JAMA
1.Bozkurt Ö. DİKKAT, BİLİŞSEL KONTROL VE UYUMLULUK ORANI ETKİLERİ. DTCF Dergisi. 2024;64:1366–1404.
MLA
Bozkurt, Özge. “DİKKAT, BİLİŞSEL KONTROL VE UYUMLULUK ORANI ETKİLERİ”. Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Dergisi, c. 64, sy 2, Aralık 2024, ss. 1366-04, doi:10.33171/dtcfjournal.2024.64.2.17.
Vancouver
1.Özge Bozkurt. DİKKAT, BİLİŞSEL KONTROL VE UYUMLULUK ORANI ETKİLERİ. DTCF Dergisi. 01 Aralık 2024;64(2):1366-404. doi:10.33171/dtcfjournal.2024.64.2.17

Cited By

Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Dergisi Creative Commons Atıf 4.0 Uluslararası (CC BY 4.0) ile lisanslanmıştır.