CREATIVITY IN LITERARY TRANSLATION: A COMPARATIVE ANALYSIS OF AI-BASED TRANSLATIONS OF GOETHE’S MAHOMETS GESANG FROM THE PERSPECTIVE OF MEANING AND INTERPRETATION

Öz

This study aims the importance of creativity and hermeneutics in literary translation by comparing human translation with AI assisted translation, focusing specifically on the genre of poetry. Within the category of literary genres, the selected work is Johann Wolfgang von Goethe’s German poem Mahomets Gesang. The study examines the translation of religious motifs in this poem which reflects Goethe’s engagement with the East and references the Islamic prophet Muhammad through the lens of creativity, comparing a human translation by Sadi Irmak with AI assisted outputs from Google Translate, Yandex Translate, and the chatbot ChatGPT. This paper examines both the similarities and differences in translation decisions made by human translators and machine systems, using a poem rich in religious and cultural references as the focal text. The study adopts a qualitative methodology, including a comprehensive literature review and detailed data analysis. Both human and machine translation outputs are evaluated using the Multidimensional Quality Metrics (MQM) specifically focusing on fluency, accuracy, and authenticity within a hermeneutic approach. Its core aim is to illustrate the creative capacity of human translators and to show that AI assisted tools, even when satisfying MQM criteria, lack interpretive depth and thus cannot produce truly creative translations. It has also been determined that translations produced by AI-based systems remain limited to the terminological or technical level and require subsequent revision and post-editing by a human translator.

Anahtar Kelimeler

• Literary Work
• Creativity
• AI-Assisted Translation Tools
• Poetry’s Translation
• Hermeneutic

Proje Numarası

TBTK-0165-2421

EDEBİYAT ÇEVİRİSİNDE YARATICILIK: ANLAM VE YORUM EKSENİNDE GOETHE’NİN MAHOMETS GESANG ŞİİRİNİN YAPAY ZEKÂ TABANLI ÇEVİRİLERİNİN KARŞILAŞTIRILMASI

Öz

Mevcut çalışmada edebi eserlerden şiir türü seçilerek insan çevirisi ile yapay zekâ destekli çeviri çıktıları kıyaslanarak yaratıcılığın ve yorumbilimin önemine ve gerekliliğine dikkat çekmek amaçlanmaktadır. Edebi tür kapsamında seçilen eser, Johan Wolfgang von Goethe’nin Mahomets Gesang adlı Almanca şiiri olmuştur. Goethe’nin Doğu ile olan ilişkisini yansıtan ve İslam peygamberi Muhammed’in ismini taşıyan bu şiirde yer alan dinî motiflerin çevirisi, insan çevirmen Sadi Irmak tarafından yapılan çeviri ile yapay zekâ destekli çeviri sistemlerinin (Google çeviri, Yandex çeviri) ve sohbet robotu ChatGPT’nin ürettiği çeviri çıktıları üzerinden anlam ve yorum ekseninde yaratıcılık boyutlarıyla incelenmektedir. İçinde dinsel ve kültürel göstergelerin olduğu şiirde insan çevirmenin aldığı çeviri kararları ile makineden çıkan çeviri çıktılarındaki benzerlikler ve farklılıklar saptanmaya çalışılmaktadır. Çalışma, literatürün taranarak verilerin analiz edilmesi dolayısıyla nitel araştırma yöntemine dayanmaktadır. Makine çevirilerinin ve insan çevirmenlerin çıktıları ise öncelikli olarak dilbilgisel eksikleri saptamak için Çok Boyutlu Kalite Ölçütleri Modeline (ÇBKÖ) göre “akıcılık, doğruluk, gerçeklik” ölçütleri ve hermenötik yaklaşımı kapsamında analiz edilmektedir. Analiz sonucunda elde edilen bulgular, seçilen dini motiflerin çevirisinde insan çevirmenin yaratıcılığının yorum yetisi ile ön plana çıktığını ve yapay zekâ destekli çeviri araçlarının ÇBKÖ’nü sağlasalar dahi yorum bilgisinin ve anlama yetisinin eksikliğinden ötürü yaratıcı nitelikte çeviri ortaya koyamadıklarını kanıtlamaktadır. Ayrıca yapay zekâ temelli makinelerin yaptığı çevirilerin, terimsel ya da teknik boyutun ötesine geçemediği ve bir insan çevirmenin üzerinde çalışarak düzeltmeler yapmasına gereksinim duyulduğu saptanmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Edebi Eser
• Yaratıcılık
• Yapay Zekâ Destekli Çeviri Araçları
• Şiir Çevirisi Stratejileri
• Hermenötik

Destekleyen Kurum

TÜBİTAK

Proje Numarası

TBTK-0165-2421

Etik Beyan

Bu çalışmanın hazırlanma sürecinde bilimsel ve etik ilkelere uyulduğu ve yararlanılan tüm çalışmaların kaynakçada belirtildiği beyan olunur.

Teşekkür

Bu çalışma, TÜBİTAK 2209-A Öğrenci Projeleri Destekleme Programı kapsamında 2024 yılın 1. döneminde TBTK 0165-2421 ID ile kabul almış “Edebiyat Çevirisinde Yaratıcılık: Alman Yazınından Örneklerle İnsan Çevirilerinin ve Yapay Zekâ Çevirilerinin Karşılaştırılması” isimli projeden üretilmiştir. Çalışmanın gerçekleşmesini destekleyen TÜBİTAK’a teşekkürlerimizi sunarız.

Kaynakça

1. Adıgüzel, A. (2024). Gök Cisimleriyle İlgili Ayetleri İslam Öncesi Arap Kültür ve İnançları Çerçevesinde Okumak. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 65(2), 869-901.
2. Akın, A. (2016). Çeviri Sürecine Yorumbilimsel Yaklaşımlar: Çeviribilimde Yeni Yorumbilimsel Paradigma. Yayımlanmamış Doktora Tezi, Sakarya: Sakarya Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
3. Albiz, Ü. (2022). Şiir Çevirilerinin Makine Çevirisi Üzerinden Değerlendirilmesi: Paul Celan Şiirlerini Makine Çevirisi ile Okumak. Kesit Akademi Dergisi, 8(31), 154-179.
4. Aslan, E. (2024). Yapay Zekâ Destekli Çeviri Araçlarının Edebi Çevirideki Yeterlilikleri Üzerine Karşılaştırmalı Bir İnceleme. İstanbul Üniversitesi Çeviribilim Dergisi, 20, 32-45.
5. Berger, E. (2009). Die Literarische Übersetzung Möglichkeiten und Grenzen ım Wissenschaftlichen Dıskurs. Concordıa Discors vs Discordia Concors: Researches into Comparative Literature, Contrastive Linguistics, Cross-Cultural and Translation Strategies, 1, 113-138.
6. Can, Ş. (2020). Klasik Yunan Mitolojisi. İstanbul: Ötüken Neşriyat.
7. Cercel, L., Agnetta, M. ve Amido Lozano, M. T. (2017). Kreativität – Verstehen – Interpretation. L. Cercel, M. Agnetta ve M. T. Amido Lozano (Ed.) Multiperspektivische Annäherungen an einen translatorischen Nexus. Kreativitaet und Hermeneutik in der Translation içinde (s. 11-16). Tübingen: Narr/Francke/Attempto.
8. ChatGPT (2025). Mahomets Gesang çevirisi. Erişim tarihi: 17.01.2025, https://chatgpt.com/

9. Deutsche Bibelgesellscahft (2025). Fürst. Epheser 2. Das 2. Kapitel 2. Erişim tarihi: 16.07.2025, https://www.die-bibel.de/bibel/LU12/EPH.2
10. Dilthey, W. (1900). Die Entstehung der Hermeneutik. J. C. B. Mohr (Paul Siebeck). https://archive.org/details/bub_gb_icZZAAAAcAAJ/page/n1/mode/2up.
11. Diyanet İşleri Başkanlığı Kur’an-ı Kerim (2025). Nisâ Suresi 171. Ayet. Meal (Kur’an Yolu). https://kuran.diyanet.gov.tr/tefsir/Nis%C3%A2-suresi/664/171-ayet-tefsiri.
12. Diyanet İşleri Başkanlığı Kur’an-ı Kerim (2025). Sad Suresi, 72. Ayet. Meal (Kur’an Yolu). https://kuran.diyanet.gov.tr/tefsir/S%C3%A2d-suresi/4041/71-85-ayet-tefsiri.
13. Elberfelder Bibel (2006). Salomos Tempelbau, 1. Könige 6. Erişim tarihi:16.07.2025, https://www.bibleserver.com/ELB/1.K%C3%B6nige6,
14. Gadamer, H. G. (1990). Wahrheit und Methode: Grundzüge einer philosophischen Hermeneutik (6. Aufl.). Tübingen: Mohr Siebeck
15. Gadamer, H.G. (1940). Hegel und der Geschichtliche Geist. Zeitschrift für Die Gesamte Staatswissenschaft / Journal of Institutional and Theoretical Economics, 100(1/2), 25–37. http://www.jstor.org/stable/40747005.
16. Goethe, J. W. (2013). Mahomets Gesang in Gedcihte, Ausgabe letzter Hand 1827. 234-235. http://www.zeno.org/Lesesaal/N/9781482399820?page=234.
17. Google Çeviri. (2025). Mahomets Gesang. https://translate.google.com/
18. Grondin, J. (2016). Hans- Georg Gadamer. N. Kean ve C. Lawn (Ed.). The Blackwell Companion to Hermeneutics içinde (s. 397-403). UK: Wiley Blackwell.
19. Heiden, T. (2005). Blick in die Black Box: Kreative Momente im Übersetzungsprozess: eine experimentelle Studie mit Translog. Meta, 50(2), 448–472.
20. Hofmann, M. (2012). Goethe und der Islam. K. von Stosch ve M. Hofmann (Ed.). Islam in der deutschen und türkischen Literatur içinde (s. 47-59). Paderborn: Ferdinand Schöningh.
21. Irmak, S. (2003). Hazreti Muhammed. A. Kahraman (Yay. haz). Goethe’nin “Mahomets Gesang” Şiiri: Türkçe Çevirileri Üzerine içinde (s. 575-588). Diyanet İlmi Dergi. Peygamberimiz Hz. Muhammed (Özel Sayı).
22. Lafont, C. (2016). Martin Heidegger. N. Keane ve C. Lawn (Ed.) The Blackwell Companion to Hermeneutics içinde (s. 389-396). UK: Wiley Blackwell.
23. Lefevere, A. (1975). Translating poetry: Seven strategies and a blueprint. Van Gorcum.
24. Lutherbibel. (2017). Yeşaya 9, Der Friedefürst wird verheißen in Deutsche Bibelgeselschaft, Erişim tarihi: 16.07.2025, https://www.bibleserver.com/TR.LUT/Ye%C5%9Faya9%3A6,
25. Mommsen, K. (2024). Goethe und der Islam. Germany: Insel Verlag.
26. Özlem, D. (2012). Metinlerle Hermeneutik Dersleri I. İstanbul: Notos Kitap Yayınevi.
27. Paepcke, F. (1986). Im Übersetzen Leben, Übersetzen und Textvergleich. Hrs. von Klaus Berger u. Hans-Michael Speier. Tübingen: Narr. https://books.google.com.tr/books?id=RF7OgGghOPsC&printsec=copyright&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false.
28. Schleiermacher, F. (1838). Hermeneutik und Kritik, veröffentlicht in: German History Intersections. Erişim tarihi: 07.07.2025, https://germanhistory-intersections.org/de/wissen-und-bildung/ghis:document-133.
29. Stefanink, B. ve Bălăcescu, I. (2017). The Hermeneutical Approach in Translation Studies. Cadernos de Tradução, 37(3), 21-52.
30. Stolze, R. (1997). The hermeneutic approach in Translation. Lörcher, W. (Derleyen), Translation Studies in Germany, Numero especial da Ilha do Destorro (em praparaçao) içinde (s. 57-69).
31. Şahin, M. ve Gürses, S. (2021). English-Turkish Literary Translation Through Human-Machine İnteraction. Tradumàtica: tecnologies de la traducció, 19, 171-203. https://doi.org/10.5565/rev/tradumatica.284.
32. Şahin M. ve Gürses, S. (2019). Would MT kill Creativity in Literary Retranslation? J. Hadley, M. Popović, H. Afli ve A. Way (Ed.) Proceedings of the qualities of literary machine translation içinde (s. 26-34). https://aclanthology.org/W19-7304/.
33. Topakkaya, A. ve Karakaya E. (2015). Din-Felsefe İlişkisi Bağlamında Ruh Kavramına İki Farklı Yaklaşım: İslam ve Platon Örneği. Temaşa Erciyes Üniversitesi Felsefe Bölümü Dergisi, 2, 25-50.
34. Tuttle, H. N. (1982). Review of Wilhelm Dilthey. A Hermeneutic Approach to the Study of History and Culture, by I. N. Bulhof. History and Theory, 21(1), 125–131. https://doi.org/10.2307/2505153
35. TDK. (2025). Tin, ruh. Erişim tarihi: 14.07.2025. https://sozluk.gov.tr/
36. Wills, W. (1981). Der Begriff der Kreativität im Übersetzungsprozeß. H. Weydt (Ed.) Band 2 Sprachtheorie und Sprachphilosophie içinde (s.479-494). Berlin: De Gruyter. https://doi.org/10.1515/9783110863734
37. Yandex Çeviri (2025). Mahomets Gesang. Erişim tarihi: 17.01.2025, https://translate.yandex.com/tr/?source_lang=de&target_lang=tr
38. Yiğitoğlu, M. (2017). İsra ve Miraç’ta Süleyman Mâbedi ve Mescid-i Aksa’nın Varlığı Meselesi. İnsan ve Toplum Bilimleri Araştırmaları Dergisi, 6(1), 641-651.