Mescid-i Harâm ile Mescid-i Aksâ’nın İnşası Arasında Kırk Yıl Bulunduğuna Dair Rivayet: Hadis ve Tefsir Literatüründe Bir İnceleme

Öz

Mescid-i Harâm ve Mescid-i Aksâ, Mescid-i Nebevî’yle birlikte âyetler ve hadislerde geçtiği üzere İslâm dininde özel bir konuma sahip olan mukaddes yerlerdir. Müslümanların inanç ve ibadet hayatında müstesna bir konumu bulunan üç mescidden Mescid-i Harâm ile Mescid-i Aksâ’nın tarihî geçmişinin, Mescid-i Nebevî’den çok daha önce olduğu da malumdur. Çalışmada bu hususla ilgili olan Mescid-i Harâm ile Mescid-i Aksâ’nın inşası arasında kırk yıl bulunmasına dair rivayet ele alınmaktadır. Nitel araştırma yöntemlerinden doküman ve analiz metotlarının kullanıldığı çalışmanın, mezkûr rivayetin müstakil bir şekilde ve disiplinler arası bir incelemeye tabi tutulması nedeniyle önemli olacağı düşünülmektedir. Araştırmanın başlıca kaynakları, öncelikle hicrî ilk beş asırda tasnif edilen temel hadis kaynakları olmak üzere ricâl eserleri, hadis şerhleri ve tefsirlerdir. Çalışmanın amacı, rivayetin tetkiki ve iki mescidin inşası arasında kırk yıl bulunmasını müşkil olarak nitelendiren muhaddis ile müfessirlerin yaklaşımının ortaya koyulmasıdır. Araştırmanın sonucunda hadisin rivayet döneminde tasnif edilen birçok kitapta nakledildiği belirlenmiştir. Hadisi nakleden bazı râvîler hakkında çeşitli tenkidler bulunsa da bunların rivayetin sıhhatini etkilemeyeceği tespit edilmiştir. Farklı görüşler olmakla birlikte muhaddislerin hadisteki müşkili genellikle hem Mescid-i Harâm’ı hem de Mescid-i Aksâ’yı Hz. Âdem’in inşa ettiği, Hz. İbrâhîm ile Hz. Süleymân’ın yaptıklarının ise bir yenileme olduğu şeklinde yorumlayarak çözdükleri belirlenmiştir. Müfessirler ise mezkûr rivayeti genellikle eserlerinde nakletse de onun tarihsel kronolojisi veya literal anlamı üzerinde detaylı tartışmalara girmemiştir. Konuyu Âl-i İmrân 96. ve el-İsrâ 1. âyetleri çerçevesinde değerlendiren müfessirler, özellikle “evvele beyt” ifadesini merkeze alarak Mescid-i Harâm’ın hem kronolojik hem de fazilet bakımından üstünlüğünü vurgulamıştır.

Anahtar Kelimeler

• Hadis
• Tefsir
• Mescid-i Harâm
• Mescid-i Aksâ
• Kırk Yıl

The Narration on the Forty-Year Interval between the Construction of al-Masjid al-Harām and al-Masjid al-Aqsā: A Study in Hadith and Tafsir Literature

Öz

al-Masjid al-Harām and al-Masjid al-Aqsā, together with al-Masjid al-Nabawī, are sacred sites that occupy a distinctive and eminent position in Islam, as attested in the Qur’ānic verses and Prophetic traditions. Among these three mosques, which hold an exceptional status in the religious beliefs and devotional practices of Muslims, it is also well known that the historical origins of al-Masjid al-Harām and al-Masjid al-Aqsā predate that of al-Masjid al-Nabawī by a considerable period. This study examines the relevant reports concerning the claim that a span of forty years separates the construction of al-Masjid al-Harām and al-Masjid al-Aqsā. Employing qualitative research methods, particularly document analysis, the study is considered significant due to its independent and interdisciplinary examination of the aforementioned narration. The primary sources of the research consist mainly of the foundational hadīth compilations classified within the first five centuries of the Hijri calendar, as well as works on rijāl, hadīth commentaries, and tafsirs. The aim of the study is to critically examine the narration and to elucidate the approaches adopted by hadīth scholars and exegetes who regarded the claim of a forty-year interval between the construction of the two mosques as problematic (mushkil). The findings indicate that the hadīth was transmitted in numerous works compiled during the period of narration. Although various criticisms have been directed at some of the transmitters of the hadīth, it has been determined that these do not undermine its overall authenticity. Despite the existence of differing views, it appears that hadīth scholars generally resolved the perceived difficulty by interpreting the narration to mean that both al-Masjid al-Harām and al-Masjid al-Aqsā were originally constructed by Adam, while the contributions of Abraham and Solomon are understood as acts of renovation rather than initial construction. Exegetes, on the other hand, while frequently citing the narration in their works, generally refrained from engaging in detailed discussions concerning its historical chronology or its literal implications. In evaluating the issue within the framework of Āl Imrān (3/96) and al-Isrā (17/1), exegetes particularly emphasized the expression “the first House” (awwala bayt), thereby underscoring the superiority of al-Masjid al-Harām in both chronological precedence and virtue.

Anahtar Kelimeler

• Hadīth
• Tafsīr
• al-Masjid al-Harām
• al-Masjid al-Aqsā
• Forty Years

Kaynakça

1. Abdürrezzâk b. Hemmâm, Ebû Bekir es-San‘ânî. el-Musannef -Ma‘mer b. Râşid’in el-Câmi’i ile birlikte-. thk. Habîburrahman el-A‘zamî. 12 Cilt. Beyrut: el-Mektebetü’l-İslâmiyye, 1983.
2. Ahmed b. Hanbel, Ebû Abdullah eş-Şeybânî. el-Müsned. thk. Şuayb el-Arnaût vd. 52 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1996.
3. Alâî, Ebû Saîd Halîl b. Keykeldî ed-Dımaşkî. Câmiu’t-tahsîl fî ahkâmi’l-merâsîl. thk. Hamdî Abdülmecîd es-Selefî. Beyrut: Âlemü’l-Kütüb, 1986.
4. Alî el-Kârî, Ebü’l-Hasen Nûreddîn b. Sultân. Mirkâtu’l-mefâtîh şerhu Mişkâti’l-mesâbîh. 9 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 2002.
5. Aynî, Ebû Muhammed Bedrüddîn Mahmûd b. Ahmed. Umdetu’l-kârî şerhu Sahîhi’l-Buhârî. thk. Abdullah Mahmûd Muhammed Ömer. 25 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2001.
6. Beyhakî, Ebû Bekir Ahmed b. el-Hüseyin. Delâilü’n-nübüvve ve ma‘rifetü ahvâli sâhibi’ş-şerîa. thk. Abdulmu‘tî Emîn Kal‘acî. 7 Cilt. Beyrut-Kahire: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye-Dâru’r-Reyyân li’t-Türâs, 1988.
7. Beyhakî, Ebû Bekir Ahmed b. el-Hüseyin. el-Câmi li-şuabi’l-îmân. thk. Abdulalî Abdulhumeyd Hâmid. 14 Cilt. Riyad: Mektebetü’r-Rüşd, 2003.
8. Beyhakî, Ebû Bekir Ahmed b. el-Hüseyin. Kitâbu’s-Süneni’l-kebîr. thk. Abdullah b. Abdülmuhsin et-Türkî. 25 Cilt. Riyad: Dâru Âlemi’l-Kütüb, 2013.

9. Beyzâvî, Ebû Saîd Abdullah b. Ömer. Envâru’t-tenzîl ve esrâru’t-te’vîl. thk. Muhammed Abdurrahman el-Mar‘aşlî. 5 Cilt. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Turâsi’l-Arabî, 1418.
10. Bezzâr, Ebû Bekir Ahmed b. Amr. el-Müsned (el-Bahru’z-zehhâr). thk. Mahfûzurrahmân Zeynullah vd. 18 Cilt. Beyrut-Medine: Müessesetü’l-Ulûmi’l-Kur’ân-Mektebetü’l-Ulûm ve’l-Hikem, 1988.
11. Birmâvî, Ebû Abdullah Muhammed b. Abduddâim el-Askalânî. el-Lâmiu’s-sabîh bi-şerhi’l-Câmii’s-sahîh. thk. Nûreddîn Tâlib vd. 18 Cilt. Dımaşk: Dâru’n-Nevâdir, 2012.
12. Buhârî, Ebû Abdullah Muhammed b. İsmâil. el-Câmiu’s-sahîh. thk. Şuayb el-Arnaût vd. 5 Cilt. Beyrut: er-Risâletü’l-Âlemiyye, 2011.
13. Bursevî, İsmâil Hakkî b. Mustafâ. Rûhu’l-beyân. 10 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Fikr, ts.
14. Ebû Arûbe, Hüseyin b. Muhammed el-Harrânî. Kitâbu’l-Evâil. thk. Meş‘al b. Bânî el-Mutayrî. Beyrut: Dâru İbn Hazm, 2003.
15. Ebû Hayyân, Muhammed b. Yûsuf el-Endelüsî. el-Bahrü’l-muhît. thk. Sıdkî Muhammed Cemîl. 10 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1420.
16. Ebû Zehre, Muhammed b. Ahmed. Zehretü’t-tefâsîr. 10 Cilt. Kahire: Dâru’l-Fikri’l-Arabî, ts.
17. Erenay, Hayri. “Ayet ve Hadisler Işığında Kudüs ve Mescid-i Aksâ”. Kocaeli Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 7/1 (2023), 173-193.
18. Fahreddîn er-Râzî, Ebû Abdullah Muhammed b. Ömer. Mefâtîhü’l-ğayb. 32 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1401.
19. Feyyûmî, Ebû Muhammed Hasen b. Alî. Fethu’l-karîbi’l-mücîb ale’t-Tergîb ve’t-terhîb. thk. Muhammed İshâk Muhammed. 15 Cilt. Riyad: Dâru’s-Selâm, 2018.
20. Hâkim en-Neysâbûrî, Ebû Abdullah Muhammed b. Abdullah. el-Müstedrek ale’s-Sahîhayn. thk. Âdil Mürşid vd. 9 Cilt. Beyrut: Dâru’r-Risâleti’l-Âlemiyye, 2018.
21. Hatîb el-Bağdâdî, Ebû Bekir Ahmed b. Alî. Târîhu medîneti’s-Selâm (Târîhu Bağdâd). thk. Beşşâr Avvâd Ma‘rûf. 17 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Garbi’l-İslâmî, 2001.
22. Hattâbî, Ebû Süleymân Hamd b. Muhammed. A‘lâmu’l-hadîs fî şerhi Sahîhi’l-Buhârî. thk. Muhammed b. Sa‘d b. Abdurrahman Âl-i Suûd. 4 Cilt. Mekke: Câmiatu Ümmi’l-Kurâ, 1988.
23. Hererî, Ebû Yâsîn Muhammed el-Emîn b. Abdullah. el-Kevkebu’l-vehhâc ve’r-ravdu’l-behhâc fi şerhi Sahîh-i Müslim b. el-Haccâc. 26 Cilt. Beyrut-Cidde: Dâru Tavki’n-Necât-Dâru’l-Minhâc, 2009.
24. Hererî, Ebû Yâsîn Muhammed el-Emîn b. Abdullah. Şerhu Sünen-i İbn Mâce. 26 Cilt. Beyrut-Cidde: Dâru Tavki’n-Necât-Dâru’l-Minhâc, 2018.
25. Humeydî, Ebû Bekir Abdullah b. ez-Zübeyr. el-Müsned. thk. Hüseyin Selîm Esed ed-Dârânî. 2 Cilt. Dımaşk: Dâru’s-Sakâ, 1996.
26. İbn Âdil, Ebû Hafs Ömer b. Alî ed-Dımaşkî. el-Lubâb fî ulûmi’l-kitâb. thk. Âdil Ahmed Abdülmevcûd - Alî Muhammed Muavvaz. 20 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1998.
27. İbn Âşûr, Ebû Abdullah Muhammed et-Tâhir b. Muhammed. et-Tahrîr ve’t-tenvîr. 30 Cilt. Tunus: ed-Dâru’t-Tûnisiyye, 1984.
28. İbn Ebû Âsım, Ebû Bekir Ahmed b. Amr eş-Şeybânî. Kitâbu’l-Evâil. thk. Muhammed b. Nâsır el-Acmî. Kuveyt: Dâru’l-Hulefâ, 1405.
29. İbn Ebû Hâtim, Ebû Muhammed Abdurrahman b. Muhammed er-Râzî. Kitâbu’l-Cerh ve’t-ta‘dîl. thk. Abdurrahman b. Yahyâ el-Muallimî el-Yemânî. 9 Cilt. Haydarâbâd: Matbaatu Meclisi Dâireti’l-Maârifi’l-Osmâniyye, 1941.
30. İbn Ebû Hâtim, Ebû Muhammed Abdurrahman b. Muhammed er-Râzî. Tefsîru’l-Kur’âni’l-Azîm. thk. Esad Muhammed et-Tayyib. 13 Cilt. Riyad: Mektebetü Nizâr Mustafâ el-Bâz, 2006.
31. İbn Ebû Şeybe, Ebû Bekir Abdullah b. Muhammed el-Kûfî. el-Musannef. thk. Sa‘d b. Nâsır b. Abdülazîz eş-Şesirî. 25 Cilt. Riyad: Dâru Künûzi İşbilîyâ, 2015.
32. İbn Hacer, Ebü’l-Fazl Ahmed b. Alî el-Askalânî. Fethu’l-bârî bi-şerhi Sahîhi’l-Buhârî. thk. Şuayb el-Arnaût vd. 25 Cilt. Beyrut: er-Risâletü’l-Âlemiyye, 2013.
33. İbn Hacer, Ebü’l-Fazl Ahmed b. Alî el-Askalânî. Takrîbu’t-Tehzîb. thk. Muhammed Avvâme. Halep: Dâru’r-Reşîd, 1986.
34. İbn Hacer, Ebü’l-Fazl Ahmed b. Alî el-Askalânî. “Taʿrîfu ehli’t-takdîs bi-merâtibi’l-mevsûfîne bi’t-tedlîs (Tabakâtu’l-müdellisîn)”. çev. Veysel Özdemir. Bingöl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 4/8 (2014), 183-216.
35. İbn Hacer, Ebü’l-Fazl Ahmed b. Alî el-Askalânî. Tehzîbu’t-Tehzîb. thk. Âmir Alî Avd vd. 15 Cilt. Dubai: Cemiyyetü Dâru’l-Birr, 2021.
36. İbn Hibbân, Ebû Hâtim Muhammed b. Hibbân el-Büstî. el-İhsân fî takrîbi Sahîhi İbn Hibbân bi-tertîbi İbn Balabân. thk. Şuayb el-Arnaût. 18 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1988.
37. İbn Hibbân, Ebû Hâtim Muhammed b. Hibbân el-Büstî. Kitâbu’s-Sikât. thk. Muhammed Abdürreşîd. 10 Cilt. Haydarabad: Matbaatu Meclisi Dâireti’l-Maârifi’l-Osmâniyye, ts.
38. İbn Hişâm, Ebû Muhammed Abdulmelik b. Hişâm el-Himyerî. et-Tîcân fî mülûki Himyer. San‘a: Merkezü’d-Dirâsât ve’l-Ebhâsi’l-Yemeniyye, 1347.
39. İbn Huzeyme, Ebû Bekir Muhammed b. İshâk en-Neysâbûrî. es-Sahîh. thk. Muhammed Mustafâ el-A‘zamî. 2 Cilt. Beyrut: el-Mektebetü’l-İslâmiyye, 2003.
40. İbn Kayyim el-Cevziyye, Ebû Abdullah Muhammed b. Ebû Bekir. Zâdu’l-meâd fî hedyi hayri’l-ibâd. thk. Şuayb el-Arnaût-Abdülkâdir el-Arnaût. 6 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1996.
41. İbn Kesîr, Ebü’l-Fidâ’ İsmâîl b. Ömer ed-Dımaşkî. Tefsîru’l-Kur’âni’l-’azîm. thk. Sâmî b. Muhammed es-Selâme. 8 Cilt. Riyad: Dâru Tayyibe, 1999.
42. İbn Mâce, Ebû Abdullah Muhammed b. Yezîd el-Kazvînî. es-Sünen. thk. Şuayb el-Arnaût vd. 5 Cilt. Beyrut: Dâru’r-Risâleti’l-Âlemiyye, 2009.
43. İbnü’l-Cevzî, Ebü’l-Ferec Abdurrahman b. Alî el-Bağdâdî. Keşfü’l-müşkil min hadîsi’s-Sahîhayn. thk. Alî Hüseyin el-Bevvâb. 4 Cilt. Riyad: Dâru’l-Vatan, 1997.
44. İbnü’l-Mülakkin, Ebû Hafs Ömer b. Alî el-Mısrî. et-Tavzîh li-şerhi’l-Câmii’s-sahîh. thk. Dâru’l-Felâh. 36 Cilt. Katar: Vizarâtu’l-Evkâf ve Şuûni’l-İslâmiyye, 2008.
45. Kâdî Iyâz, Ebü’l-Fazl Iyâz b. Mûsâ b. el-Yahsubî. İkmâlu’l-mu‘lim bi-fevâidi Müslim. thk. Yahyâ İsmâil. 9 Cilt. Mansura: Dâru’l-Vefâ, 1998.
46. Kastallânî, Ebü’l-Abbâs Ahmed b. Muhammed. İrşâdu’s-sârî li-şerhi Sahîhi’l-Buhârî. 22 Cilt. Beyrut: Dâru İbn Hazm, 2021.
47. Kirmânî, Ebû Abdullah Muhammed b. Yûsuf. el-Kevâkibü’d-derârî fî şerhi Sahîhi’l-Buhârî. 25 Cilt. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-Arabîyye, 1981.
48. Küçük, Abdurrahman. “Beytülma’mûr”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. C. 6. İstanbul: TDV Yayınları, 1992.
49. Kur’ân Yolu. Erişim 07 Nisan 2026. https://kuran.diyanet.gov.tr
50. Kurtubî, Ebû Abdullah Muhammed b. Ahmed. el-Câmi li-ahkâmi’l-Kur’ân. thk. Ahmed el-Berdûnî - İbrahim Atfîş. 10 Cilt. Kahire: Dâru’l-Kütübi’l-Mısriyye, 1964.
51. Kurtubî, Ebü’l-Abbâs Ahmed b. Ömer. el-Müfhim limâ eşkele min Telhîsi Kitâbi Müslim. thk. Muhyiddîn Dîb Mistû vd. 7 Cilt. Dımaşk-Beyrut: Dâru İbn Kesir-Daru’l-Kelimi’t-Tayyib, 1997.
52. Kutsal Kitap: Tevrat, Zebur ve İncil. İstanbul: Kitabı Mukaddes Şirketi, 2022.
53. Malkoç, Abdulkerim. Ziyâüddîn el-Makdisî ve el-Ehâdîsü’l-Muhtâra İsimli Eseri. Erzurum: Atatürk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2020.
54. Mansûrî, Ebü’t-Tayyib Nâyif b. Salâh. es-Selsebîlu’n-nakî fî terâcimi şüyûhi’l-Beyhakî. Riyad: Dâru’l-Âsıme, 2011.
55. Mansûrî, Ebü’t-Tayyib Nâyif b. Salâh. Teysîrü’l-vedûd bi-terâcimi ricâli Müntekâ İbni’l-Cârûd. Riyad: Dâru’l-Âsıme, 2016.
56. Ma‘rûf, Beşşâr Avvâd - Arnaût, Şuayb. Tahrîru Takrîbi’t-Tehzîb. 4 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1997.
57. Mizzî, Ebü’l-Haccâc Yûsuf b. Abdurrahman. Tehzîbu’l-Kemâl fî esmâi’r-ricâl. thk. Beşşâr Avvâd Ma‘rûf. 35 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1988.
58. Moğultây b. Kılıç, Ebû Abdullah el-Bekcerî. el-İ‘lâm bi-sünnetihî âleyhisselâm -Şerhu Sünen-i İbn Mâce-. thk. Ebü’l-Abbâs İbn Ebü’l-Ayneyn. 5 Cilt. Kahire: Dâru İbn Abbâs, 2007.
59. Molla Gürânî, Ahmed b. İsmâil el-Hanefî. el-Kevseru’l-cârî ilâ riyâzi ehâdîsi’l-Buhârî. thk. Ahmed İzzû İnâye. 11 Cilt. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-Arabiyye, 2007.
60. Muzhirî, Muhammed Senâullah. et-Tefsîr. thk. Gulâm Nebî et-Tûnusî. 10 Cilt. Pakistan: Mektebetü’r-Rüşdiyye, 1412.
61. Mübârekfûrî, Ebü’l-Hasen Ubeydullah b. Muhammed Abdusselâm. Mir‘âtu’l-mefâtîh -Hatîb et-Tebrîzî’nin Mişkâtu’l-Mesâbîh’i ile birlikte-. 9 Cilt. Hindistan: el-Câmiatu’s-Selefiyye, 1985.
62. Münâvî, Zeynüddîn Abdurraûf b. Tâcülârifîn. Feyzu’l-kadîr şerhu’l-Câmii’s-sagir min ehâdîsi’l-beşîri’n-nezîr. thk. Ahmed Abdusselâm. 6 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2001.
63. Müslim, Ebü’l-Hüseyin Müslim b. el-Haccâc el-Kuşeyrî. es-Sahîh. thk. Muhammed Fuâd Abdülbâkî. 5 Cilt. Kahire: Dâru’l-Hadîs, 1991.
64. Nesâî, Ebû Abdurrahman Ahmed b. Şuayb. es-Sünen -el-Müctebâ-. thk. Muhammed Rıdvân Arkûsî vd. 9 Cilt. Beyrut: Dâru’r-Risâleti’l-Âlemiyye, 2018.
65. Nesâî, Ebû Abdurrahman Ahmed b. Şuayb. Kitâbu’s-Süneni’l-kebîr. thk. Hasen Abdülmunim Şilbî. 12 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 2001.
66. Nevevî, Ebû Zekeriyyâ Yahyâ b. Şeref. Minhâcu’l-muhaddisîn ve sebîlu tâlibîhi’l-muhakkikîn fî şerhi Sahîhi Ebü’l-Hasen Müslim b. el-Haccâc el-Kuşeyrî. thk. Mâzin b. Muhammed es-Sirsâvî. 15 Cilt. Dımaşk: Dâru’l-Minhâci’l-Kavîm, 2020.
67. Özdemir, Veysel. Tedlîs Değerlendirmelerinde Usûl. Ankara: İlahiyat Yayınları, 2014.
68. Reşîd Rızâ, Muhammed. Tefsîrü’l-Menâr. 12 Cilt. Kahire: el-Heyetü’l-Mısrıyyetü’l-Âmme li’l-Kitâb, 1990.
69. Sa‘lebî, Ebû İshâk Ahmed b. Muhammed. el-Keşf ve’l-Beyân an tefsîri’l-Kur’ân. thk. Muhammed b. Aşûr. 10 Cilt. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Turâsi’l-Arabî, 2002.
70. Sarı, Necmi. “Hadis Usûlünün Zirve İsmi: İbn Hacer el-Askalânî”. Asos Journal 47 (2017), 533-563.
71. Sarı, Necmi. Mutasavvıfların Hadis Usûlüne Bakışı -İsmail Hakkı Bursevî Örneği Nuhbetü’l-Fiker Şerhi Tanıtım ve Değerlendirme-. İstanbul: Ümmükura Yayınevi, 2021.
72. Sıbt İbnü’l-Acemî, İbrâhîm b. Muhammed el-Halebî. el-Havâşî alâ Sünen-i İbn Mâce. thk. Fâdıl b. Halef el-Hummâde. 5 Cilt. Riyad: Dâru Atlâsi’l-Hudarâ, 2017.
73. Suyûtî, Ebü’l-Fazl Abdurrahman b. Ebû Bekir. ed-Dürrü’l-mensûr fi’t-tefsîr bi’l-me’sûr. 8 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Fikr, ts.
74. Suyûtî, Ebü’l-Fazl Abdurrahman b. Ebû Bekir. et-Tevşîh ale’l-Câmii’s-sahîh. thk. Rıdvân Câmi Rıdvân. 9 Cilt. Riyad: Mektebetü’r-Rüşd, 1998.
75. Süfyân es-Sevrî, Ebû Abdullah Süfyân b. Saîd es-Sevrî. Min Hadîsi’l-İmâm Süfyân b. Saîd es-Sevrî. thk. Âmir Hasen Sabrî. Beyrut: Dâru’l-Beşâiri’l-İslâmiyye, 2004.
76. Şevkânî, Ebû Abdullah Muhammed b. Alî es-San‘ânî. Fethü’l-kadîr. 6 Cilt. Dımaşk: Dâru İbn Kesîr, 1414.
77. Taberânî, Ebü’l-Kâsım Süleymân b. Ahmed. Kitâbu’l-Evâil. thk. Muhammed Şekûr b. Mahmûd el-Hâcî. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle-Dâru’l-Furkân, 1403.
78. Taberî, Ebû Ca‘fer Muhammed b. Cerîr. Câmiu’l-beyân an te’vîli âyi’l-Kur’ân. thk. Ahmed Muhammed Şâkir. 24 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1420.
79. Tahâvî, Ebû Ca‘fer Ahmed b. Muhammed b. Selâme. Şerhu Müşkili’l-âsâr. thk. Şuayb el-Arnaût. 16 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1996.
80. Tayâlisî, Ebû Dâvûd Süleymân b. Dâvûd. el-Müsned. thk. Muhammed b. Abdülmuhsin et-Türkî. 4 Cilt. Kahire: Dâru Hicr, 1999.
81. Vellevî, Muhammed b. Alî b. Âdem. el-Bahru’l-muhîti’s-seccâc fi şerhi Sahîhi’l-İmâm Müslim b. el-Haccâc. 47 Cilt. Riyad: Dâru’l-İbni’l-Cevzî, 1426.
82. Vellevî, Muhammed b. Alî b. Âdem. Zahîratu’l-ukbâ fî şerhi’l-Müctebâ. 42 Cilt. Mekke: Dâru’l-Mirâc-Dâru Âli Bürûm, 1416.
83. Zehebî, Ebû Abdullah Muhammed b. Ahmed. el-Kâşif fî ma‘rifeti men lehû rivâye fi’l-Kütübi’s-sitte. thk. Muhammed Avvâme – Ahmed Muhammed Nemir el-Hatîb. 2 Cilt. Cidde: Dâru’l-Kıble, 1992.
84. Zehebî, Ebû Abdullah Muhammed b. Ahmed. Mîzânu’l-i‘tidâl fî nakdi’r-ricâl. thk. Alî Muhammed el-Becâvî. 4 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Marife, 1964.
85. Zehebî, Ebû Abdullah Muhammed b. Ahmed. Siyeru a‘lâmi’n-nübelâ. thk. Şuayb el-Arnaût vd. 25 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1984.
86. Zehebî, Ebû Abdullah Muhammed b. Ahmed. Târîhu’l-İslâm ve vefayâtu’l-meşâhîr ve’l-a‘lâm. thk. Ömer Abdüsselâm Tedmürî. 52 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-Arabî, 1994.
87. Zemahşerî, Ebü’l-Kâsım Mahmûd b. Ömer. el-Keşşâf an hakâikı ğavâmizi’t-tenzîl ve uyûni’l-ekâvîl fî vucûhi’t-te’vîl. 4 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kitâbi’l-Arabî, 1407.