6 ŞUBAT DEPREMLERİNİ YAŞAYAN BİREYLERDE TRAVMA SONRASI STRES BOZUKLUĞUNU ETKİLEYEN DEĞİŞKENLER ÜZERİNE BİR ARAŞTIRMA

Öz

Mevcut araştırma 6 Şubat 2023 depremlerinin merkez üssü olan Kahramanmaraş’ta travma sonrası stres bozukluğunu etkileyen belirsizliğe tahammülsüzlük, algılanan sosyal destek ve psikolojik sağlamlık degişkenlerinin birbirleriyle ve sosyodemografik özellikler ile ilişkisini araştırmayı amaçlamıştır. Araştırmanın evreni 6 Şubat 2023 tarihinde meydana gelen depremleri Kahramanmaraş ilinde ve ilçelerinde deneyimleyen ve veri toplama sürecinde Kahramanmaraş’ta yaşayan yetişkinlerdir. Araştırma kapsamında Sosyodemografik Form, DSM-5 için Travma Sonrası Stres Bozukluğu Kontrol Listesi, Belirsizliğe Tahammülsüzlük Ölçeği, Çok Boyutlu Algılanan Sosyal Destek Ölçeği ve Kısa Psikolojik Sağlamlık Ölçeği veri toplama aracı olarak kullanılmıştır. Toplam 348 kişiye ulaşılarak veriler IBM SPSS 29 programı ile analiz edilmiştir. Verilerin normal dağılıma sahip olduğu kabul edilerek parametrik testler ile analizler yapılmıştır. Katılımcıların demografik özellikleri ile ölçek yanıtları bağımsız örneklemler t-testi ve tek yönlü varyans analizi ile incelenirken degişkenlerin birbirleriyle ilişkisi Pearson korelasyon analizi ile, bağımsız degişkenlerin bağımlı degişken üzerindeki etkisi ise doğrusal regresyon analizi ile incelenmiştir. Elde edilen bulgulara göre; kadınların, düşük gelir ile yaşayanların, deprem sonrasında yakınlarını kaybedenlerin, deprem sonrasında başka bir şehre gidenlerin travma sonrası stres düzeyleri daha fazladır. Araştırma kavramları birbirleriyle pozitif ya da negatif yönlü ilişkilere sahiptir. Belirsizliğe tahammülsüzlük, algılanan sosyal destek ve psikolojik sağlamlık travma sonrası stres bozukluğunu yordamaktadır. Elde edilen bulgular alan yazın ışığında tartışılmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Afet
• Deprem
• Ruh Sağlığı
• Travma Sonrası Stres Bozukluğu

A STUDY ON THE VARIABLES AFFECTING POST-TRAUMATIC STRESS DISORDER IN INDIVIDUALS WHO EXPERIENCED THE 6 FEBRUARY EARTHQUAKES

Öz

The present study aimed to examine the effects of intolerance of uncertainty, perceived social support, and psychological resilience on post-traumatic stress disorder (PTSD), as well as their interrelations and associations with sociodemographic characteristics among individuals residing in Kahramanmaraş—the epicentre of the February 6, 2023 earthquakes. The study population consisted of adults who experienced the earthquakes in Kahramanmaraş and its districts and continued to live there during the data collection process. Data were collected using the Sociodemographic Information Form, the PTSD Checklist for DSM-5 (PCL-5), the Intolerance of Uncertainty Scale, the Multidimensional Scale of Perceived Social Support and the Brief Psychological Resilience Scale. Data were obtained from a total of 348 participants, and analyses were conducted using IBM SPSS 29. Assuming a normal distribution, parametric tests were applied. Independent samples t-tests and one-way ANOVA were used to examine differences across demographic variables; Pearson correlation analyses explored associations among the study variables, and linear regression analyses tested the predictive effects of the independent variables on PTSD symptoms. The findings indicated that women, individuals with low income, those who lost relatives, and those who relocated to another city after the earthquake reported higher levels of post-traumatic stress. Significant positive and negative correlations were observed among the study variables. Furthermore, intolerance of uncertainty, perceived social support, and psychological resilience significantly predicted PTSD symptoms. The findings were discussed in light of the relevant literature.

Anahtar Kelimeler

• Disaster
• Earthquake
• Mental Health
• Post Traumatic Stress Disorder

Kaynakça

1. Acharya Pandey, R., Chalise, P., Khadka, S., Chaulagain, B., Maharjan, B., Pandey, J., Nepal, J., & Pandey, C. (2023). Post-traumatic stress disorder and its associated factors among survivors of 2015 earthquake in Nepal. BMC Psychiatry, 23(1). https://doi.org/10.1186/s12888-023-04836-3
2. Akçay, S., Beydili Gürbüz, E., & Koca, E. (2024). Trauma levels after the 2023 Kahramanmaraş earthquakes in Türkiye. Journal of Social Service Research, 50(4), 519-530. https://doi.org/10.1080/01488376.2024.2339967
3. Alipour, F., & Ahmadi, S. (2020). Social support and posttraumatic stress disorder (PTSD) in earthquake survivors: A systematic review. Social Work in Mental Health, 18(5), 501-514. Routledge. https://doi.org/10.1080/15332985.2020.1795045
4. Altıparmak, İ. B., & Birel, E. (2024). 6 Şubat 2023 depremi sonrasında sosyal yaşamın toplumsal cinsiyet bağlamında değerlendirilmesi: Nurdağı örneği. Hacettepe Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, 41(1), 113-134. https://doi.org/10.32600/huefd.1304991
5. Altun, F. (2018). Afetlerin ekonomik ve sosyal etkileri: Türkiye örneği üzerinden bir değerlendirme. Sosyal Çalışma Dergisi, 2(1), 1-15.
6. Amanda, A. R., Hidajah, A. C., & Wahyuni, C. U. (2021). The effect of post-traumatic stress disorder on women after the earthquake in central sulawesi. Jurnal Berkala Epidemiologi, 9(3), 303-309. https://doi.org/10.20473/jbe.v9i32021.303-309
7. Amerikan Psikiyatri Birliği. (2013). Ruhsal bozuklukların tanısal ve sayımsal elkitabı (E. Köroğlu, Çev., 5.baskı). Hekimler Yayın Birliği.
8. Appel, H., Krasko, J., Luhmann, M., & Gerlach, A. L. (2024). Intolerance of uncertainty predicts indecisiveness and safety behavior in real-life decision making: Results from an experience sampling study. Journal of Research in Personality, 110. https://doi.org/10.1016/j.jrp.2024.104490

9. Arslankoç, S., Salduz Doruk, Ç., & Koçak, O. (2024). Deprem bölgesindeki psiko-sosyal hizmetlerin değerlendirilmesi. Afet ve Risk Dergisi, 7(1), 108-127. https://doi.org/10.35341/afet.1306045
10. Baranowsky, A., & Gentry, J. E. (2022). Travma uygulaması: Stabilizasyon ve iyileşme için araçlar. Psikonet.
11. Bhadra, S. (2015). Psycho-social support for protection of children in disasters. İçinde Child safety, welfare and well-being: Issues and challenges (pp. 259-278). Springer India. https://doi.org/10.1007/978-81-322-2425-9_17
12. Bilge, Y., Emiral, E., & Demirci, H. (2024). Early aftermath of february 6 earthquakes in turkey: PTSD, PTG, and resilience. Journal of Loss and Trauma, 29(2), 221-242. https://doi.org/10.1080/15325024.2023.2254216
13. Boysan, M., Özdemir, P. G., Özdemir, O., Selvi, Y., Yılmaz, E., & Kaya, N. (2017). Psychometric properties of the turkish version of the PTSD checklist for diagnostic and statistical manual of mental disorders, fifth edition (PCL-5). Psychiatry and Clinical Psychopharmacology, 27(3), 300-310. https://doi.org/10.1080/24750573.2017.1342769
14. Boztaş, M. H., Aker, A. T., Munir, K., Çelik, F., Aydın, A., Karasu, U., & Aktan Mutlu, E. (2019). Post traumatic stress disorder among adults in the aftermath of 2011 Van-Ercis earthquake in Turkey. Turkish Journal of Clinical Psychiatry, 22, 380-388. https://doi.org/10.5505/kpd.2019.62534
15. Carleton, R. N., Norton, M. A. P. J., & Asmundson, G. J. G. (2007). Fearing the unknown: A short version of the Intolerance of Uncertainty Scale. Journal of Anxiety Disorders, 21(1), 105-117. https://doi.org/10.1016/j.janxdis.2006.03.014
16. Cheng, Y., Wang, F., Wen, J., & Shi, Y. (2014). Risk factors of post-traumatic stress disorder (PTSD) after Wenchuan earthquake: A case control study. Plos One, 9(5). https://doi.org/10.1371/journal.pone.0096644
17. Coşgun, M. G., & Tarı Cömert, I. (2023). 2020 İzmir depremini yaşamış bireylerde travma sonrası stres bozukluğu belirtileri ve kişilik özellikleri arasındaki ilişki. Afet ve Risk Dergisi, 6(3), 1024-1034. https://doi.org/10.35341/afet.1263198
18. Çınaroğlu, M., Yılmazer, E., Alpugan, Z., & Sayar, G. (2024). Psychological impact of the 2023 Kahramanmaraş earthquakes on non-victims. MedRxiv. https://doi.org/10.1101/2024.07.31.24311268
19. Dünya Sağlık Örgütü. (2024). https://www.who.int
20. Dell’Osso, L., Carmassi, C., Massimetti, G., Di Emidio, G., Stratta, P., & Rossi, A. (2012). Post-traumatic stress spectrum in young versus middle-aged L’Aquila 2009 earthquake survivors. Journal of Psychopathology, 18, 281-289.
21. Doğan, T. (2015). Kısa psikolojik sağlamlık ölçeği’nin türkçe uyarlaması: Geçerlik ve güvenirlik çalışması. The Journal of Happiness & Well-Being, 3(1), 93-102.
22. Ehring, T., Razik, S., & Emmelkamp, P. M. G. (2011). Prevalence and predictors of posttraumatic stress disorder, anxiety, depression, and burnout in Pakistani earthquake recovery workers. Psychiatry Research, 185(1-2), 161-166. https://doi.org/10.1016/j.psychres.2009.10.018
23. Eker, D., Arkar, H., & Yaldiz, H. (2001). Çok boyutlu algılanan sosyal destek ölçeğinin gözden geçirilmiş formunun faktör yapısı, geçerlik ve güvenirliği. Türk Psikiyari Dergisi, 12, 17-25.
24. Eren, İ., & Akoğlu, B. (2024). Deprem yaşayan bireylerde travma sonrası stres bozukluğu ile yaşam anlamı arasındaki ilişkide umut duygusunun aracı rolü. Sağlık ve Yaşam Bilimleri Dergisi, 6(1), 23-31. https://doi.org/10.33308/2687248x.202461325
25. Geçgin, F. M., & Sahranç, Ü. (2017). Belirsizliğe tahammülsüzlük ile psikolojik iyi oluş arasındaki ilişki. Sakarya University Journal of Education, 739-756. https://doi.org/10.19126/suje.383737
26. Gezgin Yazıcı, H., & Ökten, Ç. (2024). Türkiye’de Kahramanmaraş depreminden sonra hemşirelik öğrencilerinde yaşanan travmatik stres belirtileri, fiziksel belirtiler ve psikolojik sağlamlık. Uluslararası Sosyal Hizmet Araştırmaları Dergisi, 4(1), 3-11. https://doi.org/10.57114/jswrpub.1396118
27. Gonzalez, R. N., Regmi, P., Aryal, N., & Akudjedu, T. (2021). Mental health risk and associated factors in the aftermath of the 2015 earthquake in Nepal: A systematic literature review. Journal of Manmohan Memorial Institute of Health Sciences, 7(1), 93-105. https://doi.org/10.3126/jmmihs.v7i1.43155
28. Harms, L., Boddy, J., Hickey, L., Hay, K., Alexander, M., Briggs, L., Cooper, L., Alston, M., Fronek, P., Howard, A., Adamson, C., & Hazeleger, T. (2022). Post-disaster social work research: A scoping review of the evidence for practice. International Social Work, 65(3), 434-456. https://doi.org/10.1177/0020872820904135
29. İme, Y. (2024). The mediating role of self-efficacy, social support, and hope in the relation between mental health and resilience among 2023 Türkiye earthquake survivors. Death Studies. https://doi.org/10.1080/07481187.2024.2355240
30. İpekçi, N. N., Sungur, M., & Atsal Kılıç, B. (2024). Determination of the post-earthquake trauma levels of nursing students living in the earthquake area in Turkey: The case of Kı̇lı̇s. İnönü Üniversitesi Sağlık Hizmetleri Meslek Yüksek Okulu Dergisi, 12(2), 465-477. https://doi.org/10.33715/inonusaglik.1388293
31. Kaniasty, K. (2020). Social support, interpersonal, and community dynamics following disasters caused by natural hazards. Current Opinion in Psychology, 32, 105-109. https://doi.org/10.1016/j.copsyc.2019.07.026
32. Karabulut, D., & Bekler, T. (2019). Doğal afetlerin çocuklar ve ergenler üzerindeki etkileri. Doğal Afetler ve Çevre Dergisi, 5(2), 368-376. https://doi.org/10.21324/dacd.500356
33. Karazincir, S. E. (2024). Deprem ve göç ilişkisi. Akademik Yaklaşımlar Dergisi, 15(1-Deprem Özel Sayısı), 366-383. https://doi.org/10.54688/ayd.1412380
34. Kılıç, S. (2013). Sampling methods. Journal of Mood Disorders, 3(1), 44. https://doi.org/10.5455/jmood.20130325011730
35. Koç, M., & Yalçın, S. (2023). Afetlerde krize müdahale: Kahramanmaraş depreminde Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığının çalışmaları. Uluslararası Sosyal Hizmet Araştırmaları Dergisi, 3(2), 93-105. DOI: 10.57114/jswrpub.1257945
36. Levine, P. A., & Frederick, A. (2020). Kaplanı Uyandırmak Travmayı İyileştirmek (B. Gündoğdu, Ed.). Butik Yayıncılık.
37. Lu, B., Zeng, W., Li, Z., & Wen, J. (2020). Prevalence and influencing factors of post-traumatic stress disorder among survivors in the hard-hit areas ten years after the Wenchuan earthquake: A cross-sectional study. Neuropsychiatric Disease and Treatment, 16, 933-941. https://doi.org/10.2147/NDT.S247527
38. Lu, B., Zeng, W., Li, Z., & Wen, J. (2021). Risk factors of post-traumatic stress disorder 10 years after Wenchuan earthquake: A population-based case–control study. Epidemiology and Psychiatric Sciences, 30. https://doi.org/10.1017/S2045796021000123
39. Luna, K. C., & Hilhorst, D. (2022). Gendered experience of disaster: Women’s account of evacuation, relief and recovery in Nepal. International Journal of Disaster Risk Reduction, 72. https://doi.org/10.1016/j.ijdrr.2022.102840
40. McDaniel, R., & Driebe, D. (2005). Uncertainty and surprise: An introduction. In R. McDaniel and D. Driebe (Eds.), Uncertainty and Surprise in Complex Systems (ss. 3-10). Springer.
41. Nalbantoğlu, İ., Çalışkan, A. Ş., Akdağ, S., & Toklucu, A. T. (2024). Kahramanmaraş depremi sonrasında depremzedelerin algıladıkları sosyal destek ve umutsuzluk düzeylerinin incelenmesi. Türkiye Sosyal Hizmet Araştırmaları Dergisi, 8(1), 63-77. https://doi.org/10.55109/tushad.1478451
42. Ökten Sipahioğlu, B. (2024). Göç ve doğal afet ilişkisi: Deprem göçü. Akademik Yaklaşımlar Dergisi, 15(1-Deprem Özel Sayısı), 292-313. https://doi.org/10.54688/ayd.1375491
43. Özçelik, E. (2020). Afetlerde sosyal hizmetler. Afet ve Risk Dergisi, 3(1), 46-55. https://doi.org/10.35341/afet.680665
44. Powell, T., & Leytham, S. (2014). Building resilience after a natural disaster: An evaluation of a parental psycho-educational curriculum. Australian Social Work, 67(2), 285-296. https://doi.org/10.1080/0312407X.2014.902981
45. Sandhu, T. R., Xiao, B., & Lawson, R. P. (2023). Transdiagnostic computations of uncertainty: Towards a new lens on intolerance of uncertainty. Neuroscience and Biobehavioral Reviews, 148. https://doi.org/10.1016/j.neubiorev.2023.105123
46. Sarıçam, H., Erguvan, F. M., Akin, A., & Akça, M. Ş. (2014). Belirsizliğe tahammülsüzlük ölçeği (BTÖ-12) Türkçe formu: Geçerlik ve güvenirlik çalışması. Route Educational and Social Science Journal, 1(3).
47. Sarıgül, A. (2023). Depremi deneyimlemiş kız üniversite öğrencilerinin deprem sonrası sosyal destek uygulamalarına ilişkin fenomonolojik bir çalışma. Sports, Education and Child, 3(3), 21-37. https://doi.org/10.5505/sec.2023.46330
48. Selçuk, A. B. (2023). Çocuktan yetişkine her yaşta psikolojik sağlamlık. Kronik Kitap.
49. Selvi, Ö., & Aslan, A. (2024). 6 Şubat 2023 Maraş depreminde görev yapan sağlık çalışanlarının travma sonrası stres ve psikolojik dayanıklılık düzeylerinin değerlendirilmesi. Middle Black Sea Journal of Communication Studies. https://doi.org/10.56202/mbsjcs.1488476
50. Sezgin, U., & Punamäki, R. L. (2012). Earthquake trauma and causal explanation associating with PTSD and other psychiatric disorders among South East Anatolian women. Journal of Affective Disorders, 141(2-3), 432-440. https://doi.org/10.1016/j.jad.2012.03.005
51. Sezgin, U., & Punamäki, R. L. (2016). Women’s disaster-related mental health: The decision to leave or to stay after an earthquake. Traumatology, 22(1), 40-47. https://doi.org/10.1037/trm0000055
52. Smith, B. W., Dalen, J., Wiggins, K., Tooley, E., Christopher, P., & Bernard, J. (2008). The brief resilience scale: Assessing the ability to bounce back. International Journal of Behavioral Medicine, 15(3), 194-200. https://doi.org/10.1080/10705500802222972
53. Şahin, S. (2018). Yaşam deneyimlerinin yetişkinlerdeki benlik saygısı, psikolojik sağlamlık ve hayata verilen anlam ile ilişkisi [Yüksek lisans tezi, Kocaeli Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü].
54. Tahernejad, S., Ghaffari, S., Ariza-Montes, A., Wesemann, U., Farahmandnia, H., & Sahebi, A. (2023). Post-traumatic stress disorder in medical workers involved in earthquake response: A systematic review and meta-analysis. Heliyon, 9(1). https://doi.org/10.1016/j.heliyon.2023.e12794
55. Taşçı, G., & Özsoy, F. (2021). Deprem travmasının erken dönem psikolojik etkileri ve olası risk faktörleri. Cukurova Medical Journal, 46(2), 488-494. https://doi.org/10.17826/cumj.841197
56. Torpus, K., Usta, G., & Kanbay, Y. (2024). The moderating role of gender in the impact of intolerance of uncertainty on earthquake fear [Preprint]. Research Square. https://doi.org/10.21203/rs.3.rs-3656610/v1
57. Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanlığı Strateji ve Bütçe Başkanlığı. (2024). Kahramanmaraş ve Hatay depremleri yeniden imar ve gelişme raporu. https://www.sbb.gov.tr/wp-content/uploads/2024/02/Kahramanmaras-ve-Hatay-Depremleri-Yeniden-Imar-ve-Gelisme-Raporu-1.pdf
58. Uğuz, Ş. (2023). Depremlerin görünmez yıkımı: İnsanların psikolojik sağlığı üzerindeki etkileri. Turkish Journal of Family Medicine and Primary Care, 17(1), 6-9. https://doi.org/10.21763/tjfmpc.1256896
59. Uygur, S. S. (2024). Depremi yaşamış üniversite öğrencilerin sosyal destek algılarına ilişkin algı ve görüşleri. Akademik Yaklaşımlar Dergisi, 15(1-Deprem Özel Sayısı), 697-723. https://doi.org/10.54688/ayd.1409163
60. Valladares-Garrido, M. J., Zapata-Castro, L. E., Peralta, C. I., García-Vicente, A., Astudillo-Rueda, D., León-Figueroa, D. A., & Díaz-Vélez, C. (2022). Post-traumatic stress disorder after the 6.1 magnitude earthquake in Piura, Peru: A cross-sectional study. International Journal of Environmental Research and Public Health, 19(17). https://doi.org/10.3390/ijerph191711035
61. Weathers, F. W., Litz, B. T., Keane, T. M., Palmieri, P. A., Marx, B. P., & Schnurr, P. P. (2013). The PTSD Checklist for DSM-5 (PCL-5). U.S. Department of Veterans Affairs. www.ptsd.va.gov
62. Wen, J., Shi, Y. kang, Li, Y. ping, Yuan, P., & Wang, F. (2012). Quality of life, physical diseases, and psychological impairment among survivors 3 years after Wenchuan earthquake: A population based survey. Plos One, 7(8). https://doi.org/10.1371/journal.pone.0043081
63. Yağar, F., & Dökme, S. (2018). Niteliksel araştırmaların planlanması: Araştırma soruları, örneklem seçimi, geçerlik ve güvenirlik. Gazi Sağlık Bilimleri Dergisi, 3(3), 1-9.
64. Yakıt Ak, E., & Uyurdağ, N. (2024). Afetin toplumsal cinsiyet boyutu: Türkiye’nin Diyarbakır şehrinde depremi yaşayan kadınlarla ilgili bir örnek olay incelemesi. Akdeniz Kadın Çalışmaları ve Toplumsal Cinsiyet Dergisi, 7(1), 142-160. https://doi.org/10.33708/ktc.1390146
65. Yazıcıoğlu, Y., & Erdoğan, S. (2004). Spss uygulamalı bilimsel araştırma yöntemleri. Detay Yayıncılık.
66. Zimet, G. D., Dahlem, N. W., Zimet, S. G., & Farley, G. K. (1988). The multidimensional scale of perceived social support. Journal of Personality Assessment, 52(1), 30-41. https://doi.org/10.1207/s15327752jpa5201_2