Kariyerizm, İşe Adanmışlık, Zorunlu Vatandaşlık Davranışı İlişkisi: Gıda Perakende Sektörü Çalışanları Üzerinde Bir Araştırma

Öz

Bu çalışma, gıda perakende sektöründe çalışanların kariyerizm, işe adanmışlık ve zorunlu vatandaşlık davranışı düzeyleri arasındaki ilişkileri incelemeyi amaçlamaktadır. Araştırma, nicel araştırma yöntemi benimsenerek yürütülmüştür. Bu kapsamda veriler, Eskişehir ilinde faaliyet gösteren market zincirlerinin çeşitli şubelerinde çalışan 254 katılımcıdan anket tekniğiyle toplanmıştır. Elde edilen veriler, tanımlayıcı istatistiklerin yanı sıra, değişkenler arası ilişkileri belirlemek için korelasyon analizi, demografik değişkenlere göre farklılıkları incelemek amacıyla ise bağımsız örneklem t testi ve tek yönlü varyans analizi (ANOVA) ile değerlendirilmiştir. Korelasyon analizleri sonucu elde edilen bulgular, kariyerizm ile işe adanmışlık ve alt boyutları arasında negatif ve anlamlı bir ilişki olduğunu göstermektedir. Bu bulgu, kariyerist eğilimlerin çalışanların işlerine adanmışlıklarını zayıflattığına işaret etmektedir. Ayrıca çalışmada kariyerizm ile zorunlu vatandaşlık davranışı arasında ise pozitif ve anlamlı bir ilişki olduğu belirlenmiştir. Bu durum, kariyerist eğilimleri yüksek olan çalışanların örgüt içinde daha fazla zorunlu vatandaşlık davranışı sergilediklerini ortaya koymaktadır. Elde edilen bir diğer bir bulgu ise zorunlu vatandaşlık davranışının işe adanmışlık ve alt boyutlarıyla negatif ve anlamlı şekilde ilişkili olduğudur. Bu durum ise zorunlu vatandaşlık davranışının örgüt içeresinde negatif tutumlar yaratabileceğinin bir göstergesidir. Çalışma perakende sektörü gibi akademik çalışmalarda yeterince incelenmemiş bir bağlamda yürütülmesi ve bu üç değişkenin birlikte ele alındığı sınırlı sayıdaki araştırmalardan biri olması bakımından literatüre özgün ve anlamlı bir katkı sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• kariyerizm
• işe adanmışlık
• zorunlu vatandaşlık davranışı
• gıda perakende sektörü

The Relationship Between Careerism, Work Engagement and Compulsory Citizenship Behavior: An Empirical Study on Food Retail Sector Employees

Abstract

This study aims to examine the relationships among careerism, work engagement, and compulsory citizenship behavior levels of employees working in the food retail sector. The research was conducted using a quantitative research design. Within this scope, data were collected through a survey from 254 employees working in various branches of supermarket chains operating in the province of Eskişehir. The collected data were analyzed using descriptive statistics, correlation analysis to determine the relationships between variables, and independent samples t-test and one-way analysis of variance (ANOVA) to examine differences based on demographic variables. The results of the correlation analyses revealed a negative and significant relationship between careerism and work engagement and its sub-dimensions, indicating that career-oriented tendencies weaken employees’ engagement with their work. In addition, a positive and significant relationship between careerism and compulsory citizenship behavior was found, suggesting that employees with high careerist tendencies tend to display more compulsory citizenship behaviors within the organization. Another finding indicated that compulsory citizenship behavior is negatively and significantly related to work engagement and its sub-dimensions, implying that such behaviors may lead to negative attitudes within the organization. Conducted in a relatively under-researched context such as the retail sector, this study provides an original and meaningful contribution to the literature by addressing these three variables together.

Keywords

• careerism
• work engagement
• compulsory citizenship behavior
• food retail sector

Kaynakça

1. Akın, Ö. (2019). İş özellikleri ve işe adanmışlığın çalışanın işten ayrılma niyeti üzerindeki etkisi. Journal of Politics, Economy and Management, 2(2), 1-18.
2. Aksoy Kürü, S., & Erdil, O. (2021). İşe adanmışlık ve örgütsel özdeşleşme arasındaki ilişki: Meta-analiz çalışması. Erciyes Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 58, 107-136.
3. Anadolu Ajansı. (2025, 8 Ağustos). Uzmanlardan zincir marketlerdeki çalışma koşullarının fiziksel ve psikolojik yıpranmaya yol açtığı uyarısı. Anadolu Ajansı. https://www.aa.com.tr/tr/ayrimcilikhatti/ayrimcilik/uzmanlardan-zincir-marketlerdeki-calisma-kosullarinin-fiziksel-ve-psikolojik-yipranmaya-yol-actigi-uyarisi/1826636
4. Aryee, S., & Chen, Z. (2004). Countering the trend towards careerist orientation in the age of downsizing: Test of a social exchange model. Journal of Business Research, 57(4), 321– 328.
5. Asar, E., & Ocak, M. (2021). Mersin Şehir Hastanesi sağlık çalışanlarının işe tutulma düzeylerinin iş performansı ve tükenmişlik düzeyleri üzerine etkisi: Görgül bir araştırma. Toros Üniversitesi İktisadi, İdari ve Sosyal Bilimler Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, 8(14), 36–50.
6. Aslan, M., & Şeker Kayar, M. (2023). Destekleyici örgüt ikliminin işe adanmışlık üzerine etkisinde psikolojik iyi oluşun rolü. Research Studies in Anatolia Journal, 6(3), 307–330.
7. Aydemir, C., & Akdoğan, A. A. (2021). Zorunlu vatandaşlık davranışının işe yabancılaşma üzerindeki etkisi. Joeep: Journal of Emerging Economies and Policy, 6, 63-70.
8. Aydemir, C., & Endirlik, H. (2019). İşe adanmışlığın bazı demografik değişkenler açısından incelenmesi: Bankacılık sektöründe bir araştırma. Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 23(3) , 1093-1107.

9. Bakker, A. B., & Demerouti, E. (2014). Job demands-resources theory. In P. Y. Chen & C. L. Cooper (Eds.), Work and wellbeing (pp. 37–64). Wiley Blackwell. https://doi.org/10.1002/9781118539415.wbwell019
10. Bandura, A. (2001). Social cognitive theory: An agentic perspective. Annual Review of Psychology, 52, 1–26. https://doi.org/10.1146/annurev.psych.52.1.1
11. Baş, M., & Şirin, S. (2021). The mediating role of organizational dissent and the moderating role of organizational trust in the relationship between compulsory citizenship behavior and job crafting. Sivas Cumhuriyet University Journal of Economics and Administrative Sciences, 22(1), 356–378.
12. Bayar, T., & Koçak, D. (2024). The mediating role of turnover intention in the relationship between job insecurity and compulsory citizenship behavior: A research in the aviation industry. Journal of Aviation, 8(2), 138-145.
13. Bayram, A. (2019). Örgütsel özdeşleşmenin iş tatmini üzerine etkisinde işe adanmışlığın aracı rolünün belirlenmesine yönelik bir araştırma. Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 19(4), 321-334.
14. Bhattarai, G. (2018). Role of careerism in the relationship between procedural justice and work engagement. South Asian Journal of Marketing & Management Research, 8(3), 4-26.
15. Bostancı, H., & Ekiyor, Y. A. (2015). Çalışanların işe adanmasının örgüt içi girişimciliğe etkisinin incelenmesi. Uluslararası Sağlık Yönetimi ve Stratejileri Araştırma Dergisi, 1(1), 37-51.
16. Bouzidani, I., & Torun, A. (2019). The impacts of underemployment and careerism on organizational trust and creativity: The moderating roles of personality and organizational collectivism. Research Journal of Business and Management, 6(4), 291-305.
17. Chiaburu, D. S., Diaz, I., & de Vos, A. (2013). Employee alienation: Relationships with careerism and career satisfaction. Journal of Managerial Psychology, 28(1), 4–20. https://doi.org/10.1108/02683941311298832
18. Çavuşoğlu, V., & Kıray, A. (2023). İşe adanma ve öz yeterliliğin akademik performans ile ilişkisi üzerine bir araştırma. Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 25(4), 1456-1478.
19. Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı. (2017). Ulusal ve yerel zincir market işyerlerinde çalışma koşullarının iyileştirilmesi programlı teftişi sonuç raporu. ÇSGB.
20. Dilekçi, U., & Acar, E. (2023). Beden eğitimi ve spor öğretmenlerinin mesleki tükenmişlik düzeylerinin örgütsel adanmışlıklarına etkisi: Marmara Bölgesi örneği. Uluslararası Bozok Spor Bilimleri Dergisi, 4(2), 116–125.
21. Dube, N., & Ndofirepi, T. M. (2024). Academic staff commitment in the face of a role (im)balance between work and personal life: Can job satisfaction help? European Journal of Management Studies, 29(1), 31–50. https://doi.org/10.1108/EJMS-08-2022-0048
22. Durmuş, Ş., & Erbaşı, A. (2024). Örgüt kültürü tipinin zorunlu vatandaşlık davranışına etkisinde örgütsel adalet algısının aracı rolü: Türkiye’deki en büyük 500 şirket üzerinde bir araştırma. Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 26(2), 595-617.
23. Dülger, E., & Cinnioğlu, H. (2024). Otel işletmesi çalışanlarının pygmalion algısının işten ayrılma niyetine etkisinde işe adanmışlığın aracı rolü: İzmir örneği. Journal of Recreation and Tourism Research, 11(2), 31–54. https://doi.org/10.5281/zenodo.12577297
24. Erdem, A. T. (2021). A tipi kişilik özelliğinin kariyerizm eğilimi üzerine etkisinde ahlaki çözülme eğiliminin aracı rolü. Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 45, 47-62. https://doi.org/10.52642/susbed.897803
25. Erdem, A. (2024). Örgütlerde kariyerizm. E. Merdan, & F. Korkmaz içinde, Örgütlerde Saplantılı Tutum ve Davranışlar (ss. 109-125). Eğitim Yayınevi.
26. Erdirençelebi, M., & Karataş, C. G. (2019). Örgütsel adaletin işe adanmışlık ile işten ayrılma niyeti üzerine etkisi. Business and Management International Journal, 7(4), 1825–1849. https://doi.org/10.15295/bmij.v7i4.1225
27. Fatima, T., Jameel, I., & Mushtaq, R. (2023). How careerists use LMX as a strategy to achieve power and career success? A moderated mediation model. Eurasian Business Review, 13, 957–976. https://doi.org/10.1007/s40821-022-00216-1
28. Feldman, D., & Weitz, B. (1991). From the invisible hand to the gladhand: Understanding a careerist orientation to work. Human Resource Management, 30(2), 237-257.
29. Gede, D. U., & Huluka, A. T. (2024). Effects of employee engagement on organizational performance: Case of public universities in Ethiopia. Future Business Journal, 10(1), 32. https://doi.org/10.1186/s43093-024-00315-7
30. Gerçek, R. G., & Akpınar, A. (2024). Etik liderliğin çalışanların işe adanmışlık düzeylerine etkisi. Kocaeli Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 1(47), 81-92. https://doi.org/10.35343/kosbed.1487918
31. Güler, B., & Taşlıyan, M. (2022). Psikolojik iklimin çalışan performansı üzerine etkisinde işe adanmışlık boyutlarının aracılık rolü. Alanya Akademik Bakış, 6(1), 1605–1628. https://doi.org/10.29023/alanyaakademik.982437
32. Gümüşsoy, Y. (2022). Zorunlu vatandaşlık davranışı araştırmalarının içerik analizi yöntemi ile incelenmesi. İşletme, 3(1), 57-66.
33. Güneş, H., & Ataç, L. (2022). Kariyer tatmini ile işe adanmışlık ilişkisi: Kamu çalışanları üzerine bir araştırma. Manisa Celal Bayar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 20, 109-122. https://doi.org/10.18026/cbayarsos.1081570
34. Gürbıyık, S. (2025, 6 Ağustos). Market çalışanlarının zorlu mesaisi. NTV. https://www.ntv.com.tr/turkiye/market-calisanlarinin-zorlu-mesaisi,_eSHyTcEPkOKu64boztSYQ
35. Jain, A., & Sullivan, S. (2020). An examination of the relationship between careerism and organizational commitment, satisfaction, and performance. Personnel Review, 49(8), 1553-1571.
36. Kahn, W. A. (1990). Psychological conditions of personal engagement and disengagement at work. Academy of Management Journal, 33(4), 692-724.
37. Kaptan, Z. (2025). Scientific developments in careerism research in the field of business: A bibliometric review. Ege Akademik Bakış, 25(1), 133-156. https://doi.org/10.21121/eab.20250109
38. Kapusuz, A., & Milandou, G. (2024). Konformizm ve işten ayrılma niyeti ilişkisi: İşe adanmışlığın aracı rolü. Izmir Democracy University Social Sciences Journal, 7(1), 96-111.
39. Kapusuz Gökçen, A. (2024). Careerism in relationship between intolerance of uncertainty and work engagement. MANAS Sosyal Araştırmalar Dergisi, 13(1), 131-141. https://doi.org/10.33206/mjss.1291443
40. Kara, E., & Kaya, A. (2020). Yönetici desteğinin işe adanmışlık üzerindeki etkisinde psikolojik sahiplenmenin aracı rolü. MANAS Sosyal Araştırmalar Dergisi, 9(4), 2364–2375.
41. Kaya, F., & Yıldız, K. (2020). Özel okullarda çalışan öğretmenlerin iş güvencesi ve iş memnuniyeti algılarının, örgütsel bağlılık ve motivasyonlarına etkisi. ZfWT, 12(3), 109–133.
42. Kenek, G. (2025). İş güvencesizliğinin zorunlu vatandaşlık davranışı üzerindeki etkisi. Çalışma ve Toplum, 1(84), 195-222.
43. Kerse, G., Koçak, D., & Yücel, İ. (2018). Örgütsel vatandaşlığın zorunlu olması iş tatminini etkiler mi? İş stresi bağlamında bir inceleme. Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 21(1), 547-560.
44. Kılıç, T., & Şener, İ. (2022). Algılanan çalışma koşullarının işten ayrılma niyeti ile tükenmişliğe etkisi: Gıda perakendeciliği çalışanlarına yönelik bir araştırma. Çankırı Karatekin Üniversitesi İİBF Dergisi, 12(2), 214-236. https://doi.org/10.18074/ckuiibfd.1128950
45. Kır, A., & Salkım Er, A. (2017). Organizasyonlarda kariyer planlaması ve kariyer engelleri. EJOVOC (Electronic Journal of Vocational Colleges), 7(2), 14–23.
46. Kır, S., & Karabulut, T. (2021). Hizmetkâr liderlik tarzının işe adanmışlık üzerindeki etkisinde algılanan örgütsel adaletin aracı rolü. Ekonomik ve Sosyal Araştırmalar Dergisi, 17(2), 359-387.
47. Koçer, M., & Bostancı, A. (2021). Okul yöneticilerinin vizyoner liderlik yeterlikleri ile öğretmenlerin işe tutkunlukları arasındaki ilişki. Avrasya Sosyal ve Ekonomi Araştırmaları Dergisi, 8(2), 119-143.
48. Kurtpınar, M. (2011). Birey-örgüt uyumunun bireysel performans üzerindeki etkisinde kişilik özellikleri ve işe adanmışlığın rolü [Yüksek lisans tezi, Genelkurmay Başkanlığı Stratejik Araştırmalar Enstitüsü Müdürlüğü].
49. Landen, M. (2003). Citizenship or careerism? Perceptions and impressions of goodness. Journal of Critical Postmodern Organization Science, 2, 17–27.
50. Liman, A., Elçi, M., & Murat, G. (2019). Örgütsel performansın öncülleri olarak etik liderlik ve kariyerizm üzerine bir araştırma. Ekonomi İşletme ve Politika Dergisi, 3(2), 183–198. https://doi.org/10.29216/ueip.553059
51. Liu, Y., & Zhao, H. (2017). Organizational citizenship pressure, compulsory citizenship behavior, and work–family conflict. Social Behavior and Personality, 45(4), 695-704. https://doi.org/10.2224/sbp.6064
52. Meriç, E., Çiftçi, D. Ö., & Yurtal, F. (2019). Algılanan örgütsel destek ve işe adanmışlık arasındaki ilişkinin incelenmesi. Kastamonu Education Journal, 27(1), 65-74.
53. Muhrodin, M., Sudarno, S., Junaedi, A. T., Andi, A., & Putri, N. Y. (2024). The effect of motivation, organizational culture, and competency on work commitment and performance of SD teachers in Bengkalis District. Interconnection: An Economic Perspective Horizon, 1(4), 198–217. https://doi.org/10.61230/interconnection.v1i4.71
54. Murad, A. A. (2024). Analysis of the influence of work environment and learning culture on employees’ work commitment in national airline company Garuda Indonesia. JEMSI (Jurnal Ekonomi, Manajemen, dan Akuntansi), 10(2), 1079-1083.
55. O’Brien, K., Pohlman, R., & Roach, K. (2025). Investigation of compulsory citizenship behavior in the organizational citizenship behavior nomological network. International Journal of Productivity and Performance Management, 74(2), 520-543.
56. Onan, G., & Turhan, M. (2023). Psikolojik sözleşme ihlali algısının işe adanmışlık ve işten ayrılma niyeti üzerindeki etkisi. Ordu Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Sosyal Bilimler Araştırmaları Dergisi, 13(1), 1301–1324. https://doi.org/10.48146/odusobiad.1180714
57. Organ, D. W. (2018). Organizational citizenship behavior: Recent trends and developments. Annual Review of Organizational Psychology and Organizational Behavior, 5, 295–306. https://doi.org/10.1146/annurev-orgpsych-032117-104536
58. Özkalp, E., & Meydan, B. (2015). Schaufeli ve Bakker tarafından geliştirilmiş olan işe angaje olma ölçeğinin Türkçe'de güvenilirlik ve geçerliliğinin analizi. İş Güç, Endüstri İlişkileri ve İnsan Kaynakları Dergisi, 17(3), 4-19.
59. Öztürk Çiftci, D., & Erkanlı, H. (2020). Dört ve beş yıldızlı otel işletmeleri çalışanlarının işe adanmışlık düzeylerinin demografik değişkenlere göre incelenmesi: Orta ve Doğu Karadeniz Bölgesi örneği. Gümüşhane Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 11(2), 336-347.
60. Pelenk, S. E. (2023). The effect of compulsory citizenship behavior on work performance in private sector service class employees: The moderator role of psychological comfort. Erciyes Akademi, 37(1), 384-404.
61. Polat, A. A. D. (2024). Kariyerizm ve örgüte bağlılık: Kariyerist bireyler örgüte bağlılık duyar mı? Sosyal, Beşeri ve İdari Bilimler Alanında Uluslararası Araştırmalar, XXVI, 55.
62. Rich, B. L., LePine, J. A., & Crawford, E. R. (2010). Job engagement: Antecedents and effects on job performance. Academy of Management Journal, 53(3), 617–635.
63. Roberts, D. R., & Davenport, T. O. (2002). Job engagement: Why it’s important and how to improve it. Employment Relations Today, 29(2), 21–29. https://doi.org/10.1002/ert.10048
64. Rousseau, D. M. (1990). New hire perceptions of their own and their employer’s obligations: A study of psychological contracts. Journal of Organizational Behavior, 11(5), 389-400.
65. Saks, A. M., Gruman, J. A., & Zhang, Q. (2022). Organization engagement: A review and comparison to job engagement. Journal of Organizational Effectiveness: People and Performance, 9(1), 20–49.
66. Schaufeli, W. B., Salanova, M., González-Romá, V., & Bakker, A. B. (2002). The measurement of engagement and burnout: A two-sample confirmatory factor analytic approach. Journal of Happiness Studies, 3, 71–92.
67. Shin, J., & Lim, H. (2024). Enhancing work commitment through workplace design: Development and prioritization of evaluation criteria in South Korea. International Journal of Productivity and Performance Management, 52(8), 887–904. https://doi.org/10.1080/09613218.2024.2384923
68. Söylemez, E., Eryılmaz, G., & Cinnioğlu, H. (2024). Kariyerizm algısının işe adanmışlık düzeylerine etkisi: Otel işletmeleri çalışanları üzerine bir araştırma. İşletme Araştırmaları Dergisi, 19(1), 275-292.
69. Surucu, L., Maslakci, A., & Sesen, H. (2020). Zorunlu vatandaşlık davranışı ölçeğinin Türkçeye uyarlanması: Geçerlik ve güvenirlik çalışması. Business and Economics Research Journal, 11(2), 571–579.
70. Şengüllendi, M. F., Şehitoğlu, Y., & Kurt, E. (2020). Toksik liderlik ve üretkenlik karşıtı iş davranışları ilişkisinde kariyerizmin aracı etkisi. Kafkas Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 11(22), 743–765. https://doi.org/10.36543/kauiibfd.2020.032
71. Tatlıoğlu, S. S. (2021). Öğrenmeye sosyal- bilişsel bir bakış: Albert Bandura. Sosyoloji Notları, 5(1), 15-30.
72. Tokmak, M. (2019). Algılanan üst yönetim desteğinin işe adanmışlık üzerine etkisi: Bir araştırma. Pamukkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 36, 273–290. https://doi.org/10.30794/pausbed.457292
73. Valibayova, G. (2018). İş güvencesizliği algısının iş stresi ve iş performansına etkisi: Araştırma görevlileri üzerine bir çalışma [Yüksek lisans tezi, Ondokuz Mayıs Üniversitesi].
74. Vigoda-Gadot, E. (2006). Compulsory citizenship behavior: Theorizing some dark sides of the good soldier syndrome in organizations. Journal for the Theory of Social Behaviour, 36(1), 77–93.
75. Vo, A. H. K. (2025). From morality to burnout: How careerism shapes responses to unethical pro organizational behaviors. In Proceedings of the Academy of Management Annual Meeting (pp. 1–10). Academy of Management. https://doi.org/10.5465/AMPROC.2025.13177abstract
76. Yıldız, B. (2015). The antecedents of constructive and destructive deviant workplace behaviors / Yapıcı ve yıkıcı sapkın işyeri davranışlarının öncülleri (Yüksek lisans tezi). Gebze Teknik Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü.
77. Yıldız, B., & Arda, Ö. (2018). İyi bir asker mi? İyi bir illüzyonist mi? Kariyerizm ile zorunlu vatandaşlık davranışları arasındaki ilişkide işten ayrılma niyetinin rolü. Business and Economics Research Journal, 9(1), 151-167. https://doi.org/10.20409/berj.2018.97
78. Yılmaz, M. K., & Keçecioğlu, T. (2018). İşe adanmışlık: Mevcut düşüncenin gözden geçirilmesi. Business Economics and Management Research Journal, 1(1), 55–71.
79. Zhao, H., Peng, Z., & Chen, H.-K. (2014). Compulsory citizenship behavior and organizational citizenship behavior: The role of organizational identification and perceived interactional justice. The Journal of Psychology, 148(2), 177-196.
80. Zhu, L., Yang, H., Gao, Y., & Wang, Q. (2024). Protean career orientation to turnover intentions: Moderating roles of current organizational career growth and future organizational career growth prospect. Career Development International, 29(2), 234-250. https://doi.org/10.1108/CDI-07-2023-0249