Maveraünnehir’deki Timurlu mimarlığı

Öz

Bu çalışma, Anadolu dışı Türk devletleri arasında önemli bir yere sahip olan Timur İmparatorluğu’nun mimarlık alanındaki konumunu, özellikle Maveraünnehir bölgesini ve Semerkant şehrini ele almayı amaçlamıştır. 14. yüzyılın sonlarından 16. yüzyılın başlarına kadar uzanan süreçte, Semerkant merkezli olarak gelişen Timurlu Mimarlığı; imparatorluğun siyasi gücünü yansıtan anıtsal ölçekli yapıları ve zengin bezeme programlarıyla mimarlık tarihinde özgün bir kimlik kazanmıştır. Başta imparatorluğun kurucusu Timur’un şahsi gayreti ve mimariye verdiği önem sayesinde göçebe kültürün hâkim olduğu bir coğrafyada başlatılan yoğun iskân ve imar faaliyetleri ile Semerkant kısa sürede bir dünya kenti konumuna taşınmıştır. Çalışmada, Timurlu Mimarlığının Selçuklu ve İlhanlı mimari gelenekleriyle kurduğu süreklilik ile fethedilen bölgelerden getirilen usta ve sanatçıların katkıları ile inşa edilen belli başlı dönem yapıları ele alınmıştır. Dört eyvanlı plan şeması, yükseltilmiş kasnaklı çift cidarlı kubbeler, iç-dış yüzeyleri kaplayan çini bezeme, dönemin ayırt edici mimari unsurları olarak ele alınmıştır. Timurlu Mimarlığı, Selçuklu geleneğinden devralınan planlama ilkeleri ve yapım tekniklerini, dönemin estetik ve teknolojik olanaklarıyla yeniden yorumlayan sentezleyici bir mimari karakter sergilemiştir. Çalışma ile Maveraünnehir bölgesi ve Semerkant merkezli mimari üretim üzerinden Timurlu mimarlığının gelişimini, karakteristik özelliklerini ve Safevî mimarlığını etkileyen tarihsel yanını incelemek amaçlanmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Timurlu İmparatorluğu
• mimarlık
• Maveraünnehir
• Semerkant

Timurid architecture in Transoxiana

Öz

This study aims to examine the position of the Timurid Empire, which held an important place among non-Anatolian Turkish states, in the field of architecture, particularly through the lens of Transoxiana Region and the city of Samarkand. From the late 14th century to the early 16th century, Timurid architecture, which developed with Samarkand as its center, gained a unique identity in architectural history with its monumental structures reflecting the empire's political power and its rich ornamentation programs. Owing especially to the personal efforts of Timur, the founder of the empire, and the importance he attributed to architecture, intensive settlement and construction activities were initiated in a region previously dominated by nomadic culture, rapidly transforming Samarkand into a world city. This study examines the continuity Timurid architecture established with the Seljuk and Ilkhanid architectural traditions, as well as the principal monuments of the period constructed through the contributions of craftsmen and artists brought from the conquered regions. The four-iwan plan scheme, double-shelled domes raised on high drums, and the extensive tile decoration covering both interior and exterior surfaces are addressed as the distinctive architectural features of the period. Timurid architecture is thus characterized as a synthetic architectural expression that reinterpreted planning principles and construction techniques inherited from the Seljuk tradition through the aesthetic and technological possibilities of its time. Accordingly, this study aims to investigate the development, characteristic features, and the historical dimension of Timurid architecture–particularly its influence on Safavid architecture–through the architectural production centered in Transoxiana and Samarkand.

Anahtar Kelimeler

• Timurid Empire
• architecture
• Transoxiana
• Samarkand

Kaynakça

1. [1]     Bayrak MO. Türk İmparatorlukları Tarihi. İstanbul, Türkiye, Bilge Karaca Yayınları, 2002.
2. [2]     Yetkin SK. Türk Mimarisi. 1. baskı. Ankara, Türkiye, Bilgi Yayınevi, 1970.
3. [3]     İsmail AKA. “Timurlular”. Türkler Ansiklopedisi. 8. Cilt. Ankara, Türkiye, Yeni Türkiye Yayınları, 2002.
4. [4]     Cezar M. Anadolu Öncesi Türklerde Şehir ve Mimarlık. İstanbul, Türkiye, Türkiye İş Bankası Yayınları, 1977.
5. [5]     Barthold W. İslam Medeniyeti Tarihi. Çeviri: Köprülü F. Ankara, Türkiye, Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 1984.
6. [6]     Clavijo RG. Timur Devrinde Kadis’ten Semerkand’a Seyahat. Kısım 2. Çeviri: Doğrul ÖR. İstanbul, Türkiye, Kanaat Kitabevi.
7. [7]     Grube EJ. Encyclopedia Of World Art. 14. Cilt. New York, USA, Mc Graw-Hill, 1967.
8. [8]     Golombek L, Wilber D. The Timurid Architecture Of İran and Turan. Cilt 1. New Jersey, USA, Princeton University Press, 1988.

9. [9]     Yetkin SK. İslam Mimarisi. Ankara, Türkiye, Ankara Üniv. İlahiyat Fakültesi Türk ve İslam Sanatları Tarihi Enstitüsü Yayınları, 1959.
10. [10]  Scerrato U. Encyclopedia Of World Art. 14. Cilt. New Yorl, USA, Mc Graw-Hill, 1963.
11. [11]  Archnet. “Aq Saray Palace”. https://www.archnet.org/sites/2481?media_content_id=1556 (22.12.2025).
12. [12]  Archnet. “Aq Saray Palace”. https://www.archnet.org/sites/2481?media_content_id=1587 (22.12.2025).
13. [13]  Walter Chapin Simpson Center For The Humanities at the University of Washington. “Bibi Khanum Mosque”. https://depts.washington.edu/silkroad/cities/uz/samarkand/bibi.html (22.12.2025).
14. [14]  Ramazanoğlu G. Orta Asya’da Türk Mimarisi. Ankara, Türkiye, T.C. Kültür Bakanlığı Yayınları, 1988.
15. [15]  Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. “Bibi Hanım Camii”. https://islamansiklopedisi.org.tr/bibi-hanim-camii (21.12.2025).
16. [16]  Asian Historical Architecture. “Bibi Khanym Mosque, Samarkand, Uzbekistan”. https://www.orientalarchitecture.com/sid/1403/uzbekistan/samarkand/bibi-khanym-mosque (21.12.2025).
17. [17]  Archnet. “Masjid-i Bibi Khanum”. https://www.archnet.org/sites/2464?media_content_id=1487 (22.12.2025).
18. [18]  Shahina Travel. “Bibi Hanim Mosque”. https://eurasia.travel/tr/uzbekistan/samarkand/bibi-hanim-mosque/ (22.12.2025).
19. [19]  Silk Road Destinations. “Guri Emir, Amir Temur Mausoleum in Samarkand”. https://silkroaddestinations.com/blog/guri-emir-amir-temur-mausoleum-in-samarkand.html (22.12.2025).
20. [20]  Yetkin SK. İslam Ülkelerinde Sanat. İstanbul, Türkiye, Cem Yayınevi, 1974.
21. [21]  Asian Historical Architecture. “Gur-e-Amir Mausoleum, Samarkand, Uzbekistan”. https://www.orientalarchitecture.com/sid/1380/uzbekistan/samarkand/gur-e-amir-mausoleum (22.12.2025).
22. [22]  Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. “Şâh-ı Zinde”. https://islamansiklopedisi.org.tr/sah-i-zinde (22.12.2025).
23. [23]  Hillenbrand R. İslamic Architecture. Edinburg, United Kingdom, Edinburgh University Press, 1994.
24. [24]  Asian Historical Architecture. “Shirin Bika Aga Tomb (Shah-i-Zinda), Samarkand”. https://www.orientalarchitecture.com/sid/1486/uzbekistan/samarkand/shirin-bika-aga-tomb-shah-i-zinda (22.12.2025).
25. [25]  Ödekan A. “Uluğ Bey Medresesi”. Eczacıbaşı Sanat Ansiklopedisi. 3. Cilt. İstanbul, Türkiye, Yapı-Endüstri Merkezi Yayınları, 1997.
26. [26]  Asian Historical Architecture. “Semerkant Uluğ Beg Medresesi, Semerkant, Özbekistan”. https://www.orientalarchitecture.com/sid/1347/uzbekistan/samarkand/ulugh-beg-madrasa-of-samarkand (22.12.2025).
27. [27]  İran Doostan Tours. “Registan Square Samarkand, Uzbekistan: Photos, History”. https://irandoostan.com/registan-square-uzbekistan/ (22.12.2025).
28. [28]  Asian Historical Architecture. “Şadi Mülk Ağa Türbesi (Şah-i-Zinda), Semerkant”. https://www.orientalarchitecture.com/sid/1456/uzbekistan/samarkand/shadi-mulk-aga-tomb-shah-i-zinda (22.12.2025).
29. [29]  Asian Historical Architecture. “Bibi Hanym Camii, Semerkant, Özbekistan”. https://www.orientalarchitecture.com/sid/1403/uzbekistan/samarkand/bibi-khanym-mosque (22.12.2025).
30. [30]  Lentz TW, Lowry GD. Timur and Princely Vision Persian Art and Culture in The Fifteen Century. Washington, USA, Smith Sonian İnstitution Press, 1989.
31. [31]  Sayan Y. Türkmenistan’daki Mimari Eserler (XI-XVI. Yüzyıl), Ankara, Türkiye, T.C. Kültür Bakanlığı Yayınları, 1999.