Makine Çevirisinin Metaforlarla İmtihanı: Google Çeviri Örnekleminde Türkçe Deyimler

Öz

Bu çalışma, yapay zekâ tabanlı makine çevirisi (MÇ) sistemlerinin, dilin en soyut ve kültürel katmanını oluşturan metaforik yapılarla karşılaştığındaki başarısını, Google Çeviri özelinde incelemektedir. Deyimler, insan bilişinin temel ögelerinden olan metaforik düşüncenin dilde somutlaştığı alanlardan biridir. Ancak kurallara ve kalıplara dayalı öğrenen MÇ sistemleri için bu yapılar, sözcüklerin birebir anlamlarının ötesine geçmeyi gerektiren gerçek bir “imtihan” niteliğindedir. Çalışmada; metaforik evrensellik, kültürel ve tarihî derinliğe sahip olma gibi yönlerden farklı zorluk seviyelerine sahip Türkçe deyimler, Google Çeviri aracılığıyla İngilizceye çevrilmiş; elde edilen sonuçlar anlamsal opaklık, kültüre özgülük ve somutlaştırma ölçütlerine göre çözümlenmiştir. “Pireyi deve yapmak”, iğne ile kuyu kazmak”, “dananın kuyruğu kopmak”, “hık mık etmek”, “havanda su dövmek”, “pire için yorgan yakmak”, “mercimeği fırına vermek”, “yüz surat davul derisi”, “baklayı ağzından çıkarmak”, “dereyi görmeden paçaları sıvamak”, “atı alan Üsküdar’ı geçti”, “lâmı cimi yok”, “gönlünü çalmak”, “kulak asmak”, “ağzı açık ayran delisi”, “burun bükmek”, “ağız dil vermemek”, “ağzı açık kalmak”, “evde kalmak”, “her boyaya girip çıkmak” deyimlerinin incelenmesiyle elde edilen bulgular, MÇ sisteminin evrensel metaforlarda ve sık tekrarlanan kalıplarda şaşırtıcı bir başarı sergilerken anlamsal olarak opak ve kültüre özgü ifadelerde metaforu çözemeyerek anlamsız sonuçlar ürettiğini ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Makine çevirisi
• metafor
• deyim
• Google Çeviri
• bilişsel dil bilimi

The Test of Machine Translation with Metaphors: Turkish Idioms in the Google Translate Example

Öz

This study examines the success of artificial intelligence-based machine translation (MT) systems when faced with metaphorical structures, which constitute the most abstract and cultural layer of language, with a specific focus on Google Translate. Idioms are one of the areas where metaphorical thought, one of the basic elements of human cognition, is embodied in language. However, for MT systems that learn based on rules and patterns, these structures are a real “test” that requires going beyond the literal meanings of the words. In this study, Turkish idioms with varying difficulty levels in terms of metaphorical universality and cultural and historical depth were translated into English using Google Translate; the results were analyzed according to the criteria of semantic opacity, cultural specificity, and concretization. The findings obtained by analyzing idioms such as “pireyi deve yapmak,” “iğne ile kuyu kazmak,” “dananın kuyruğu kopmak,” “hık mık etmek,” “havanda su dövmek,” “pire için yorgan yakmak,” “mercimeği fırına vermek,” “yüz surat davul derisi,” “baklayı ağzından çıkarmak,” “dereyi görmeden paçaları sıvamak,” “atı alan Üsküdar’ı geçti,” “lâmı cimi yok,” “gönlünü çalmak,” “kulak asmak,” “ağzı açık ayran delisi,” “burun bükmek,” “ağız dil vermemek,” “ağzı açık kalmak,” “evde kalmak,” and “her boyaya girip çıkmak” reveal that while the Metaphorical System (MC) exhibits surprising success in universal metaphors and frequently repeated patterns, it fails to decipher metaphors in semantically opaque and culturally specific expressions, producing meaningless results.

Anahtar Kelimeler

• Machine translation
• metaphor
• idioms
• Google Translate
• cognitive linguistics

Kaynakça

1. Aksoy, Ö. A. (1989). Atasözleri ve Deyimler Sözlüğü 2 - Deyimler Sözlüğü, İstanbul: İnkılâp Kitabevi.
2. Barut, E. (2022). “İstatistiksel Makine Çevirisi ile Nöral Makine Çevirisinin Dilbilimsel Parametrelerle Karşılaştırılması: Google Translate”, AHBV Akdeniz Havzası ve Afrika Medeniyetleri Dergisi, 4(1), s. 103-118.
3. Çotuksöken, Y. (1988). Deyimlerimiz, İstanbul: Varlık Yayınları.
4. Demir, C; Karakaş Yıldırım, Ö. (2019). “Türkçede Metaforlar ve Metaforik Anlatımlar”, Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 21(4), s. 1085-1096.
5. Google Çeviri. https://translate.google.com/history?sl=tr&tl=en&op=translate&hl=tr Erişim tarihi: 01.08.2025-05.01.2026.
6. Güncel Türkçe Sözlük - Atasözleri ve Deyimler Sözlüğü. https://sozluk.gov.tr/ Erişim tarihi: 01.08.2025-05.01.2026.
7. Hatipoğlu, R. (2025). “Kültürel Farklılıklar ve Çeviri: Türkçe Deyimlerin İngilizce ve Fransızca Çevirileri Üzerine Karşılaştırmalı Bir İnceleme”, Uluslararası Avrasya Sosyal Bilimler Dergisi, 16(59), s. 185-207.
8. İmer, K.; Kocaman, A.; Özsoy, A. S. (2011). Dilbilim Sözlüğü, İstanbul: Boğaziçi Üniversitesi Yayınevi.

9. Kayıkçı, Ş. (2014). Web Sayfalarının Yapay Sinir Ağları ile Sınıflandırılması, Yayımlanmamış Doktora Tezi, Marmara Üniversitesi Sosyal Bilmler Enstitüsü: İstanbul.
10. Korkmaz, İ. (2019). “Makine Çevirisinin Kısa Tarihçesi”, Uluslararası Sosyal ve Beşeri Bilimler Araştırma Dergisi, 6(32), s. 155-166.
11. Lakoff, G.; Johnson, M. (1980). Metaphors We Live By, Chicago and London: The University of Chicago Press. Langeek. https://langeek.co/ Erişim tarihi: 01.08.2025-05.01.2026.
12. Oxford Dictionary of Idioms. (2004). New York: Oxford University Press.
13. Pala, İ. (2002). İki Dirhem Bir Çekirdek, İstanbul: L&M Yayınları.
14. Reverso Dictionary. https://dictionary.reverso.net/ Erişim tarihi: 01.08.2025-05.01.2026.
15. Sadıkov, T.; Sarıgül, K. (2021). “Makine Çeviri Yöntemleri ve Makine Çevirisinin Bugünkü Durumu”, Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim Dergisi, 10(1), s. 192-205.
16. Sherko, E. (2015). “Linguistic Transparency and Opacity in Compounding”, Academic Journal of Interdisciplinary Studies, 4(3), p. 590-593.
17. Sinan, A. T. (2016). Deyimlerin Kısa Hikâyeleri, İstanbul: Kesit Yayınları.
18. Şahin, H. (2009). “Kaşgarlı’dan Günümüze Organ İsimleriyle Kurulmuş Deyimler”, Turkish Studies International Periodical For the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic, (4)3, s. 2020-2036.
19. The Oxford Dictionary of Current English. (1993). New York: Oxford University Press.
20. Tok, Z. (2020). “Makine Çevirisi ve Çeviri Kuramları”, International Journal of Language Academy, 8(1), s. 394-403.
21. Tosun, E. (2023). “Makine Çevirisi Programları ve Farklı Metin Türü Kesitlerinin Makine Çevirisi Çıktıları Üzerine Bir İnceleme”, Söylem Filoloji Dergisi, Çeviribilim Özel Sayısı, s. 499-513.
22. Türkçe Sözlük (2011). Ankara: TDK Yayınları.
23. Yalçınkaya, O. D. (2020). “Çeviride Eşdeğerlik Kuramı Bağlamında Deyimler Sorunu: Benim Adım Kırmızı Örneği”, Dicle Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, (24), s. 96-104.
24. Yaman, H. (2023). “Türkçe Deyimlerde Kod Kültürleri”, World Language Studies (WLS), 3(1), s. 1-17.
25. Yaman, H. (2024). Türkçede Deyim Varyantları ve Eş Anlamlı Deyimler, Ankara: Grafiker Yayınları.
26. Yüceol Özezen, M. (2005). “Türkiye Türkçesi Atasözlerindeki Değişkenlerin Eşdeğerliliği”, Ç. Ü. Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 14(2), s. 403-416.