Klasik Türk Şiirinde Sevdānın “Ticaret, Alışveriş” Anlamı Üzerine

Öz

Şiirlerde daha ziyade “aşk, sevgi” anlamında kullanılan sevdā kelimesinin “ticaret, alışveriş” manasını da taşıdığı sözlüklerden anlaşılmaktadır. Ayrıca kelimenin Türkiye Türkçesinde kendine yer bulamayan “ticaret” manasının muhtelif Türk şivelerinde varlığını sürdürdüğü de bilinmektedir. Makale kelimenin mezkûr manada klasik Türk şiirinde kullanılıp kullanılmadığının ortaya koyulması amacıyla kaleme alınmıştır. Bu gayeyle 350 civarında eser gözden geçirilmiş, sevdā kelimesini ihtiva eden 2000’in üzerinde beyit ve bend okunarak değerlendirilmiştir. Araştırma sonucunda şiirlerde sevdānın “ticaret”, sevdādan türeyen sevdā-gerin de “tacir” anlamına gelecek şekilde kullanıldığı görülmüştür. Makalede öncelikle sevdānın klasik Türk şiirindeki kullanımına kısaca değinilmiştir. Ardından kelimenin “ticaret, alışveriş” anlamının öne çıktığı örnekler araştırmacıların dikkatine sunulmuştur. Çalışmanın bir sonraki bölümünde sevdānın “aşk” ya da “heves” anlamını taşımakla birlikte “ticaret” manasında da kullanıldığı beyitler sıralanmıştır. Son olarak çalışmada sevdā-gerin “tüccar” anlamı örnek beyitlerin rehberliğinde ele alınmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Sevdā
• Sevdā-ger
• Ticaret
• Alışveriş
• Tüccar

On the "Trade, Exchange" Meaning of Sevda in Classical Turkish Poetry

Öz

It is understood from dictionaries that the word sevdā, mostly used in the poems with the meanings of “love, affection”, also carries the meanings of “trade, exchange”. It is also known that the meaning “trade”, not used in Turkiye Turkish, still exists in various Turkish dialects. This article aims to reveal whether the word is used in Classical Turkish Poetry with the said meaning. For this purpose, about 350 works have been reviewed, and more than 2.000 couplets and verses containing the word sevdā have been evaluated. As a result of the evaluation, it has been determined that the word sevdā has been used with the meaning of “trade”, and the term that is derived from sevdā, sevdā-ger, has been used with the meaning of “trader”. In the article, first of all, the use of the term sevdā in Classical Turkish Poetry has been briefly discussed. Then, the samples in which the term’s meaning of “trade, exchange” is highlighted have been brought to the attention of researchers. In the following section of the article, couplets in which the term sevdā is used with the meaning of “trade” in addition to the meanings of “love” or “desire” have been listed. Finally, the “trader” meaning of sevdā-ger has been examined based on couplet samples.

Anahtar Kelimeler

• Sevda
• Sevda-ger
• Trade
• Exchange
• Trader

Kaynakça

1. Ak, C. (2001). Bağdatlı Rûhî Dîvânı: Karşılaştırmalı Metin I-II, Bursa: Uludağ Üniversitesi Yayınları.
2. Akçay, G. (2020). Dîvân-ı Leʼâlî (İnceleme-Metin), 2. Baskı, Çanakkale: Paradigma Akademi Yayınları.
3. Aksoyak, İ. H. (2018). Gelibolulu Mustafa Âlî Dîvânı, Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
4. Arıkoğlu, E.; Alimova, C.; Askaravo, R.; Selçuk, B. K. (2017). Kırgızca-Türkçe Sözlük II (K-Z), Bişkek: Kırgızistan-Türkiye Manas Üniversitesi Yayınları.
5. Aslan, Ü.; Taş, H.; Zülfe, Ö. (2018). Osmanlı Edebiyatının 300’ü, İstanbul: Otto Yayınları.
6. Avcuoğlu, E. T. (2019). Erbilli Âmâ Yusuf Garîbî Efendi Dîvânı Sözlüğü [Bağlamlı Dizin ve İşlevsel Sözlük], Yüksek Lisans Tezi, Necmettin Erbakan Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü: Konya.
7. Ayan, H. (2014). Nesîmî: Hayatı, Edebî Kişiliği, Eserleri ve Türkçe Divanının Tenkitli Metni, Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
8. Ayan, H. (2016). Leylâ vü Mecnûn, 7. Baskı, İstanbul: Dergâh Yayınları.

9. Aydemir, Y. (2017). Ravzî Dîvânı, Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
10. Aydemir, Y. (2018). Ramazan Behiştî Dîvânı, Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
11. Aypay, A. İ. (1992). Nahifî Süleyman Efendi (Hayatı, Eserleri, Edebî Kişiliği ve Divanı’nın Tenkitli Metni), Doktora Tezi, Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü: Konya.
12. Ayverdi, İ. (2011). Misalli Büyük Türkçe Sözlük III, 4. Baskı, İstanbul: MAS Matbaacılık.
13. Balcı, O. (2020). Lârendeli Hamdî’nin Leyla vü Mecnûn Mesnevisi (Bağlamlı Dizin ve İşlevsel Sözlük), Doktora Tezi, Eskişehir Osmangazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü: Eskişehir.
14. Başpınar, F. (2010). Beyânî Dîvân İnceleme-Metin, Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
15. Bayak, C. (2017). Sehâbî Dîvânı, Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
16. Bayram, Y. (2018). Adlî Dîvânı (Dîvân-ı Sultân Bâyezîd-i Sânî), Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
17. Bilkan, A. F. (1997). Nābī Dīvānı I-II, İstanbul: Millî Eğitim Bakanlığı Yayınları.
18. Biltekin, H. (2018). Şeyhî Dîvânı, Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
19. Boz, E. (2017). Hakîkî Dîvânı, Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
20. Canpolat, M. (1995). Mecmū῾atü'n-Neẓāʼir Metin-Dizin-Tıpkıbasım, Ankara: Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Yayınları.
21. Cersel, F. (2009). Mehmed Şâkir Gâlib Efendi Dîvânı (İnceleme-Metin), Yüksek Lisans Tezi, Sakarya Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü: Sakarya.
22. Çakır, M. S. (2018). Yahyâ Nazîm Divanı (İnceleme-Tenkitli Metin), Doktora Tezi, Sivas Cumhuriyet Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü: Sivas.
23. Çavuşoğlu, M.; Tanyeri, M. A. (2023). Hayretî Dîvan Tenkidli Basım, Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
24. Çelik, M.; Durukoğlu, G. (2016). Ma῾zun Şiirler (Kaşkay Türkçesi) Giriş-İnceleme-Metin-Sözlük-Tıpkıbaskı, Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
25. Çeltik, H. (2017). Ahmed-i Rıdvan Dîvânı, Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
26. Çıpan, M. (2003). Fasih Divanı İnceleme-Tenkidli Metin, İstanbul: Millî Eğitim Bakanlığı Yayınları.
27. Demircioğlu, T. G. (2002). Cemilî Dîvânı İnceleme-Metin-Sözlük, Doktora Tezi, Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü: İstanbul.
28. Demirel, M. (1996). İbni Kemâl Dîvan Tenkidli Metin, İstanbul: Fakülteler Matbaası.
29. Dikmen, H. (1991). Seyyid Vehbi ve Divanının Karşılaştırmalı Metni, Doktora Tezi, Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü: Ankara.
30. Eflatun, M. (2003). Feyzî-i Kefevî Dîvânı: Tahlil-Metin, Doktora Tezi, Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü: Ankara.
31. Eğri, A. (2006). 17. YY. Şairlerinden Hikmetî ve Divanı, Yüksek Lisans Tezi, Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü: Ankara.
32. Ercan, Ö. (2003). Peşteli Hisâlî Dîvânı Tahlili (İnceleme-Metin), Doktora Tezi, Uludağ Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü: Bursa.
33. Erol, E. (1994). Sükkerî Hayatı, Edebî Kişiliği ve Divanı, Ankara: Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Yayınları. Ersoy, E. (2013). Azîzî Dîvân, İstanbul: Akademi Titiz Yayınları.
34. Ersoy, E.; Ay, Ü. (2017). Hoca Dehhânî Divanı, Ankara: Türkiye Bilimler Akademisi Yayınları.
35. Fedakar, S. (2003). Özbek Destan Geleneği ve Rüstem Han Destanı, Doktora Tezi, Ege Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü: İzmir.
36. Güzel, A. (2021). Kaygusuz Abdâl Külliyatı: (Hayatı-Eserleri-Metin-Sözlük-Kaynaklar), Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
37. Harmancı, E. (2017). Süheylî Dîvânı, Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
38. İbrahim, M. L. A. (2010). Ferîdî ve Divânı İnceleme-Metin, Doktora Tezi, Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü: Ankara.
39. İsen, M. (2020). Usûlî Dîvânı, İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları.
40. İpekten, H. (2020). Karamanlı Nizâmî Dîvânı, Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
41. Kadıoğlu, İ. (2022). Es῾ad-ı Bağdâdî Dîvânı (İnceleme-Tenkitli Metin-Sözlük-Tıpkıbasım), Ankara: İKSAD Yayınları. Kaya, B. A. (2017). Azmizâde Hâletî Dîvânı, Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
42. Kılıç, E. (2023). Lâmi῾î Çelebi Dîvânı’nın Bağlamlı Dizini ve İşlevsel Sözlüğü, Doktora Tezi, Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi Lisansüstü Eğitim Enstitüsü: Ankara.
43. Kılınç, A. (2025). Fuzûlî Dîvânı, İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı.
44. Kırbıyık, M. (1994). Ferrî Mehmed Hayatı, Eserleri ve Dîvânının Tenkîdli Metni, Yüksek Lisans Tezi, Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü: Konya.
45. Kırkkılıç, A. (2015). Murâdî Dîvânı, Ankara: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları.
46. Koç, K.; Bayniyazov, A.; Başkapan V. (2003). Kazak Türkçesi-Türkiye Türkçesi Sözlüğü, Türkistan: Turan Yayınevi.
47. Koçak, F. (2006). Fâik Mahmud ve Dîvânı, Yüksek Lisans Tezi, Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Üniversitesi: Ankara.
48. Köksal, M. F. (2016). Son Dönem Divan Şairlerinden Kütahyalı Vasfî Dîvânı, İstanbul: Kesit Yayınları.
49. Kurtoğlu, O. (2018). Bosnalı Âsım Dîvânı, Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
50. Küçük, S. (2015). Bâḳî Dîvânı Tenkitli Basım, 3. Baskı, Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
51. Marufov, Z. M. (1981). Özbek Tilining İzahlı Lügati II, Moskova: Rus Tili Neşriyatı.
52. Mermer, A. (2020). Karamanlı Aynî Dîvânı, Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
53. Necmeddin Dâye, (Râzî) 1453. Mirsâdü’l-İbâd, Tahran.
54. Özdemir, İ. Ç. (2024). Derviş Paşa’nın Murâd-nâmesi Sözlüğü [Bağlamlı Dizin ve İşlevsel Sözlük], Yüksek Lisans Tezi, Giresun Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü: Giresun.
55. Özdemir, M. (2022). Nev῾îzâde Atâyî Hamsesi Sözlüğü (Bağlamlı Dizin ve İşlevsel Sözlük), Doktora Tezi, Manisa Celal Bayar Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü: Manisa.
56. Özmen, M. (2001). Ahmed-i Dâ῾î Divanı (Metin-Gramer-Tıpkıbasım), Ankara: Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Yayınları.
57. Parlak, B. D. (2006). Eğirdirli Şeyhi Mehmed Efendinin Divanı’nın İncelenmesi, Yüksek Lisans Tezi, İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü: İstanbul.
58. Rahimi, F. (2011). Kavsi Divanı’nın Dil İncelemesi (Giriş-Dil İncelemesi-Metin-Sözlük), Yüksek Lisans Tezi, İstanbul Üniversitesi, İstanbul.
59. Redhouse, J. W. (1890). A Turkish and English Lexicon/Kitâb-ı Ma῾ânî-i Lehce, Constantinople.
60. Sağlam, H. (2011). Abdî-i Karahisârî ve Divanı, Yüksek Lisans Tezi, Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü: Ankara.
61. Samancı, M. (2019). Fuzûlî’nin Anlam Dünyası: Anahtar Kelimeler ve Kavramlar Sözlüğü, Doktora Tezi, Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü: İstanbul.
62. Sona, İ. (2008). Emir Efsahuddin Hidayetullah Beg and His Divan, Cambridge: Harvard Üniversitesi Yayınları.
63. Steingass, F. J. (1998). A comprehensive Persian-English dictionary, Beyrut: Librairie du Liban Publishers.
64. Şehitoğlu, İ. (2012). İsmail Nâkâm Divânı (Tenkitli Metin, İnceleme), Yüksek Lisans Tezi, Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü: Elazığ.
65. Şemseddin Sami (2019). Kamus-ı Türkî, 3. Baskı, Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
66. Tarih ve Edebiyat Metinleri Bağlamlı Dizin ve İşlevsel Sözlüğü (LEHÇEDİZ), https://lehcediz.com/. Erişim tarihi: 22.07.2025.
67. Tanrıbuyurdu, G. (2006). Eşref Paşa Dîvânı (İnceleme-Transkripsiyonlu Metin-Nesre Çeviri), Yüksek Lisans Tezi, Kocaeli Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü: Kocaeli.
68. Tanrıbuyurdu, G. (2018). Kalkandelenli Mu῾îdî Dîvânı, Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
69. Tarlan, A. N. (1966). Ahmed Paşa Divanı, İstanbul: Millî Eğitim Basımevi.
70. Tarlan, A. N. (1992). Hayâlî Divanı, Ankara: Akçağ Yayınları.
71. Tarlan, A. N. (1997). Necati Beg Divanı, İstanbul: Millî Eğitim Bakanlığı Yayınları.
72. Taşdelen, İ. (2014). Şevkî Hasan Tahsin İstanbulî Divanı (Transkripsiyonlu Metin ve Sadeleştirme), Doktora Tezi, Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü: Erzurum.
73. Taşkın, G. (2009). Çorlulu Zarifî Divanı: İnceleme-Edisyon Kritikli Metin, Doktora Tezi, Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü: İstanbul.
74. Top, Y. (2013). “Şiirin Ankâ’sı Şirâzî Molla Hüseyin (ö. h. 1023-1025/1614-1616)’in Gazelleri”, Divan Edebiyatı Araştırmaları Dergisi, (11), s. 237-272.
75. Tulum, M. (2011). 17. Yüzyıl Türkçesi ve Söz Varlığı, Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
76. Tuncer, E. (2016). Sükkerî Divanı Sözlüğü [Bağlamlı Dizin ve İşlevsel Sözlük], Yüksek Lisans Tezi, Eskişehir Osmangazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü: Eskişehir.
77. Ünlü, B. (2021). Nesîb Dede Dîvânı Sözlüğü [Bağlamlı Dizin ve İşlevsel Sözlük], Yüksek Lisans Tezi, Adıyaman Üniversitesi Lisansüstü Eğitim Enstitüsü: Adıyaman.
78. Üzgör, T. (1991). Fehîm-i Kadîm Hayatı, Sanatı, Dîvân’ı ve Metnin Bugünkü Türkçesi, Ankara: Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Yayınları.
79. Yavuz, K. (2016). Muhibbî Dîvânı, İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları.
80. Yazar, İ. (2017). Kâni Dîvânı, Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
81. Yıldırım, A. (2006). Üsküdarlı Hakkı Bey Dîvânı İnceleme-Metin, Sakarya Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü: Sakarya.
82. Zülfe, Ö. (2016). Hecrī Ḳara Çelebī Muḥyi'd-dīn Meḥmed Dīvān (İnceleme-Metin-Çeviri-Dizin), Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.