Eski Uygur Dönemi Sivil Belgelerinde “Yok Olmak, Kaybolmak” Kavram Alanındaki Bazı Deyimler Üzerine

Öz

Eski Uygur sivil belgeleri, günümüze ulaşmış önemli metinler olup satın alma, takas, kiralama vb. gibi özel hukuk işlemlerine dair kıymetli bilgiler sunmaktadır. Bu çalışmada, Eski Uygur Türkçesine ait sivil belge niteliği taşıyan metinlerinde “yok olmak” ve “kaybolmak” kavram alanına giren bar yok bol-, yok bar bol-, iştin taştın bol-, örü kodı bol- ve taş tegil bol- deyimleri, dilsel ve kültürel açılardan incelenecektir. Bir dilin söz varlığı içinde kalıplaşmış, anlamı kendisini oluşturan sözcüklerden doğrudan anlaşılamayan çok sözcüklü yapılar olan ve genellikle mecaz anlam taşıyan deyimler, ait oldukları milletin kültürel, düşünsel ve tarihsel birikimini yansıtırlar. Sivil belgelerdeki bu ifadeler, deyimleşerek bir varlığın ortadan kalkması veya bir hakkın yitirilmesi gibi hukukî durumları karşılayarak dönemin risk yönetimini ve güvence mekanizmalarını yansıtmıştır. Uygur toplumunda ticaretin ve ekonomik ilişkilerin sürdürülebilirliği için güvenin ne denli önemli olduğu, bu kalıplaşmış ifadelerin sözleşme dilindeki işlevselliğiyle ortaya konulmaktadır. Bu deyimler, sözleşmenin yerine getirilmemesi durumunda ortaya çıkacak riskleri azaltmak amacıyla birer teminat ifadesi olarak işlevsellik kazanmıştır. Eski Uygur sivil belgelerindeki bu deyimler, Çin borç belgeleriyle benzerlik göstermekte, özellikle yönsel zıtlıklar ve mekânsal ayrılma temaları etrafında şekillenmektedir. Bu inceleme; Eski Uygur sivil hukukunun, toplumsal değerlerinin ve Uygurların Çin ile temasın sonucunda dil ve kültüre yansıyan yapıların daha iyi anlaşılmasına katkıda bulunacaktır.

Anahtar Kelimeler

• Eski Uygur Türkçesi
• sivil belgeler
• deyimleşmiş birleşik fiiller
• sözleşme dili

On Certain Idioms Within the Semantic Field of ‘Disappearance’ and ‘Loss’ in Old Uighur Civil Documents

Öz

The Old Uyghur civil documents that have survived to the present day are valuable sources, offering important information about private-law practices such as purchase, exchange, and rental. This study examines several expressions found in Old Uyghur civil texts that fall within the semantic field of “disappearance” and “loss,” namely bar yok bol-, yok bar bol-, iştin taştın bol-, örü kodı bol-, and taş tegil bol-, from both linguistic and cultural perspectives. Idioms, whic are multiword units that have become fixed in a language and whose meanings are not immediately predictable from their individual components often carry figurative senses and reflect the cultural, intellectual, and historical background of the community to which they belong. In civil documents, these expressions take on idiomatic become idiomatized to describe legal situations such as the disappearance of an item or the loss of a right, thereby revealing the mechanisms of risk management and guarantees of the period. The crucial role of trust in the sustainability of trade and economic relations in Uyghur society is demonstrated through the functional use of these set expressions in contractual language. These idioms effectively serve as forms of assurance, intended to mitigate risks that might arise if the terms of a contract are not fulfilled. The idioms found in Old Uyghur civil documents show notable parallels with Chinese loan documents, especially in their reliance on directional contrasts and themes of spatial separation. By exploring these expressions, the study aims to shed light on Old Uyghur civil law, the society’s value system, and the linguistic and cultural structures shaped through contact with China.

Anahtar Kelimeler

• Old Uyghur Turkish
• civil documents
• idiomatized compound verbs
• contractual language

Kaynakça

1. Arat, R. Rahmeti (1964). “Eski Türk Hukuk Vesikaları”, Türk Kültürü Araştırmaları 1, s.5-53.
2. Ayazlı, Ö. (2016). Eski Uygurca Din Dışı Metinlerin Karşılaştırmalı Söz Varlığı. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
3. Azılı, K. (2022). “Kültürel Kavramsallaştırma Örneği: Eski Uygur Sivil Metinlerindeki Örü Kodı Bol- Yapısı Üzerine”, bilig, no. 102, 2022, s. 53-72.
4. Caferoğlu, A (1934). “Uygurlarda Hukuk ve Maliye Istılahları”, Türkiyat Mecmuası, C IV, s. 1-44.
5. Clark, L. (1975). Introduction to the Uyghur Civil Documents of East Turkestan (l3th-14th cc.), Yayımlanmamış Doktora Tezi, Indiana University: Bloomington.
6. Clauson, S. G. (1972). An Etymological Dictionary of Pre-Thirteenth Century Turkish. Oxford: Clarendon Pres. Çotuksöken, Y. (1992). Deyimlerimiz. İstanbul: Özgül Yayınları.
7. Demirci, K. (2017). Türkoloji İçin Dilbilim. Ankara: Anı Yayıncılık.
8. Gül, B. (2004). Eski Türk Tarım Terimleri, Yayımlanmamış Doktora Tezi, Hacettepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü: Ankara.

9. Güzel, H. (2013). Eski Uygur Sivil Belgelerinde İktisat Terimleri, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Hacettepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü: Ankara.
10. Hacıeminoğlu, N. (2016). Türk Dilinde Yapı Bakımından Fiiller. İstanbul: Bilge Kültür Sanat Yayınları.
11. Keskin, B. (2020). Eski Uygur Türkçesi Hukuk Belgeleri ve Söz Varlığı, Yayımlanmış Doktora Tezi, İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü: Ankara.
12. Keskin, B. (2022). Eski Uygur Hukuk Belgeleri. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
13. Matsui, D. (2023). Old Uigur Administrative Orders from Turfan. Turnhout: Brepols Publishers.
14. Mori, M. (1961). “A Study on Uygur Documents of Loans for Consumption”, Toyo Bunko. No. 20. s. 111-149. Tokyo.
15. Özözen, M. Y. (2001). “Türkçe Deyimler Üzerine Birkaç Söz”, Türk Dili. S. 600, s. 869-879.
16. Öztürk, D. (2018). Türkiye Türkçesinde Anlamca Kaynaşmış Deyimleşmiş Birleşik Fiiller. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
17. Özyetgin, A. M. (2004). Eski Türk Vergi Terimleri. Ankara: Köksav.
18. Özyetgin, A. M. (2014). İslam Öncesi Uygurlarda Toprak Hukuku. İstanbul: Ötüken Neşriyat.
19. Radloff, W. (1928). Uigurische Sprachdenkmäler haz. Malov, S. E. Leningrad: Verlag der Akademie der Wissenschaften der USSR.
20. Salur, G. (2022). Uygur Sivil Belgelerindeki Kalıplaşmış Sözler: Deyimleşmiş Birleşik Fiiller. III. Genç Türkologlar Çalıştayı/Bildiriler Kitabı. Ordu: Ordu Üniversitesi.
21. Subaşı, L. (1988). Dilbilimi Açısından Deyim Kavramı ve Türkiye Türkçesindeki Örneklerin İncelenmesi, Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü: Ankara.
22. Subaşı, L.U. (1991). “Deyimleşme ve Türkçede Deyimleşme Dereceleri”, Dilbilim Araştırmaları. C. II. s. 29-39.
23. SUK= YAMADA, N. (1993). Sammlung uigurischer kontrakte I-III. haz. Oda, J.-Zieme, P.-Umemura, H.-Moriyasu, T. Osaka: Osaka University Press.
24. Şen, A. (2004). Uigurische Sprachdenkmäler’den Seçme Uygur Hukuk Belgeleri, Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü: İstanbul.
25. Şen, S. (2017). Eski Türkçenin Deyim Varlığı. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları.
26. Şirin, İ. (2004). Uygur Sivil Dokümanlarının Söz Varlığı, Yayımlanmış Yüksek Lisans Tezi, Eskişehir Osmangazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü: Eskişehir.
27. Şirin, İ. (2022). Uygur Sivil Dokümanlarının Söz Varlığı. Ankara: Astana Yayınları.
28. Vér, M. (2019). Old Uyghur Documents Concerning the Postal System of the Mongol Empire. Turnhout: Brepols Publishers.
29. Wilkens, J. (2021). Handwörterbuch des Altuigurischen. Göttingen: Universitätsverlag Göttingen.
30. Yamada, N. (1967). “Uygur Satış Belgeleri Mukavelerinin Şekilleri” çev. Naskali, E. G. Türk Dili ve Edebiyatı Dergisi. 1993: C. 26, s.195-234.