Reflection Of Nizam-ı Cedid İn The Amasya Province

Yıl 2025, Cilt: 8 Sayı: 2, 335 - 362, 31.12.2025

Sabit Genç

https://doi.org/10.47948/efad.1770469

Öz

During the first quarter of the 18th century, the Ottoman Empire, realizing that it had fallen behind the West in terms of military technology, attempted to adopt Western science and military technologies, adapting them to its own structure. This shift in mentality is regarded as the starting point of the Westernization processes in the Ottoman Empire. This process, generally carried out by the ruling elites, progressed slowly due to a lack of strong public support and opposition from some social segments, and sometimes even faced violent obstruction attempts. These factors prevented the Westernization attempts from being carried out continuously, regularly, and quickly. One of the most critical phases in the Westernization process of the Ottoman Empire was the Nizam-ı Cedid (1792-1807) period. Nizam-ı Cedid, although not as comprehensive as Tanzimat, is a more substantial reform program compared to previous Westernization efforts. This program, implemented under the leadership of Selim III, encountered harsh opposition from the Janissaries and ulema, as well as from the people they had provoked, who perceived their interests as being in danger. This opposition led to a period of conflict between the supporters and the opponents of reform in the country, ultimately resulting in the abolition of the Nizamı-Cedid and the liquidation of its supporters. Although many studies have been conducted on Nizam-ı Cedid, the impact of this process on the provinces has not been emphasized as much. The aim of this study is to first reveal the implementation of, the development of, and the reactions against Nizam-ı Cedid, and to examine the results of the Nizam-ı Cedid reforms in the Amasya sanjak (province). The study also aims to provide a general understanding of the obstacles faced by the Nizam-ı Cedid reforms in the Ottoman provinces, starting with the Amasya sanjak. The study utilized archival sources and research works in the area.

Anahtar Kelimeler

Amasya Province , Nizam-ı Cedid , Amasya Quarter , Canikzades , Çapanzades

Nizam-ı Cedid’in Amasya Sancağındaki Yansımaları

Öz

18. yüzyılın ilk çeyreğinden itibaren askerlik teknolojisi bakımından Batı’nın gerisinde kaldığını fark eden Osmanlı Devleti, Batı’nın bilimini ve askerlik teknolojisini almaya, kendi bünyesine adapte etmeye çalışmıştır. Bu zihniyet değişimi Osmanlı Devleti’nde Batılılaşma sürecinin başlangıcı olarak kabul edilmektedir. Genelde yönetici elitlerce yürütülen bu süreç güçlü bir halk desteğinden yoksun olması ve bazı toplumsal kesimlerin muhalefeti nedeniyle yavaş ilerlemiş, bazen de şiddetli engelleme girişimleriyle karşılaşmıştır. Bu etkenler Batılılaşmanın sürekli, düzenli ve hızlı yapılmasına mani olmuştur. Osmanlı Devleti’nin Batılılaşma sürecindeki en önemli evrelerden birisi Nizam-ı Cedid (1792-1807) dönemidir. Nizam-ı Cedid, Tanzimat kadar olmasa da daha önceki Batılılaşma çabalarıyla kıyaslandığında çok daha geniş kapsamlı bir reform programıdır. III. Selim’in öncülüğünde uygulamaya konulan bu program, çıkarlarını tehlikede gören Yeniçeriler ve ulema yanında onların kışkırttığı ahalinin sert muhalefeti ile karşılaşmıştır. Bu muhalefet, ülkede reform yanlıları ile karşıtlarının bir çatışma sürecine girmesi ve nihayetinde Nizamı- Cedid’in yürürlükten kaldırılması, taraftarlarının tasfiyesi ile sonuçlanmıştır. Nizam-ı Cedid ile ilgili çok sayıda çalışma yapılmış olmasına rağmen bu sürecin taşradaki yansımaları üzerinde çok fazla durulmamıştır. Bu çalışmanın amacı önce Amasya Sancağı’nda Nizam-ı Cedid’in uygulanması, gelişimi ve ortaya çıkan tepkileri ve sonuçlarını ortaya koymak, Amasya Sancağı’ndan hareketle de Osmanlı taşrasında Nizam-ı Cedid’in karşılaştığı engeller hakkında genel bir fikir vermektir. Çalışmada arşiv kaynakları ve araştırma eserlerden faydalanılmıştır.

Anahtar Kelimeler

Amasya Sancağı , Nizam-ı Cedid , Amasya Kışlası , Canikzadeler , Çapanzadeler

Etik Beyan

Bu çalışmanın hazırlanma sürecinde bilimsel ve etik ilkelere uyulduğu ve yararlanılan tüm çalışmaların kaynakçada belirtildiği beyan olunur. Etik Kurul izni ile ilgili; bu makalenin konusunu oluşturan çalışmanın yazarı ve hakemleri, Etik Kurul İznine gerek olmadığını beyan etmişlerdir.

Teşekkür

Sayın Editör, çalışmalarınızda kolaylıklar dilerim

Kaynakça

• Ahmet Cevdet Paşa (1309). Tarih-i Cevdet, C.V, Dersaadet, Matbaa-i Osmaniye
• Ahmet Cevdet Paşa (1991). Tezakir (40-Tetimme), C. Baysun (Haz.), Ankara, Türk Tarih Kurumu Basımevi.
• Baş, Y. (2010). Merkez ve Taşrada Yerleşik Yeniçeri- Halk Çekişmesi, Elektronik Sosyal Bilimler Dergisi, 13, (49), 324-365.
• Beydilli, K. (1999). Küçük Kaynarca’dan Tanzimat’a Islahat Düşünceleri, İlmi Araştırmalar Dergisi, (8), 25-64.
• Beydilli, K. (2001). Osmanlı Döneminde İmamlar ve Bir İmamın Günlüğü, İstanbul, Tarih ve Tabiat Vakfı.
• Beydilli, K. (2007). Nizam-ı Cedid, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, (Cil.33, 175-175). Ankara, Türkiye Diyanet Vakfı.
• Çataltepe, S. (1989). XIX. Yüzyıl Başlarında Avrupa Dengesi Ve Nizam-ı Cedid Ordusu, Yayınlanmamış Doktora Tezi, İstanbul Üniversitesi, İstanbul.
• Çiftçi, C. (2010). Osmanlı Taşrasında Yeniçerilerin Varlığı ve Askerlik Dışı Faaliyetleri, Ankara Üniversitesi Osmanlı Tarihi Araştırma ve Uygulama Merkezi Dergisi, (27), 27-57.
• Dihkânizade Ubeydullah Kuşmani (2006). Zebire-i Kuşmani fi Tarif-i Nizam-ı İlhami, (Haz.) Ömer İşbilir), Ankara, Türk Tarih Kurumu Yayınları.
• Faroqhi, S. (2011). Osmanlı Zanaatkârları. (Z. Kılıç, Çev.), İstanbul, Kitap Yayınevi (2011).
• Gabriel, A. L. (1932). Monuments Turcs d’Anatolia Amasya, Tokat, Sivas, C.II, Paris, E. de Boccard.
• İpşirli, M. (1998). Tatarcık Abdullah Efendi, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, (Cil.1, 99-100). Ankara, Türkiye Diyanet Vakfı.
• Kafadar, C. (1981). Yeniçeri-Esnaf Relations: Solidarity and Conflict, Unpublished M.A. Thesis, Mcgill University, Montreal.
• Karagöz, R. (1998). Canikli Ali Paşa, Yayınlanmamış Doktora Tezi, Ondokuz Mayıs Üniversitesi, Samsun.
• Karaköse, H. (2023). Mucur İlçesi’nin İdari Yapısı, Uluslararası Tarih Araştırmaları Dergisi (UTAD) The Journal of International History Researches, 7(2), 177-187.
• Karal, E. Z. (1988a) Osmanlı Tarihi, C.V, Ankara, Türk Tarih Kurumu Basımevi.
• Karal, E. Z. (1988b). Selim III’ün Hatt-ı Hümayunları-Nizam-ı Cedit-1789-1807, Ankara, Türk Tarih Kurumu Yayınları.
• Mert, Ö. (1993a). Canikli Ali Paşa, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, (Cil. 7, 151-154), Ankara, Türkiye Diyanet Vakfı.
• Mert, Ö. (1993b). Çapanoğulları, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, (Cil. 8,220-224) Ankara, Türkiye Diyanet Vakfı.
• Mustafa Nuri Paşa (1327). Netayicü’l-Vukuat, C. IV, İstanbul, Uhuvvet Matbaası.
• Mütercim Ahmet Asım Efendi (2015). Asım Efendi Tarihi C.II, (Z. Yılmazer, Haz.), İstanbul, Mega Basım Yayın San. ve Tic. A.Ş.
• Özcan, B. (2002). Sultan III. Selim Devri Islahat Hareketleri (Nizam-ı Cedid), Türkler Ansiklopedisi, (Cil. 7, 1110-1134), Ankara, Yeni Türkiye Yayınları.
• Özkaya, Y. (1963). III. Selim Devrinde Nizam-ı Cedid’in Anadolu’da Karşılaştığı Zorluklar, Tarih Araştırmaları Dergisi, 1(1), 147-156.
• Puryear, V. J. (1951). Napoleon and the Dardanelles, California, Berkeley and Los Angeles: University of California Press.
• Shaw, S. (1982). Osmanlı İmparatorluğu ve Modern Türkiye, C.I, (M. Harmancı, Çev.), İstanbul, E Yayınları (1982).
• Shaw, S. J. (1971. Between Old and New, The Ottoman Empire under Sultan Selim III 1789-1807, Cambridge, Massachusetts, Harvard University Press.
• Sunar, M. M. (2010). Ocak-ı Amireden Ocak-ı Mülgaya Doğru: Nizam-ı Cedid Reformları Karşısında Yeniçeriler, S. Kenan (Ed.), Nizam-ı Kadimden Nizam-ı Cedide III. Selim ve Dönemi içinde (ss.497-527), İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Araştırmaları Merkezi Yayınları.
• Şahbaz, M. (2019). Osmanlı Askeri Teşkilatında Deli Ocağı, Gölbaşı, İlksad Yayınevi.
• Şahin, C. (2003). The Rise and Fall of an Ayan Family in Eighteenth Century Anatolia: The Caniklizades (1737-1808), Unpublished Doctoral Thesis, Bilkent Üniversity, Ankara.
• Şakul, K. (2005). Nizam-ı Cedid Düşüncesinde Batılılaşma ve İslami Modernleşme, Divan İlmi Araştırmalar Dergisi, (19), 117-150.
• Şemseddin Sami (1987). Kamus-ı Türki, İstanbul, Çağrı Yayınları.
• Tuzcu, A. (2013). İlk Çağlardan Cumhuriyete Seyahatnamelerde Amasya. Amasya, Amasya Belediyesi Yayınları.
• Uzunçarşılı, İ.H. (1971). Nizam-ı Cedid Ricalinden Kadı Abdurrahman Paşa, Belleten, 35(138), 245-302.
• Uzunçarşılı, İ. H. (1988). Osmanlı Devleti Teşkilatından Kapıkulu Ocakları C.I. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
• Yalçınkaya, M. A. (2002) XVIII. Yüzyıl: Islahat, Değişim ve Diplomasi Dönemi (1703-1789), Türkler Ansiklopedisi, (Cil. 7, 762-821), Ankara, Yeni Türkiye Yayınları.
• Yasar, Abdizade Hüseyin Hüsameddin (2022). Amasya Tarihi, C. I-IV, (M. Arslan Haz.), Amasya: Uğur Ofset.
• Yıldız, A. (2008). Vaka-i Selimiyye Incident: A Study of the May 1807 Rebellion, Unpublished Doctorate Thesis, Sabancı University, Ankara.
• Zakıa, Z. (1999). Sultan II. Mahmud’un (1808-1839) Reformları, Osmanlı Ansiklopedisi, (Cil. 7, 253-257), Ankara, Yeni Türkiye Yayınları.