Problems Reflected in the Inspector Reports of Teacher Training Colleges in the Ottoman Provinces (Erzurum, Van, and Bitlis) (1911-1912)

Öz

The aim of this study is to examine the functioning and challenges of the Darülmuallimins (teacher training schools) in the Ottoman provinces of Erzurum, Van, and Bitlis through inspector reports dated 1911-1912. A qualitative research design was adopted, employing document analysis as the method. Data were obtained from official reports preserved in the Ottoman Archives of the Presidency of the Republic of Türkiye and submitted to the Ministry of Education. The thematic analysis revealed five categories: physical conditions and geographical constraints, teacher shortages and salary policies, administrative and institutional weaknesses, competition from non-Muslim schools, and proposed solutions. Findings indicate that provincial teacher training schools became largely dysfunctional due to inadequate infrastructure, harsh climatic conditions, lack of financial incentives, difficulties in recruiting qualified teachers, and administrative deficiencies. Furthermore, the rise of Armenian schools as more attractive alternatives highlighted the legitimacy and prestige loss of state institutions. The inspector reports demonstrate that educational modernization in the Ottoman provinces was challenged not only by physical and financial limitations but also by governance issues and the growing competition of community schools. The reports also provided concrete proposals, showing that provincial education was not merely a field of problems but also a context where practical policy solutions were developed.

Anahtar Kelimeler

• Darülmuallimins
• Education inspection
• Modernisation in education
• Teacher training

Osmanlı Taşrasında (Erzurum, Van ve Bitlis) Darülmualliminlerin Müfettiş Raporlarına Yansıyan Sorunları (1911-1912)

Öz

Bu araştırmanın amacı, Osmanlı taşrasında yer alan Erzurum, Van ve Bitlis Darülmualliminleri’nin [öğretmen okullarının] işleyişini ve karşılaştıkları sorunları 1911-1912 yıllarına ait müfettiş raporları üzerinden incelemektir. Çalışmada nitel araştırma yaklaşımı benimsenmiş, yöntem olarak doküman incelemesi kullanılmıştır. Veriler, Cumhurbaşkanlığı Osmanlı Arşivi’nde bulunan ve Maarif Nezareti’ne sunulan resmî raporlardan elde edilmiştir. Analiz sonucunda beş tema ortaya çıkmıştır: fizikî koşullar ve coğrafî engeller, öğretmen yetersizliği ve maaş politikaları, yönetsel ve kurumsal zaaflar, gayrimüslim okulların rekabeti ve çözüm önerileri. Bulgular, taşrada eğitim kurumlarının yetersiz mekânsal altyapı, sert iklim koşulları, malî teşviklerin eksikliği, nitelikli öğretmen teminindeki zorluklar ve yönetimsel zaaflar nedeniyle işlevsizleştiğini göstermektedir. Ayrıca Ermeni cemaatinin açtığı okulların daha cazip bir alternatif haline gelmesi, devlet okullarının meşruiyet ve itibar kaybına uğradığını ortaya koymuştur. Müfettiş raporları, Osmanlı taşrasında eğitim modernleşmesinin fizikî ve malî kısıtlarla birlikte aynı zamanda yönetsel sorunlar ve cemaat okullarının rekabetiyle de sınandığını göstermektedir. Raporlarda dile getirilen çözüm önerileri ise dönemin taşra maarifinin yalnızca sorunlarıyla değil, aynı zamanda sahaya dayalı çözüm üretme kapasitesiyle de dikkate değer olduğunu ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Darülmuallimin
• Eğitim denetimi
• Eğitimde modernleşme
• Öğretmen yetiştirme

Kaynakça

1. Akdeniz, A. (2024). Osmanlı’da modern eğitimin teşkilatlanması (1839-1868). Asia Minor Studies, 12(2), 123-137. https://doi.org/10.17067/asm.1489550
2. Akyüz, Y. (1999). Türk eğitim tarihi (Başlangıçtan 1999’a) (7. baskı). Alfa Yayınları.
3. Akyüz, Y. (2006). Türkiye’de Öğretmen yetiştirmenin 160. yılında Darülmuallimîn’in ilk yıllarına toplu ve yeni bir bakış. OTAM Ankara Üniversitesi Osmanlı Tarihi Araştırma ve Uygulama Merkezi Dergisi, 20, 17-58. https://doi.org/10.1501/OTAM_0000000532
4. Akyüz, Y. (2012). Türkiye’de öğretmenlerin toplumsal değişmedeki etkileri (1839-1950) (2. baskı). Pegem Akademi Yayınları.
5. Al-Şensoy, S., & Sağgöz, A. (2015). Öğrenci başarısının sınıfların fiziksel koşulları ile ilişkisi. Ahi Evran Üniversitesi Kırşehir Eğitim Fakültesi Dergisi (KEFAD), 16(3), 87-104. https://izlik.org/JA89FR74ZR
6. Albayrak, M., & Şeker, K. (2014). Arşiv belgelerine göre Osmanlı eğitiminde modernleşme. Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü Yayınları. Erişim: https://www.devletarsivleri.gov.tr/varliklar/dosyalar/eskisiteden/yayinlar/osmanli-arsivi-yayinlar/134_OSMANLI%20E%C4%9E%C4%B0T%C4%B0M%C4%B0NDE%20Modernle%C5%9Fme.pdf
7. Alkan, M.Ö. (2004). İmparatorluk’tan Cumhuriyete modernleşme ve ulusçuluk sürecinde eğitim. Kemal H. Karpat (Der.), Osmanlı geçmişi ve bugünün Türkiye’si (1. baskı) (ss. 73-242) içinde. İstanbul bilgi Üniversitesi Yayınları.
8. Altın, H. (2008). 1869 maarif-i umumiye nizamnamesi ve öğretmen yetiştirme tarihimizdeki yeri. Fırat Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 13(1), 271-283. https://izlik.org/JA24CN33ZW

9. Cevherli, K. (2022). Meşrutiyet’ten cumhuriyete eğitim: Kurumlar, tartışmalar, gelişmeler (1. baskı). Eski Yeni Yayınları.
10. Ceylan-Dumanoğlu, S., & Yetişgin, M. (2019). Taşrada darülmuallimatların açılışı ve tarihsel gelişimi. Turkish History Education Journal, 8(1), 174-198. https://doi.org/10.17497/tuhed.493065
11. Dilbaz, M. (2021). Dindar modern itaatkâr: Sultan II. Abdülhamid’in eğitim politikalarında İslam meselesi (1. Baskı). Dergâh Yayınları.
12. Fortna, B.C. (2005). Mekteb-i Hümayun: Osmanlı İmparatorluğu’nun son döneminde İslam, devlet ve eğitim (P. Siral, çev.). İletişim Yayınları.
13. Gündüz, M. (2012). Eğitimci yönüyle Ahmed Cevdet Paşa (1. baskı). Doğu Batı Yayınları.
14. Gündüz, M. (2015). Osmanlı eğitim mirası: Klasik ve modern dönem üzerine makaleler (2. baskı). Doğu Batı Yayınları.
15. Gündüz, M. (2022). Dârülmuallimîn nizamnamesi. Türk Maarif Ansiklopedisi. Erişim: https://turkmaarifansiklopedisi.org.tr/darulmuallimin-nizamnamesi#yazar-1
16. Kafadar, O. (2016). Türk eğitim düşüncesinde Batılılaşma (2. baskı). Vadi Yayınları.
17. Karabacak, G. (2014). Osmanlı Devleti’nin son dönemlerinde öğretmen yetiştiren kurumlar (1876-1920). (Yayımlanmamış Yüksek Lisans tezi). Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi, Kahramanmaraş.
18. Kaya, U. (2013). Darülmuallimin ile ilgili bir nizamname layihası ve Darülmuallimin’e giriş sürecinde bir imtihan. Yalova Sosyal Bilimler Dergisi, 3(5), 35-54. https://doi.org/10.17828/yasbed.16419
19. Keklik, E. (2021). Son dönem Osmanlı eğitim teşkilatında öğretmen sorunu. OTAM Ankara Üniversitesi Osmanlı Tarihi Araştırma ve Uygulama Merkezi Dergisi, 50, 133-169. https://izlik.org/JA74FG23UH
20. Kodaman, B. (1999). Abdülhamid devri eğitim sistemi (3. baskı). Türk Tarih Kurumu Yayınları.
21. Külekçi, C. (2010). Dârülmuallimîn Nizamname-i Cedîdi. Şarkiyat İlmi Araştırmalar Dergisi, 3, 150-156. https://izlik.org/JA84AY47PX
22. Özkan, R. (2018). Darülmuallimîn’in ilk nizamnamesi ve Prof. Dr. Yahya Akyüz. Akademik Matbuat, 2(1), 1-15. https://izlik.org/JA88RL69KG
23. Sevinç, N. (2002). Osmanlı’dan günümüze misyoner faaliyetleri (1. baskı). Milenyum Yayınları.
24. Skantz-Åberg, E., Lantz-Andersson, A., Lundin, M., & Williams, P. (2022). Teachers’ professional digital competence: an overview of conceptualisations in the literature. Cogent Education, 9(1). https://doi.org/10.1080/2331186X.2022.2063224
25. Soehner, D., & Ryan, T. (2011). The interdependence of principal school leadership and student achievement. Scholar-Practitioner Quarterly, 5(3), 274-288.
26. Somel, S.A. (2013). Gayrımüslim okulları nasıl azınlık okullarına dönüştü: geçmişten günümüze azınlık okulları: sorunlar ve çözümler projesi raporu, 1. Tarih Vakfı, Sabancı Üniversitesi. Erişim: https://research.sabanciuniv.edu/id/eprint/21969/
27. Somel, S.A. (2020). Kırım savaşı, Islahat Fermanı ve Osmanlı eğitim düzeninde dönüşümler. H. İnancık ve M. Seyitdanlıoğlu (Ed.) Tanzimat: Değişim sürecinde Osmanlı İmparatorluğu (9. baskı) (ss. 638-708) içinde. Türkiye İş Bankası Yayınları.
28. Soydan, T. (2015). Osmanlı son dönemi’nden günümüze Türkiye’de öğretmen istihdamı ve sorunlarına bakış. K. Karakütük (Ed.) Prof. Dr. Mahmut Adem’e Armağan (1. baskı) (ss. 581-597) içinde. Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Yayınları.
29. Sprague, N.L., Scott, S.N., Mehranbad, C.A., Sachs, A.L., Ekenga, C.C., Rundle, A.G., Branas, C.C., & Factor-Litvak, P. (2025). Changing Degrees: a weight-of-evidence scoping review examining the impact of childhood exposures to climate change on educational outcomes. Environmental Research, 277, 121639. https://doi.org/10.1016/j.envres.2025.121639
30. Şanal, M. (2004). Osmanlı İmparatorluğu’nda kız öğretmen okulunda görev yapan kadın idareci ve öğretmenler ile okuttukları dersler. Belleten, 68(253), 649-670. https://doi.org/10.37879/belleten.2004.649
31. Şimşek, H. (2014). Osmanlı döneminde kısa süreli öğretmen yetiştirme uygulamaları Darulameliyat ve taşrada öğretmen yetiştirme. Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 11(1), 77-95. https://izlik.org/JA89HP44KW
32. Şişman, M. (2023). Öğretim liderliği (7. baskı). Pegem Akademi.
33. Tanner, C. K. (2008). Explaining relationships among student outcomes and the school’s physical environment. Journal of Advanced Academics, 19(3), 444-471. https://doi.org/10.4219/jaa-2008-812
34. Taşer, S. (2023). Tanzimat’tan Cumhuriyet’e öğretmen yetiştiren kurumlarda eğitim yönetimi ve denetimi (4. baskı). Pegem Akademi.
35. Tekeli, İ., & İlkin, S. (1993). Osmanlı İmparatorluğu’nda eğitim ve bilgi üretim sisteminin oluşumu. Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Yayınları.
36. Tümer-Erdem, Y. (2013). II. Meşrutiyet’ten Cumhuriyete kızların eğitimi. Türk Tarih Kurumu Yayınları.
37. Ünal, U., & Seçkin-Birbudak, T. (2013). İstanbul Darülmuallimini (1848-1924). Atatürk Araştırma Merkezi Yayınları.
38. Üstel, F. (2026). Makbul vatandaşın peşinde: II. Meşrutiyet’ten bugüne vatandaşlık eğitimi (10. baskı). İletişim Yayınları.
39. Yetişgin, M., & Dumanoğlu, S.C., (2017). Osmanlı Darülmuallimin Mektebi: Maraş Darülmuallimini. Gaziantep University Journal of Social Sciences, 16(4), 1083-1100, https://doi.org/10.21547/jss.332734
40. Yıldırım, A., & Şimşek, H. (2021). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri (12. baskı). Seçkin Yayınları.
41. Yıldız, H. (2012). Diyarbekir Darülmuallimini’nin tarihçesi. Dicle Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 8, 133-158. https://izlik.org/JA58GU43ND