Bilişim Etiği Değerlerine Yönelik Tutum Ölçeğinin Geliştirilmesi

Öz

Son yıllarda bilişim alanında ortaya çıkan gelişmeler neredeyse her alanda insan yaşamını kolaylaştıran yenilikler sunmaktadır. Teknolojinin yaşamımıza yerleşmesinin olumlu yanları olduğu kadar olumsuz yanları da mevcuttur. Günümüzde teknolojinin sağladığı internet ve sosyal medya olarak adlandırılan sanal ortamlarda bireyler birçok problemle karşılaşmaktadır. Bu bağlamda, bireylerin sanal ortamdaki problemlere yönelik algılarının belirlenmesinin ve bu problemlerin çözümüne yönelik çalışmaların yapılmasının gerekliliği ortaya çıkmaktadır. Bu çalışmada lise düzeyindeki öğrencilerin, bilişim alanında yer alan değerlerle ilgili olarak tutumlarını belirlemeye yönelik bir ölçek geliştirilmesi amaçlanmıştır. Çalışmada ilk olarak meslek lisesi bilişim teknolojileri alanında okutulan derslerin öğretim programları, ders kitapları ve literatürde yer alan bilişim ve internet etiği konulu çalışmalar incelenmiştir. Daha sonra bilişim teknolojileri alanında on adet temel değer belirlenmiş ve her bir değeri temsilen toplam 110 taslak madde yazılmıştır. Taslak ölçek maddeleri yedi uzmanın görüşüne sunulmuş ve ölçek 80 maddeye düşürülerek deneme formu hazırlanmıştır. Elde edilen form, meslek liselerinin bilişim teknolojileri alanının 12. sınıfında okuyan 306 öğrenciye uygulanmıştır. Yapılan faktör analizleri sonucunda sekiz boyut ve 31 maddeden oluşan Bilişim Etiği Değerlerine Yönelik Tutum Ölçeği elde edilmiştir. Ölçeğin tamamı için Cronbach alfa güvenirlik katsayısı 0.798 olarak hesaplanmıştır. Bulgular, ölçeğin güvenilir ve geçerli bir ölçek olarak rahatlıkla kullanılabileceğini göstermektedir.

Anahtar Kelimeler

• Bilişim Etiği Değerleri,İnternet Etiği,Değerler Eğitimi,Bilişim Etiği

Developing an Attitude Scale towards Informatics Ethical Values

Öz

In recent years, developments within the field of informatics have offered innovations that facilitate human life. However, the use of technology has both positive and negative effects. Nowadays, many problems are encountered in the internet and social media which people use frequently. Within this understanding, it is necessary to determine the perceptions of individuals about the problems in the virtual environment and to carry out studies to solve these problems. The purpose of this study was to develop an attitude scale determining high school students’ attitudes toward different values in informatics. In this study, firstly the vocational high school information technologies courses’ curricula, textbooks, studies on informatics, and internet ethics literature were examined. Then, ten basic values were determined in the informatics field and a total of 110 draft items were written to represent each value. The draft scale was reviewed by seven experts, and they were reduced to 80 items in the trial from. 306 students who were in their last year of studies in the informatics branch of vocational high schools filled out the survey. The Informatics Ethical Values attitude scale obtained as a result of factor analysis consists of eight sub-dimensions and 31 items. The reliability (Cronbach alpha) of the scale was found 0.798. According to the results, the scale is a reliable and valid instrument and may be used in future studies.

Anahtar Kelimeler

• Informatics Ethical Values,Internet Ethics,Values Education,Informatics Ethics

Kaynakça

1. Ada, S., Baysal, ve N., Korucu, S. (2005). Sınıf öğretmenlerinin sınıf içi olumsuz davranışlara gösterdikleri tepkilerin karakter eğitimi ve 2005 ilköğretim programı açısından değerlendirilmesi. Değerler Eğitimi Dergisi, 3(10), 7-18.
2. Adam, A. & Ofori-Amanfo, J. (2000). Does gender matter in computer ethics? Ethics and Information Technology, 2(1), 37–47.
3. Akçin, R. (2015). Öğretmen algılarına göre öğrencilerin uygun olmayan internet kullanımları (İstanbul ili örneği. (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Sakarya Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Sakarya.
4. Akpınar, E. (2017). AK-TEK sağlıkta sosyal medya kullanımı ölçeğinin geliştirilmesi ve aile hekimlerinin sosyal medya kullanımlarının kişisel ve mesleki gelişimlerine etkilerinin değerlendirilmesi. (Uzmanlık Tezi). Çukurova Üniversitesi, Adana.
5. Aktay, E. (2010). Bilişim etiği ve mobil iletişim için küresel sistem (gsm) sektöründe bir uygulama. (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Gazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Ankara.
6. Anlı, G. (2018). İnternet bağımlılığı: sosyal ve duygusal yalnızlık. Uluslararası Bilimsel Araştırmalar Dergisi. 3(2), 389-397.
7. Arıkan Y. D., Şimşek Ö. ve Kaya, A. (2012). Öğretmen adaylarının sosyal ağ sitelerini kullanım durumları ve internet bağımlılığı düzeyleri. Ankara: Pegem Akademi Yayıncılık.
8. Arıkan, Y. D. ve Duymaz, S. H. (2014). Gerçek yaşam durum senaryolarıyla bilişim etiği ölçeğini Türkçeye uyarlama çalışması. Ege Eğitim Dergisi, 15(1), 318-337.

9. Arıkan, Y. D. ve Duymaz, S. H. (2015). Bilişim etiği öğretimi uygulaması. İlköğretim Online, 14(1), 188-199.
10. Arslan, M. (2009, Haziran). Türkiye’de yabancı dil edinim sorunu ve yabancı dil olarak Türkçe. First International Symposium Sustainable Development Kongresi’nde sunulan sözel bildiri, Sarajevo-Bosna Hersek.
11. Aslanyürek, M. (2016). İnternet ve sosyal medya kullanıcılarının internet güvenliği ve çevrimiçi gizlilik ile ilgili kanaatleri ve farkındalıkları. Maltepe Üniversitesi İletişim Fakültesi Dergisi, 3(1), 80-106.
12. Aydın M. ve Çelik T.(2017). Sosyal bilgiler öğretmen adaylarının sosyal medya kullanım ve doyumlarının incelenmesi. Eğitim Kuram ve Uygulama Araştırmaları Dergisi, 3(2), 82-97.
13. Balcı, Ş. ve Gülnar, B. (2009). Üniversite öğrencileri arasında internet bağımlılığı ve internet bağımlılarının profili. Selçuk İletişim Dergisi, 6(1), 5-22.
14. Beyhan, Ö. ve Tunç, H.S. (2012). Öğretmen adayı öğrencilerin bilişim teknolojilerini etik kullanımlarının incelenmesi. Yükseköğretim Dergisi, 2(2), 85-94.
15. Bozkurt, S. (2016). Sosyal bilimler liseleri öğrenci velilerinin değer algıları. Eğitim ve Öğretim Araştırmaları Dergisi, 5(4), 126-135
16. Büyüköztürk, S. (2006). Sosyal bilimler için veri analizi el kitabı. Ankara: Pegem Yayıncılık.
17. Byrne, B. M. (2010). Multivariate applications series. Structural equation modeling with AMOS: Basic concepts, applications, and programming (2nd Ed.). New York, NY, US: Routledge Taylor & Francis Group.
18. Cho, S. H., Kim, K. M., & Kim, S. S. (2009, Aralık). Computer ethic scale: a study of reliability and validity on the middle school students. Paper presented at the Doctoral Student Consortium Proceedings of the 17th International Conference on Computers in Education. Hong Kong: Asia-Pacific Society for Computers in Education.
19. Çakır-Balta, Ö.ve Horzum, M.B. (2008). İnternet bağımlılığı testi. Eğitim Bilimleri ve Uygulama Dergisi. 7(13), 87-102.
20. Demircioğlu, Z. (2017). İnternet kullanımının toplumsal ilişkilerin dönüşümü üzerine etkileri. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi. 10(52), 621-627 doi:10.17719/jisr.2017.1922
21. Dill, B. J., & Anderson, R. E. (2003). Ethics-related technology policies in schools. Social Science Computer Review, 21(3), 326–339.
22. Dorantes, C. A., Hewitt, B. & Goles, T. (2006, January). Ethical decision-making in an IT context: The roles of personal moral philosophies and moral intensity. Proceedings of the 39th Annual Hawaii International Conference on System Sciences (HICSS'06), downloaded at 12.10.2018 from https://ieeexplore.ieee.org/document/1579714
23. Dönmez, B. ve Cömert, M. (2007). İlköğretim okulu öğretmenlerinin değer sistemleri. Değerler Eğitimi Dergisi, 5(14), 29-59.
24. Durak H. ve Seferoğlu S. S. (2016). Türkiye’de sosyal medya okuryazarlığı ve sosyal ağ kullanım örüntülerinin incelenmesi. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 9(46), 526-535.
25. Duymaz, S. H. (2013). Ortaokul öğrencilerine yönelik “bilişim etiği öğretim programı” uygulaması. (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Ege Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü, İzmir.
26. Erdem, Z. (2008). Öğretmen adaylarının bilişim teknolojilerini kullanımlarının etik açıdan değerlendirilmesi. (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Dokuz Eylül Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü, İzmir.
27. Erkorkmaz, Ü., Etikan, İ., Demir, O., Özdamar, K. ve Sanisoğlu, S. Y. (2013). Doğrulayıcı faktör analizi ve uyum indeksleri. Türkiye Klinikleri Tıp Bilimleri Dergisi, 33(1), 210-223 doi:10.5336/medsci.2011-26747
28. Erol, G. ve Hassan, A. (2014). Gençlerin sosyal medya kullanımı ve sosyal medya kullanımının tatil tercihlerine etkisi. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi. 7(31), 804-812.
29. Fidan, M. (2016). Bilişim etiği boyutlarına göre bilişim teknolojileri ve yazılım dersi öğretim programı kazanımlarının incelenmesi. Kastamonu Eğitim Dergisi, 24(4), 1641-1654.
30. Friedman, B. (1997). Social judgments and technological innovation: adolescents’ understanding of property, privacy, and electronic information. Computers in Human Behavior, 13(3), 327-351 doi:10.1016/S0747-5632(97)00013-7
31. Gattiker, U. E. & Kelley, H. (1999). Morality and computer: attitudes and differences in moral judgments. Information Systems Research, 10(3), 233–254.
32. Genç, Z., Kazez, H. ve Fidan, A. (2013, Ocak). Çevrimiçi etik dışı davranışlarının belirlenmesi için bir ölçek uyarlama çalışması. XV. Akademik Bilişim Konferansında sunulan sözlü bildiri, Akdeniz Üniversitesi, Antalya.
33. Ghazali, H. (2003). Examining high-school students’ views on computer and information ethics. (Yayımlanmamış Doktora Tezi). Kansas State University, Kansas-The USA.
34. Gökçearslan, Ş. Günbatar, M. S. ve Berikan, B. (2015). Ortaokul öğrencilerinde bilişim etiği: gerçek yaşam durumu senaryolarıyla bir değerlendirme. Ege Eğitim Dergisi, 16(2), 254-273 doi:10.12984/eed.75260
35. Güleç, V. (2018). Aile ilişkilerinin sosyal medyayla birlikte çöküşü. Yeni Medya Elektronik Dergisi, 2(2), 105-120 doi:10.17932/IAU.EJNM.25480200.2018.2/2.105-120
36. Günel, A., Turhal, Ç. ve İmal, N. (2010, Şubat). İlköğretim öğrencileri arasında internet kullanımının incelenmesine yönelik anket çalışması. 3.Ağ ve Bilgi Güvenliği Ulusal Sempozyumu Bildirileri, Atılım Üniversitesi, Ankara. http://www.emo.org.tr/ekler/ a3ab9ab93998aad_ek.pdf adresinden elde edildi.
37. Güven, H. & Akar-Vural, R. (2017). İlkokullarda görev yapan İngilizce öğretmenlerinin akıllı tahta kullanımına ilişkin öz değerlendirmeleri. Adnan Menderes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 4(2), 69-86.
38. Haines, R. & Leonard, L. N. K. (2007). Individual characteristics and ethical decision-making in an IT context. Industrial Management & Data Systems, 107(1), 5-20 doi: 10.1108/02635570710719025
39. Hooper, D., Coughlan, J. & Mullen, MR. (2008). Structural equation modelling: guidelines for determining model fit. Electronic Journal of Business Research Methods, 6(1), 53-60 doi:10.21427/D7CF7R
40. Hu, L. T., & Bentler, P. M. (1995). Evaluating Model Fit. In R. H. Hoyle (Ed.), Structural Equation Modeling: Concepts, Issues and Applications,76–99. Thousand Oaks, CA: Sage.
41. Hur, A. J. H., Kim, K.-Y., Song, J.-B., & Lee, T.-W. (2009). The narrative approach to teach information and communication ethics education in elementary school. Proceedings of the 17th International Conference On Computers in Education, 6, 960-964.
42. İnce, M. ve Koçak, M. C. (2017). Üniversite öğrencilerinin sosyal medya kullanım alışkanlıkları: Necmettin Erbakan Üniversitesi örneği. Karabük Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 7(2), 736-749.
43. Kayak, S. (2010). BÖTE bölümü öğrencilerinin internet etiği algılarının incelenmesi. 10. Uluslararası Eğitim Teknolojileri Konferansında (IETC 2010) sunulan sözlü bildiri. Boğaziçi Üniversitesi, İstanbul.
44. Kebbati, K. (2001). Dealing with ethical issuesi in technology use in a high school classroom. (Unpublished Doctoral Dissertation). Kansas State University, Kansas, USA.
45. Kır, İ. ve Sulak, Ş. (2014). Eğitim fakültesi öğrencilerinin internet bağımlılık düzeylerinin incelenmesi. Elektronik Sosyal Bilimler Dergisi, 13(51), 50-167. doi:10.17755/esosder.96255
46. Koç, Y., Şimşek, Ü. & Has C. (2013). Işık ünitesinin öğretiminde bilgisayar animasyonlarının etkisi. Muş Alparslan Üniversitesi Fen Bilimleri Dergisi. 1(2). 145-156.
47. Korkmaz, Ö. ve Mahiroğlu A. (2007). İnternet kafelerin kullanım amaçları, yanlış alışkanlıklar ve eğitim düzeyine göre farklılıklar. Ahi Evran Üniversitesi Kırşehir Eğitim Fakültesi Dergisi (KEFAD), 8(2), 99-116.
48. Köse, S., Savran-Gencer, A. ve Gezer, K. (2007). Meslek yüksekokulu öğrencilerinin bilgisayar ve internet kullanımına yönelik tutumları. Pamukkale Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 1(21), 44-54.
49. Küçükali, A. (2016). Üniversite öğrencilerinin sosyal medya kullanımı: Atatürk Üniversitesi örneği. Bartın Üniversitesi İ.İ.B.F. Dergisi, 7(13), 531-546.
50. Lau, W. & Yuen, A. (2014). Internet ethics of adolescents: understanding demographic differences. Computers & Education, 72, 378–385.
51. Loch, K. D., & Conger, S. (1996). Evaluating ethical decision making and computer use. Communications of the ACM, 39(7), 74–83. doi:10.1145/233977.233999
52. Lou, S., Shih, R., Liu, H., Guo, Y., & Tseng, K. (2010). The influences of the sixth graders’ parents’ internet literacy and parenting style on internet parenting. TOJET: The Turkish Online Journal of Educational Technology, 9(4), 173-184.
53. Mısırlı Ö. (2016). Öğretmen adaylarının sosyal medyadaki etik davranışlara ilişkin görüşlerinin incelenmesi. (Yayımlanmamış Doktora Tezi). Anadolu Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Eskişehir.
54. Nowlis, S. M., Kahn, B. E., & Dhar, R. (2002). Coping with ambivalence: the effect ofremoving a neutral option on consumer attitude and preference judgments. Journal of Consumer Research, 29(3),319–334. doi:10.1086/344431
55. Özdemir, A. (2017). Yönetim bilişim sistemleri ve bilgisayar ve öğretim teknolojileri eğitimi bölümü öğrencilerinin internet teknolojilerinin etik kullanım düzeylerinin incelenmesi. (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Aksaray Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Aksaray.
56. Özsarı, İ. ve Batdal-Karaduman, G. (2016). Eğitim fakültesi öğrencilerinin sosyal medya kullanımı ve yalnızlıklarının incelenmesi. Eğitim ve Öğretim Araştırmaları Dergisi, 5(Özel Sayı), 380-389.
57. Paksoy, M. (2015). Ortaokul öğrencilerinin performans görevlerinde bilişim etik kurallarına uyma durumları. (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Pamukkale Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Denizli.
58. Perry, B. (2010). Exploring academic misconduct: some insights into student behaviour. Active Learning in Higher Education, 11, 97-108.
59. Saracaloğlu, S., Özyılmaz Akamca, G. ve Yeşildere, S. (2006). İlköğretimde proje tabanlı öğrenmenin yeri. Türk Eğitim Bilimleri, 4(3), 241-258.
60. Solmaz B., Tekin G., Herzem Z. ve Demir M. (2013). İnternet ve sosyal medya kullanımı üzerine bir uygulama (23-32), Selçuk İletişim, 7(4), 23-32.
61. Stone, M. H. (2004). Substantive scale construction. In E. V. Smith Jr. & R. M. Smith (Eds.). Introduction to Rasch measurement (pp. 201–225). Maple Grove, MN: JAM Press.
62. Torun, Ö. (2007). Resmî ortaöğretim kurumlarında öğrenim gören öğrencilerin internet etiğine ilişkin algılarının incelenmesi. (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). Marmara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü, İstanbul.
63. Tosun, N., Geçer, A. ve Kaşıkçı, D. N. (2016). Öğretmen adaylarının internet etiği algıları ve kontrol odağı algıları arasındaki ilişkinin incelenmesi. Açık öğretim Uygulamaları ve Araştırmaları Dergisi, 2(4), 82-103.
64. Tourangeau, R., Smith, T. W., & Rasinski, K. A. (1997). Motivation to report sensitive behaviors on surveys: Evidence from a bogus pipeline experiment. Journal of Applied Social Psychology, 27(3), 209-222.
65. Turan, İ., Şimşek, Ü. ve Aslan, H. (2015). Eğitim araştırmalarında likert ölçeği ve likert-tipi soruların kullanımı ve analizi. Sakarya Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 30, 186-203.
66. Yusufoğlu, Ö. Ş. (2017). Boş zaman faaliyeti olarak akıllı telefonlar ve sosyal yaşam üzerine etkileri: üniversite öğrencileri üzerine bir araştırma. İnsan ve Toplum Bilimleri Araştırmaları Dergisi, 6(5), 2414-2434.
67. Yoon, C. (2011). Ethical decision-making in the internet context: Development and test of an initial model based on moral philosophy. Computers in Human Behavior, 27(6), 2401–2409. doi:10.1016/j.chb.2011.08.007