Türkiye'de Zihinsel Engeli Olan Bireylerin İstihdamında Mevcut Durum, Politikalar, İyi Uygulama Örnekleri ve Politika Önerileri

Öz

Zihinsel engeli olan bireylerin istihdamı, yalnızca bir çalışma hakkı değil, toplumsal bütünleşme, özerklik ve onurlu yaşamın sağlanması açısından da kritik bir araçtır. İstihdam, bireylerin üretime katılımının ötesinde bağımsız yaşamalarını, sosyal ilişkiler geliştirmelerini ve toplumda görünür olmalarını mümkün kılmaktadır. Önyargı, damgalama, ayrımcılık, mesleki eğitim erişiminin sınırlılığı ve yetersiz danışmanlık gibi engeller, zihinsel engelli bireylerin işgücü piyasasına tam katılımını kısıtlamaktadır. Bu masabaşı araştırma, zihinsel engeli olan bireylerin istihdam süreçlerinde karşılaştıkları ayrımcılık ve sınırlılıkları besleyen terminolojik ve yapısal faktörleri, mesleki eğitimin katkılarını ve istihdamın sağladığı kazanımları inceleyerek, ortaya çıkan engeller, destek mekanizmaları, yasal düzenlemeler ve iyi uygulama örnekleri ışığında çözüm odaklı öneriler geliştirmeyi amaçlamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• zihinsel engelli
• istihdam
• ayrımcılık
• mesleki eğitim
• masabaşı araştırması

Empoymetn of Individuals with Intellectual Disabilities In Turkiye: Current Situation, Policies, Good Practice Examples, and Policy Recommendations

Öz

The employment of individuals with intellectual disabilities is not only a matter of the right to work but also a vital means for achieving social integration, autonomy, and a dignified life. Beyond enabling participation in production, employment facilitates independent living, the development of social relationships, and visibility within society. However, various barriers—such as prejudice, stigma, discrimination, limited access to vocational training, and inadequate counseling services—hinder the full inclusion of individuals with intellectual disabilities in the labor market. This desk research study aims to analyze the terminological and structural factors that contribute to discrimination and limitations in employment processes, explore the role of vocational training, and examine the benefits of employment. Based on the identified barriers, support mechanisms, legal frameworks, and examples of good practices, the study proposes solution-oriented recommendations.

Anahtar Kelimeler

• Intellectual disability
• employment
• discrimination
• vocational training
• desk research

Kaynakça

1. Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığı, Adana Bilim ve Teknoloji Derneği (2015). Adana’da Engelsiz Hayatlar Projesi, Engellilerin Toplumsal Entegrasyonunun Geliştirilmesi Hibe Programı Final Kitabı (Ed.). Velibeyoğlu, J., Adana, Türkiye.
2. Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığı. (2013). Erişilebilirlik İzleme ve Denetleme Yönetmeliği. Resmî Gazete, 28713, 20 Temmuz 2013. (2016 değişikliği için: Resmî Gazete, 29648, 2 Mart 2016.)
3. Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı. (2020). Bakan Selçuk, Cafe Down'un "Engel" Tanımayan Çalışanlarıyla Buluştu. Erişim: https://www.aile.gov.tr/haberler/bakan-selcuk-cafe-downun-engel-tanimayan-calisanlariyla-bulustu/ (Erişim tarihi: 28 Kasım 2025)
4. Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı. (2022a). Engelli Hakları Ulusal Eylem Planı (2023–2025). Erişim adresi: https://aile.gov.tr/media/133056/engelli_haklari_ulusal_eylem_plani_23-25.pdf
5. Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı. (2022b). Engelliler için bilgilendirme rehberi [Online rehber]. Erişim: https://www.aile.gov.tr/eyhgm/haberler/aile-ve-sosyal-hizmetler-bakanligi-ndan-engelliler-icin-yol-haritasi-olusturacak-bilgilendirme-rehber/
6. Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı. (2023). Kamu Kurum ve Kuruluşlarında Engelli Personel Çalıştırma Yönetmeliği. Resmî Gazete, 32163, 13 Nisan 2023.
7. Ak, Y., & Akgül, O. (2021). Türkiye’de engelli istihdamında destekli istihdam modeli: Engelli iş koçluğu. In Y. Yılmaz (Ed.), Özel politika gerektiren (dezavantajlı) gruplar için hayat boyu rehberlik politikaları: Meslek ve kariyer rehberliği (s. xx–xx). Ankara: Gazi Kitapevi.
8. AlFozan, S. K., & AlKahtani, M. A. (2021). Barriers to employment for individuals with intellectual disabilities: A systematic review. Journal of Critical Reviews, 8(1), 1016–1028.

9. American Psychiatric Association. (2013). Ruhsal Bozuklukların Tanısal ve İstatistiksel El Kitabı: Beşinci Baskı (DSM-5) (E. Köroğlu, Çev. Ed.). Ankara: Hekimler Yayın Birliği.
10. Arslantaş, T. K., Yılmaz, Ç. Ö., & Günlü, Y. (2024). 2D Animations: Teaching in kitchen skills to individuals with intellectual disability. Bartın University Journal of Faculty of Education, 13(1), 206–221.
11. Aslan, H., & Karaalp-Orhan, H. S. (2021). Türkiye işgücü piyasasında engelli istihdamına yönelik ayrımcılık: Talep yönlü bir analiz. Çalışma İlişkileri Dergisi, 12(1), 24–54.
12. Başbakanlık Özürlüler İdaresi Başkanlığı. (2005). 2005 Özürlülerin İstihdam Yılı Konulu Genelge (Sayı: 2004/28) [Resmî genelge]. Erişim: https://www.aile.gov.tr/eyhgm/mevzuat/ulusal-mevzuat/genelgeler/2004-28-sayili-2005-ozurlulerin-istihdam-yili-konulu-basbakanlik-genelgesi/
13. Birleşmiş Milletler. (2006). Convention on the Rights of Persons with Disabilities. Erişim: https://www.un.org/development/desa/disabilities/convention-on-the-rights-of-persons-with-disabilities.html
14. Bütün Engellileri Destekleme Derneği (BEDER). (2013). Arının Umudu Projesi [Online proje raporu]. Erişim: https://www.stgm.org.tr/arinin-umudu-projesi
15. Cimera, R. E. (2014). Reducing the cost of providing supported employment services: A preliminary study. The Journal of Rehabilitation, 80(3), 4-11.
16. Çaha, H. (2016). Engellilerin toplumsal hayata katılmasına yönelik politikalar: Türkiye, ABD ve Japonya örnekleri. İnsan ve Toplum, 5(10), 123–150.
17. Conoman, G. I., Ávila, V., & Carmona, C. (2024). Initiatives to support the school-to-work transition of people with intellectual disabilities: A systematic review. Journal of Intellectual & Developmental Disability, 49(4), 488–500.
18. CottGroup. (2016). Support to Sheltered Workshops for the Employment of the Disabled. Erişim Adresi: https://www.cottgroup.com/en/legislation/item/support-to-sheltered-workshops-for-the-employment-of-the-disabled
19. Council of Europe. (1996). European Social Charter (Revised). Strasbourg: Council of Europe. https://www.coe.int
20. Council of Europe. (2003). Disability Action Plan 2006–2015 / Disability Strategy 2017–2023. Strasbourg: Council of Europe. https://www.coe.int
21. Cumming, T. M., Strnadová, I., & Danker, J. (2020). Transitions of students with autism and intellectual disabilities in inclusive settings: The nexus between recommended and actual practice. Journal of Special Education, 44(1), 28–45.
22. Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı, Avrupa Birliği ve Mali Yardımlar Dairesi Başkanlığı. (2013). Engelli bireylerin istihdam edilebilirliğinin artırılması. Ankara: İnsan Kaynaklarının Geliştirilmesi Operasyonel Programı (İKG OP). Erişim adresi: https://www.ikg.gov.tr/Media/hflj2anu/increasing-employability-of-people-with-disabilities.docx
23. Çolak, Ü. & Hergüner, B. (2016). Zihinsel engellilerin istihdamı ve korumalı işyeri projesinin işverenler açısından uygulanabilirliği: Trabzon örneği. İnsan ve Toplum Bilimleri Araştırmaları Dergisi, 5(8), 2436–2455.
24. Di Francesco, C., Murahara, F., Martin, V., Flanagan, T. D., & Nadig, A. S. (2021). The value of employment support services for adults on the autism spectrum and/or with intellectual disabilities: Employee, employer, and job coach perspectives. Journal of Vocational Rehabilitation. https://doi.org/10.3233/JVR-2111.
25. Durmuş, G., & Arslan, A. (2024). Bir Sosyal Devlet Uygulaması Olarak Korumalı İşyerleri: Down Kafeler Özelinde Bir Değerlendirme. Gaziantep University Journal of Social Sciences, 23(2), 720-741.
26. Ebuenyi, I. D., Rottenburg, E. S., Bunders-Aelen, J. F., & Regeer, B. J. (2020). Challenges of inclusion: A qualitative study exploring barriers and pathways to inclusion of persons with mental disabilities in technical and vocational education and training programmes in East Africa. Disability and Rehabilitation, 42(4), 536-544. https://doi.org/10.1080/09638288.2018.1503732
27. Engelli ve Yaşlı Hakları Derneği (EY-DER). (2023). Türkiye ve dünyada engelliler: Eğitim, istihdam ve yaşam boyu öğrenme göstergeleri. Ankara: EY-DER Yayını. Erişim adresi: https://ey-der.com/ana-sayfa/turkiye-ve-dunyada-engelliler/
28. Engelsiz Kariyer. (2025). Erişim adresi: https://www.engelsizkariyer.com/.
29. Ezer, B. (2022). Türk hukukunda korumalı işyeri uygulaması ve engellilerin korumalı işyerlerinde istihdam edilmesinin esasları. Necmettin Erbakan Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 5(2), 534–565.
30. Flick, U. (2022). An Introduction to Qualitative Research. SAGE Publications, E-ISBN: 1529783542, 9781529783544.
31. Flower, R. L., Richdale, A. L., & Lawson, L. P. (2021). Brief report: What happens after school? Exploring post-school outcomes for a group of autistic and non-autistic Australian youth. Journal of Autism and Developmental Disorders, 51(4), 1385–1391. https://doi.org/10.1007/s10803-020-04620-7
32. Garrels, V., & Sigstad, H. M. H. (2021). Employment for persons with intellectual disability in the Nordic countries: A scoping review. Journal of Applied Research in Intellectual Disabilities, 34(4), 993-1007.
33. Gerşil, G. S., & Alimanoğlu Yemişci, D. (2020). Korumalı işyeri kapsamında zihinsel engelli istihdamı: Manisa OSB yönetiminde ZEKİ projesi örneği. Dokuz Eylül Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 22(3), 1125–1153.
34. Girli, A., & Özbek, A. B. (2024). Manisa OSB zihinsel engelliler korumalı işyeri çalışanlarının ve ailelerinin istihdam deneyimleri ve düşünceleri. Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 26(3), 1195–1211.
35. Hafid, D., Djohar, A., Abdullah, A., & Komaro, M. (2019). Work-based learning in vocational education. Journal of Physics: Conference Series, 1402(4).
36. Hagner, D., McGahie, K., & Cloutier, H. (2001). A model career assistance process for individuals with severe disabilities. Journal of Employment Counseling, 38(4), 197–206.
37. Herps, M. A., Buntinx, W., Schalock, R. L., Van Breukelen, G., & Curfs, L. M. (2016). Individual support plans of people with intellectual disabilities in residential services: Content analysis of goals and resources in relation to client characteristics. Journal of Intellectual Disability Research, 60(3), 254–262.
38. Hsieh, Y. J., Ho, W. S., & Sun, S. J. (2025). Parent involvement in post‐school transition services for senior high school students with intellectual disabilities. Journal of Applied Research in Intellectual Disabilities, 38(1), e13316.
39. Hughes, J., Davies, S., Chester, H., Clarkson, P., Stewart, K., & Challis, D. (2018). Learning disability services: User views on transition planning. Tizard Learning Disability Review, 23(3), 150-158.
40. International Labour Organization. (1983). Convention concerning vocational rehabilitation and employment (Disabled Persons) (No. 159). Geneva: ILO. https://www.ilo.org
41. International Labour Organization. (ILO). (2024a). A study on the employment and wage outcomes of people with disabilities. Geneva: International Labour Office. Erişim adresi: https://www.ilo.org/publications/study-employment-and-wage-outcomes-people-disabilities
42. International Labour Organization (ILO).(2024b). ILO projesi Türkiye’de engelliler için kapsayıcı istihdam olanaklarını güçlendiriyor ve savunuculuğunu sürdürüyor. Erişim adresi: https://www.ilo.org/tr/resource/news/ilo-projesi-t%C3%BCrkiye%E2%80%99de-engelliler-i%C3%A7in-kapsay%C4%B1c%C4%B1-istihdam-olanaklar%C4%B1n%C4%B1 (Erişim tarihi: 21 Haziran 2025).
43. İŞKUR. (2021). Engelli işgücü istatistikleri. Erişim adresi: https://www.iskur.gov.tr
44. İŞKUR. (2024a). Engelli istihdamı. Erişim adresi: https://www.iskur.gov.tr/isveren/engelli-istihdami/
45. İŞKUR. (2024b). İstihdamı zorunlu kontenjanları. Erişim tarihi: 24 Haziran 2025. Erişim adresi: https://www.iskur.gov.tr/kurumsal/istatistikler/istihdami-zorunlu-kontenjanlari/2024/
46. İŞKUR. (2025a). Engelli istihdam istatistikleri (Kasım 2025). Erişim adresi: https://engelsiz.iskur.gov.tr/istatistikler
47. İŞKUR. (2025b). Engelsiz işgücü uyum programı. Erişim tarihi: 29 Ağustos 2025. Erişim adresi: https://www.iskur.gov.tr/is-arayan/aktif-isgucu-programlari/engelsiz-isgucu-uyum-programi/
48. İŞKUR. (2025c). Engelli iş koçluğu. Erişim tarihi: 21 Haziran 2025. Erişim adresi: https://www.iskur.gov.tr/is-arayan/is-ve-meslek-danismanligi/engelli-is-koclugu/
49. İzmir Büyükşehir Belediyesi Destekli İstihdam Ofisi. (2025). Destekli istihdam ofisi umut ekiyor. Erişim tarihi: 28 Ağustos 2025. Erişim adresi: https://www.izmir.bel.tr/tr/Haberler/destekli-istihdam-ofisi-umut-ekiyor/53603/156
50. Kanyılmaz Polat, E. (2020). Engelli bireylerin çalışma yaşamında karşılaştıkları sorunlara yönelik nitel bir araştırma: Çanakkale örneği. İstanbul Ticaret Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 19(39), 869–897.
51. Kawohl, W. (2024). Individual Placement and Support for persons with mental disorders and disability pension: Randomized controlled trial and follow up. European Psychiatry.67,564. https://doi.org/10.1192/j.eurpsy.2024.178
52. Kılıç, M. (2019). Zihinsel engellilerin işgücü piyasasında karşılaştığı engeller. Sosyal Hizmet Dergisi, 4(2), 93–109.
53. Kılıçoğlu, H., Akçadağ, V., Güçlü, S., & Yıldız, E. (2024). Orta ve ağır düzeyde zihinsel engelli bireylerin eğitim ve istihdam durumlarına ilişkin yapılan çalışmaların incelenmesi. Ulusal Eğitim Dergisi, 4(2), 522–533.
54. Korkmaz, B. C. (2023). Türkiye’de engelli istihdamında yaşanan zorluklar. Ufkun Ötesi Bilim Dergisi, 23(1), 62–81. https://doi.org/10.54961/uobild.1264127
55. Krečič, V. (2019). Individualizirano načrtovanje samostojnega življenja za osebo z gibalno oviranostjo. Doctoral dissertation, Univerza v Ljubljani, Pedagoška Fakulteta.
56. Kulzer, J., Beck, K. B., Trabert, C., Meyer, E. C., Colacci, J., Pramuka, M., & McCue, M. (2023). A vocational rehabilitation partnership to provide transition services to young adults with neurodevelopmental disabilities: The cognitive skills enhancement program. Journal of vocational rehabilitation, 58(2), 155-164.
57. Leonard, H., Foley, K. R., Pikora, T., Bourke, J., Wong, K., McPherson, L., ... & Downs, J. (2016). Transition to adulthood for young people with intellectual disability: The experiences of their families. European Child & Adolescent Psychiatry, 25, 1369–1381.
58. Liao, C. W., Juan, S. N., Ho, W. S., Sun, S. J., & Hsieh, Y. J. (2024). Key facets of effective career development for students with intellectual disabilities: Insights from a Taiwanese high school case study. International Journal of Developmental Disabilities, 1–14. https://doi.org/10.1080/20473869.2024
59. Lindsay, S., Hartman, L. R., & Fellin, M. (2016). A systematic review of mentorship programs to facilitate transition to post-secondary education and employment for youth and young adults with disabilities. Disability and Rehabilitation, 38(14), 1329–1349. https://doi.org/10.3109/09638288.2015.1107762
60. Manisa Aile ve Sosyal Hizmetler İl Müdürlüğü. (2025). ZEKİ+ Projesi [Proje sayfası]. Erişim: https://www.aile.gov.tr/manisa/projeler/zeki-projesi/
61. Manisa Organize Sanayi Bölgesi. (2025). ZEKİ Yaşam Merkezi hakkında bilgiler [Web sayfası]. Erişim: https://zeki.mosb.org.tr/ (Erişim tarihi: Ağustos 2025).
62. Millî Eğitim Bakanlığı [MEB]. (2017). Engel tanımayanlar: Zihinsel engelliler için istihdam seferberliği. Ankara: MEB. Erişim adresi: https://www.meb.gov.tr/engel-tanimayanlar-zihinsel-engelliler-icin-istihdam-seferberligi-baslatildi/haber/13981/tr (Erişim tarihi: 01.09.2025)
63. Millî Eğitim Bakanlığı [MEB] Özel Eğitim ve Rehberlik Hizmetleri Genel Müdürlüğü. (2023). 2022–2023 eğitim öğretim yılı özel eğitim kurumları istatistikleri. Ankara: MEB Yayınları.
64. Millî Eğitim Bakanlığı [MEB]. (2025). Zihinsel yetersizliği olan bireyler için destek eğitim programı. Erişim adresi: https://orgm.meb.gov.tr/meb_iys_dosyalar/2025_03/13111054_21132431_zihinsel.pdf (Erişim tarihi: 28.08.2025)
65. Nota, L., Santilli, S., Ginevra, M. C., & Soresi, S. (2014). Employer attitudes towards the work inclusion of people with disability. Journal of Applied Research in Intellectual Disabilities, 27(6), 511–520. https://doi.org/10.1111/jar.12091
66. Organisation for Economic Co-operation and Development [OECD]. (2022). Disability, Work and Inclusion: Mainstreaming Policies for All. Paris: OECD Publishing. https://www.oecd.org/content/dam/oecd/en/publications/reports/2022/10/disability-work-and-inclusion_db6df91a/1eaa5e9c-en.pdf
67. Peña-Quintana, M. T., & Santana-Vega, L. E. (2022). The transition to employment in Wales and the Canary Islands for people with intellectual disabilities: Supported employment. Education Sciences, 12(11), 796.
68. Perkins, E. (2024). Progressive Employment: A Pathway to Better Employment Outcomes for Students with Disabilities in Career and Technical Education (Doctoral dissertation, University of Missouri-Columbia).
69. Pettinicchio, D., & Maroto, M. (2024). Disability-based labour market inequalities. ETUI Research Paper, Working Paper. https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=4867714
70. Rasmussen, M. U., & Yıkmış, A. (2020). Özel gereksinimli çocukların mesleki eğitim ve istihdamına yönelik annelerin görüşlerinin incelenmesi. Eğitimde Nitel Araştırmalar Dergisi, 8(1), 324-345.
71. Riesen, T., & Oertle, K. M. (2019). Developing Work-based Learning Experiences for Students with Intellectual and Developmental Disabilities: A Preliminary Study of Employers' Perspectives. Journal of Rehabilitation, 85(2).
72. Rowe, D. A., Diehl, M., & Fowler, C. H. (2024). Leveraging the stages of learning to optimize Pre-Employment Transition Service delivery. Journal of Vocational Rehabilitation, 60(2), 239-251.
73. Sang, K., Calvard, T., & Remnant, J. (2022). Disability and academic careers: Using the social relational model to reveal the role of human resource management practices in creating disability. Work, Employment and Society, 36(4), 722-740.
74. Silva, M. D. C., Mieto, G. S. D. M., & Oliveira, V. M. D. (2019). Recent studies on labor inclusion of people with intellectual disabilities. Revista Brasileira de Educação Especial, 25, 469–486.
75. Somet Vakfı. (2023). Türkiye’de zihinsel engelliliğin dağılımı ve özel eğitim hizmetlerinden yararlanma oranları. İstanbul: Somet Zihinsel Engelliler Eğitim Vakfı. Erişim adresi: https://www.sometzihinsel.org/tuerkyede-zhnsel-engellln-dailimi/
76. Snyder, H. (2019). Literature review as a research methodology: An overview and guidelines. Journal of Business Research, 104, 333–339. https://doi.org/10.1016/j.jbusres.2019.07.039.
77. Stierle, J., Ryan, J. B., Katsiyannis, A., Mims, P., Carlson, A., & Allen, A. (2023). Using smart phone technology to improve daily living skills for individuals with intellectual disabilities. Journal of applied research in intellectual disabilities, 36(5), 1169-1178.
78. Tan, B. L., Guan, F. Y., Leung, I. M. W., Kee, S. Y. M., Devilly, O. Z., & Medalia, A. (2022). A gamified augmented reality vocational training program for adults with intellectual and developmental disabilities: A pilot study on acceptability and effectiveness. Frontiers in psychiatry, 13, 966080.
79. Traina, I., Mannion, A., & Leader, G. (2022). Transition program from school to employment in youths with intellectual disability: Evaluation of the Irish pilot study E-ideas. Developmental Neurorehabilitation, 25(2), 87–100. https://doi.org/10.1080/17518423.2021.XXXXX
80. Topolewski, S., Górnikiewicz, M., & Stawarz, P. (2023). The literature review and the “Desk Research” methods in studies conducted in social sciences with particular emphasis on security, political, and international relations studies. Studia Wschodnioeuropejskie, 2(19), 280-288.
81. Türkiye Cumhuriyeti. (1982). T.C. Anayasası. Resmî Gazete, 17863, 9 Kasım 1982.
82. Türkiye Cumhuriyeti. (2005). Engelliler Hakkında Kanun, Resmî Gazete, 5378.
83. Türkiye Cumhuriyeti. (2006). 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu. Resmî Gazete, 26200, 16 Haziran 2006.
84. Türkiye Cumhuriyeti. (2008). 5763 sayılı İş Kanunu ve Bazı Kanunlarda Değişiklik Yapılması Hakkında Kanun (İstihdam Paketi). Resmî Gazete, 26887, 15 Mayıs 2008.
85. Türkiye Cumhuriyeti. (2009). Engellilerin Haklarına İlişkin Sözleşmenin Onaylanmasının Uygun Bulunduğuna Dair Kanun (Kanun No. 5825). Resmî Gazete, 27288, 14 Temmuz 2009.
86. Türkiye Cumhuriyeti. (2013a). Kanun ve Kanun Hükmünde Kararnamelerde Yer Alan Engelli Bireylere Yönelik İbarelerin Değiştirilmesi Amacıyla Bazı Kanun ve Kanun Hükmünde Kararnamelerde Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun, Resmî Gazete, 28636, 3 Mayıs 2013.
87. Türkiye Cumhuriyeti. (2013b). Korumalı İşyerleri Hakkında Yönetmelik. (2013). Erişim adresi: https://www.resmigazete.gov.tr
88. Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanlığı Strateji ve Bütçe Başkanlığı. (2019). On Birinci Kalkınma Planı (2019–2023). Ankara: SBB Yayınları.
89. Türkiye Cumhuriyeti (2023). İş Kanunu. Kanun No: 4857. Erişim adresi: https://www.resmigazete.gov.tr
90. Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanlığı Strateji ve Bütçe Başkanlığı. (2023). On İkinci Kalkınma Planı (2024–2028). Ankara: SBB Yayınları.
91. Ünal, H. (2025). Zihin yetersizliği olan öğrenciler için hazırlanan iş başı eğitim programının mesleki becerilerin edinimi üzerine etkililiği. Doktora tezi, Necmettin Erbakan Üniversitesi, Özel Eğitim Anabilim Dalı, Türkiye).
92. Verdonschot, M. M., De Witte, L. P., Reichrath, E., Buntinx, W. H., & Curfs, L. M. (2009). Community participation of people with an intellectual disability: A review of empirical findings. Journal of Intellectual Disability Research, 53(4), 303–318. https://doi.org/10.1111/j.1365-2788.2009.01166.x
93. von Barnekow, A., Bonet-Codina, N., & Tost, D. (2017). Can 3D gamified simulations be valid vocational training tools for persons with intellectual disability?. Methods of information in medicine, 56(02), 162-170.
94. Wehman, P., Taylor, J., Brooke, V., Avellone, L., Whittenburg, H., Ham, W., ... & Carr, S. (2018). Toward competitive employment for persons with intellectual and developmental disabilities: What progress have we made and where do we need to go. Research and Practice for Persons with Severe Disabilities, 43(3), 131–144. https://doi.org/10.1177/1540796918777732
95. Williams, C. S., & Price, R. A. (2024). The case for early transition-planning for students with significant support needs: Implications for policy and practice. Inclusive Practices, 3(1-2), 34–38.
96. World Health Organisation (WHO). (2011). World report on disability 2011. Erişim tarihi: 02.02.2025. Erişim adresi: https://www.who.int/teams/noncommunicable-diseases/sensory-functions-disability-and-rehabilitation/world-report-on-disability
97. Yıldırım, A., & Akgün, N. (2021). Zihinsel engelli bireylerin istihdama katılımında aile etkisinin değerlendirilmesi. Anadolu Sosyal Politika Dergisi, 5(1), 45–67.
98. ZEKA. (2022). Çerkezköy Organize Sanayi Bölgesi Müdürlüğü - Zihinsel Engelliler Korumalı İşyeri Atölye ve Yaşam Merkezi. Erişim adresi: https://zeka.cosb.org.tr/ (Erişim tarihi: 28.08.2025)
99. Zigmond, N. (2006). Twenty-four months after high school: Paths taken by youth diagnosed with severe emotional and behavioral disorders. Journal of Emotional and Behavioral Disorders, 14(2), 99–107. https://doi.org/10.1177/10634266060140020601