Kırım Coğrafyasında Anadolu Zeybek Geleneğinin İzleri: Halk Dansları Üzerine Bir İnceleme

Öz

Bu makale, Kırım Tatar halk dansları ile Anadolu zeybek dansları arasındaki tarihsel ve kültürel etkileşimi incelemeyi amaçlamaktadır. Çalışmada, iklim, coğrafya, göç ve tarihsel temasların halk danslarının ritim, figür, müzik ve estetik anlayışı üzerindeki belirleyici rolü vurgulanmıştır. Kırım Tatar halkının yüzyıllar boyunca yaşadığı zorunlu göçler ve sürgünlere rağmen kültürel kimliğini koruyarak halk danslarını kuşaktan kuşağa aktardığı ortaya konmuştur. Kırım–Anadolu ilişkilerinin Selçuklu, Osmanlı ve modern dönem boyunca süreklilik gösterdiği, ticaret, dinî-tasavvufî yapılar ve askerî hareketlilik yoluyla kültürel aktarımın gerçekleştiği belirlenmiştir. Horan, Çiftetelli ve Kaytarma gibi Kırım danslarının Anadolu horon ve karşılama türleriyle benzerlikler taşıdığı, özellikle Kaytarmadan önce icra edilen Ağır Ava (Akay Avası) dansının ritmik yapı, figüratif dil ve sembolik anlam bakımından zeybek danslarıyla güçlü paralellikler gösterdiği saptanmıştır. Sonuç olarak makale, Kırım coğrafyasındaki zeybek benzeri dansların doğrudan bir kopya değil, Anadolu kökenli unsurların yerel Kırım Tatar geleneğiyle harmanlanması sonucu ortaya çıkan özgün bir kültürel sentez olduğunu ortaya koymaktadır. Araştırmada nitel yöntem benimsenmiş, doküman incelemesi ve eleştirel söylem analizi kullanılmıştır. Ayrıca, çalışmada ele alınan konu ile ilgili danslar Kare kod (QR kod) sistemi ile çalışmaya eklenmiştir. Araştırmanın kapsamını ise genel olarak Kırım Tatarlarının Osmanlı döneminde ve günümüzde yoğun olarak yaşadıkları Kırım, Doburca ve Besbarya bölgelerindeki geleneksel danslar oluşturmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Halkbilim
• Kırım
• Anadolu
• Dans
• Zeybek

Destekleyen Kurum

Çalışmada hiçbir kurumdan finansal destek alınmamıştır.

Proje Numarası

yok

Etik Beyan

Çalışmada etik kurul iznine gerek yoktur

Traces of the Anatolian Zeybek Tradition in the Geography of Crimea: An Examination of Folk Dances

Öz

This article examines the historical and cultural interactions between Crimean Tatar folk dances and Anatolian zeybek dances. The study emphasizes the decisive role of climate, geography, migration, and historical contacts in shaping the rhythm, figures, music, and aesthetic understanding of folk dances. It has been demonstrated that, despite centuries of forced migration and exile endured by the Crimean Tatars, they have preserved their cultural identity and passed down their folk dances from generation to generation. The continuity of Crimean–Anatolian relations has been established across the Seljuk, Ottoman, and modern periods, with cultural transmission occurring through trade, religious and Sufi structures, and military movements. It has been found that Crimean dances such as Horan, Çiftetelli, and Kaytarma bear similarities to Anatolian horon and greeting types, especially noting that the dance performed before Kaytarma, called Ağır Ava (Akay Avası), shows strong parallels with zeybek dances in terms of rhythmic structure, figurative language, and symbolic meaning. In conclusion, the article reveals that zeybek-like dances in the Crimean region are not direct copies but rather original cultural syntheses resulting from the blending of Anatolian elements with the local Crimean Tatar tradition. The research adopts a qualitative approach, utilizing document analysis and critical discourse analysis. Additionally, the dances related to the topic are included in the study via a QR code system. The scope of the research primarily covers traditional dances in the Crimea, Dobruja, and Besbarya regions, where Crimean Tatars historically and currently reside in large numbers, both during the Ottoman period and today.

Anahtar Kelimeler

• Folklore
• Crimea
• Anatolia
• Dance
• Zeybek

Destekleyen Kurum

No financial support was received from any institution for this study.

Proje Numarası

yok

Etik Beyan

No ethics committee approval is required for the study.

Следы анадольской традиции зебеков в географии Крыма: исследование народных танцев

Öz

В данной статье рассматриваются исторические и культурные взаимодействия между крымскотатарскими народными танцами и анатолийскими танцами зебек. В исследовании подчеркивается решающая роль климата, географии, миграции и исторических контактов в формировании ритма, фигур, музыки и эстетического понимания народных танцев. Было продемонстрировано, что, несмотря на столетия принудительной миграции и изгнания, перенесенные крымскими татарами, они сохранили свою культурную идентичность и передавали свои народные танцы из поколения в поколение. Непрерывность крымско-анатолийских отношений была установлена на протяжении сельджукского, османского и современного периодов, причем культурная передача происходила через торговлю, религиозные и суфийские структуры, а также военные перемещения. Было установлено, что крымские танцы, такие как хоран, чифтетелли и кайтарма, имеют сходство с анатолийскими хоронами и приветственными танцами, причем следует особо отметить, что танец, исполняемый перед кайтармой, называемый агыр ава (акай авасы), имеет сильные параллели с танцами зебек с точки зрения ритмической структуры, образного языка и символического значения. В заключение в статье показано, что танцы, похожие на зебек, в Крымском регионе не являются прямыми копиями, а скорее оригинальным культурным синтезом, возникшим в результате смешения анатолийских элементов с местными крымскотатарскими традициями. В исследовании используется качественный подход, включающий анализ документов и критический анализ дискурса. Кроме того, в исследование включены танцы, связанные с данной темой, с помощью системы QR-кодов. Объем исследования в основном охватывает традиционные танцы в Крыму, Добрудже и Бесбарии, где исторически и в настоящее время проживает большое количество крымских татар, как в период Османской империи, так и сегодня.

Anahtar Kelimeler

• Фольклор
• Крым
• Анатолия
• Танец
• Зейбек

Destekleyen Kurum

Никакой финансовой поддержки для проведения данного исследования не было получено от каких-либо учреждений.

Proje Numarası

yok

Etik Beyan

Для проведения исследования не требуется одобрение комитета по этике.

Kaynakça

1. Agat, S. (2002). Kırım Türkleri halk oyunları ve geleneksel giysileri [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. İstanbul Teknik Üniversitesi.
2. Ahmet Vefik Paşa. (1890). Lehçe-i Osmani. Cilt:1. Sayfa:428. Sıra:13. [Elektronik kaynak] Erişim modu:https://www.osmanlicasozlukler.com/lehceiosmani/tafsil-439844-ph6.html
3. Ahmetova, K. F. ve Mihaylova, T. A. (2020). Kırım Tatarlarının geleneksel dans biçimleri. IX. Tüm Rusya Öğrenci ve Genç Bilim İnsanları Bilimsel-Uygulamalı Konferansı Materyalleri. 2. bölüm. (ss.19-22) Simferopol: LLC Antikva
4. Alimov, A. (1994). Kırım Tatar dansları. Koreografi derlemesi. Odessa: TPO Varyant
5. And, M. (1983). Anadolu Halk Dansları ve Halk Tiyatrosunun Özellikle Hayvan Benzetmeceleri Bakımından Asya Kökenleri. II. Milletlerarası Türk Folklor Kongresi Bildirileri. III. Cilt. (ss. 31-50). Ankara: Gazi Üniversitesi Basın Yayın Yüksekokulu Basımevi.
6. Aydın, A. F. (2010). Zeybek dansları: kısa bir giriş. ODTÜ’lüler Bülteni
7. Babiy, A. N. (2004). Kırım Tatar halk dansları, 20-30'lu yılların folklorik-etnografik araştırmalarında. Karadeniz Kıyısı Halklarının Kültürü, 51. 75–78.
8. Băjenaru, A. (2023). “Tatar Dansı.” [Elektronik kaynak] Erişim modu: https://techirghiol.com/dansul-tataresc

9. Başarslan, Z. (1998). Kırım ve Türkiye halk müziklerinin etkileşimi ve karşılaştırılması. V. İstanbul Türk Müziği Günleri: Türk Müziğinde Eğitim Sempozyumu, Ankara: Kültür Bakanlığı
10. Bektöre, Y. (1990) Tepreş, Eskişehir Kırım Folklor Derneği
11. Bogorod, A. V. (2015). Müslümanların dans ritüelleri ve uygulamaları: din bilimleri açısından. Gilea: Bilimsel Bülten: Bilimsel makaleler derlemesi, 103, 227-232.
12. Brunetti, E. (1887). Zeibech truppe irregolari della provincia di Aidin, a Constantinople. La Guerra d’Oriente Cronaca Illustrata, 29, 232.
13. Cenikoğlu, G. T. (2004). Anadolu'da zeybek kültürü ve Akşehir zeybek oyunları. Zeybek Kültürü Sempozyumu. Muğla: Muğla Üniversitesi yay.:45
14. Czajkowski M. (1883). Türkiye anekdotları Moskova Üniversitesi.
15. Eroğlu, T. (2010). Türk dans antropolojisine giriş. Yurt Renkleri. feri68afn (4 Kas 2011) Ialcin Faic- Akay awasă [Video]. YouTube. https://www.youtube.com/watch?v=635cWF7FB7Y
16. Gazimihal, M. R. (2014) Türk Dünyası musiki tarihi, Yeni Türkiye Dergisi, (Türk Musikisi Özel Sayısı), 57, 116-120.
17. Gordlevski, V. (1988). Anadolu Selçuklu Devleti, (Azer Yaran çev.), Onur.
18. Gönç-Şarvan, T. (2009). Sosyolojide nicel ve nitel araştırma yöntemleri. (Nadir Suğur Edt.). Sosyolojide Araştırma Yöntem ve Teknikleri. Anadolu Üniversitesi AÖF Yayınları, 2009.
19. Güngör, H. ve Argunşah, M. (1998) Gagavuzlar, Gagavuz Türklerinin etnik yapısı, nüfusu, dili, dini, folkloru hakkında bir araştırma, Ötüken.
20. Hamzaçebi, G. (2018). Kırım halk oyunları ile Giresun halk oyunlarının karşılaştırmalı incelemesi. [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi] Fırat Üniversitesi.
21. Haviland, W. A. (2008). Kültürel antropoloji. Kaknüs.
22. Işık, P. (2012). Eskişehir (merkez) Kırım Türkleri folkloru [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi] Dumlupınar Üniversitesi.
23. İbn Batûta (2000). İbn Batûta seyahatnâmesi, 2 cilt, (A. Sait Aykut çev.) YKY.
24. İnalcık, H. (2022). “Kırım” maddesi. TDV İslâm Ansiklopedisi 25. Cilt. 450-457.
25. İvgin, H. (2022). Zeybek geleneği ve kırım savaşında zeybeklerin görevlendirilmesi. BAL-TAM Türklük Bilgisi, 36, 13-44.
26. Kala E. S., Tabakoğlu, A., Kala A. Aynural S. ve Kara, İ. (1997). İstanbul Külliyatı: İstanbul Ticaret Tarihi I. İstanbul Araştırmaları Merkezi.
27. Kazachenko B. N., Bakshi, N. Y., Achkinadze A. L. (2016). Kırımçakların müzikal ve şiirsel mirası. Kırım Tatar Filolojisi, Tarihi ve Kültürüyle İlgili Konular İlgili bilimsel dergi, 2, 142- 53.
28. Koçkar, M. T. (1998). Çağlar boyunca iletişim sanatı olarak dans ve halk dansları. Bağırgan.
29. Köse, E. (2015). Kefe Limanı ve Karadeniz Ticareti (18. Yüzyılın İlk Yarısı). Türk Deniz Ticareti Sempozyumu- VII, Karadeniz Limanları, (ss.1-24) Ordu.
30. Kuznetsov, S. (2026) Etnik Davul Okulu “Channeling”. Dünyanın Davul Ritimleri [Elektronik kaynak] Erişim modu: http://www.channelingstudio.ru/rhythms.shtml#balcan.
31. Makal, T. K. (1988). Zeybekliğin Kökeni ve Efe Türküleri. Tarih İçinde Denizli Sempozyomu Denizli
32. Ménage, V. L. (1969). On the ottoman word aḫriyān/aḫiryān, Archivum Ottomanicum, tomus, 1, 197-212.
33. Mirzaoğlu, F. G. (2014). Zeybeklik geleneği bağlamında efe, zeybek ve kızan: kavramlar, tanımlar ve törenler. ACTA TURCICA Çevrimiçi tematik Türkoloji dergisi 4/2,
34. Ocak, A. Y. (2002). Sarı Saltık: popüler İslam’ın Balkanlar’daki destanı öncüsü (XIll.yüzyıl) Türk Tarih Kurumu.
35. Osmanova, F. R. (2023). Kırım Tatar Dansı “Agır Ava ve Haytarma”nın Kompozisyon ve Sözcük Özellikleri. [Yayımlanmamış lisans tezi] Herson Devlet Üniversitesi.
36. Özçelik, A. (2019). Batı Anadolu eşkıyalığının bir mit haline geliş serüveni. Atatürk ve Türkiye Cumhuriyeti Tarihi Dergisi, 2/5, 333-360.
37. Pidlipska, A. M. (2005). Kırım tatarlarının 19. yüzyılın ilk yarısı- 20. yüzyılın ilk yarısı (1941'e kadar) dönemindeki halk koreografi kültürü [Yayımlanmamış doktora tezi] Kiev Ulusal Kültür ve Sanat Üniversitesi.
38. Richter, J. P. F. ve Geißler, C. G. H. (1804). Mahlerische darstellungen der sitten, gebräuche und lustbarkeiten bey den russischen, tatarischen, mongolischen und andern völkern des russischen reichs. Heft 3. Nebst einer kurzen Erläuterung derselben von J. Leipzig: in der Baumgärtnerischen “Buchhandlung.
39. Rubruk, W. V. (2019). Moğolların büyük hanına seyahat: 1253-1255 (Ergin Ayan trc.) Kronik kitap
40. Sabit, B. (1934). Kırım’ın Osmanlı imparatorluğuna eklenmesi meselesi. İstanbul Üniversitesi.
41. Sachs, C. (1937). World history of the dance. W.W. Norton and Co.
42. Sandwith, H. (1856). A narrative of the siege of Kars, and of the six months' resistance by the Turkish garrison. J. Murray.
43. Saral, E. (2025). Performans ve kültürel bellek: horon pratiklerinde toplumsal anlamlar. [Yayımlanmamış doktora tezi]. Ankara Müzik ve Güzel Sanatlar Üniversitesi.
44. Sürmeli, F. (2010). Ege bölgesi zeybek oyunlarının adlarına göre tasnifi ve incelenmesi [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi] Sakarya Üniversitesi.
45. Tarhan, M. T. (1984) Eski Anadolu Tarihinde Kimmerler, I. Araştırma Sonuçları Toplantısı, s.109, 110. Ankara.
46. TDV İslâm Ansiklopedisi (2022) “Kırım” Maddesi, TDV İslâm Ansiklopedisi 25. Cilt. 447-449.
47. Uyanık, E. (2022). 1877-1878 Osmanlı Rus Savaşında Ödemiş Zeybek Taburları. Tarih Çevresi, özel sayı, 142-157.
48. Ükten, Y. D. (2022). Batılı seyyahlara göre 19. asırda Kırım Türkleri [Yayımlanmamış doktora tezi] Aksaray Üniversitesi.
49. Wittek, P. (1953). Les Gagauzes: Les gens de Kaykaus, Rocznik Orientalisticzny, XVII. (1951-1952), Krakowie
50. Yüksel, Z. (2018). Kırım’da Sarı Saltuk IV. Uluslararası Alevilik ve Bektaşilik Sempozyumu Bildiriler Kitabı. (s.775-782).