ALAMUT’UN MUZAFFER, AYN-I CALUT’UN MAKTUL KOMUTANI: KİT-BUKA NOYAN ‎VE ASKERÎ KARİYERİ

Yıl 2025, Cilt: 40 Sayı: 2, 703 - 726, 30.12.2025

İbrahim Güneş

https://doi.org/10.18513/egetid.1611791

Öz

Hülegü komutasındaki Moğolların İran’a ilerleyişi sırasında, öncü (yezek) birliğinin komutanlığını üstlenerek ‎İsmaililere ait birçok kaleyi, özellikle Alamut’u ele geçiren ve Bağdat ile Suriye’deki bazı şehirlerin fethinde önemli ‎roller oynayan Kit Buka’ı konu alan bu çalışma, onun tarih sahnesindeki faaliyetlerine odaklanmaktadır. Çalışma, Kit ‎Buka’nın İsmaililerle mücadelelerinden başlayarak Ayn-ı Calut Savaşı’ndaki ölümüne kadar uzanan süreci kapsamlı ‎bir şekilde ele almaktadır. Kit Buka, 1256 yılında Alamut’un ve 1258 yılında Bağdat’ın kuşatılmasında kritik bir rol ‎oynamış önemli bir Moğol komutanıdır. 1259 yılında Hülegü’nün Suriye’de Kit Buka’yı bırakıp geri dönmesinin ‎ardından, onun Haçlılara yönelmesi ve özellikle Sidon’a yönelik saldırıları, bölgedeki Moğol stratejisini olumsuz ‎etkilemiştir. Bu gelişmeler, Haçlılar ile Moğollar arasındaki ilişkilerin gerilmesine neden olmuş ve Haçlıları, Moğol ‎tehdidinden çekinerek Müslümanlarla ittifak kurma eğilimine yöneltmiştir. Kit Buka’nın stratejik hatalarının, ‎Hülegü’nün bölgedeki hedeflerinin başarısızlıkla sonuçlanmasında etkili olduğu akademik çevrelerce kabul ‎edilmektedir. Ancak Ayn-ı Calut Savaşı’nda ölümle sonuçlanan mağlubiyeti dışında Kit Buka’nın ciddi bir yenilgisi ‎bulunmamaktadır.‎

Anahtar Kelimeler

Kit Buka , Hülegü , Moğollar , Haçlılar , Memlûkler

Kaynakça

• Aknerli Grigor 1954 Aknerli Grigor, Moğol Tarihi, çev. Hrand D. Andreasyan, İstanbul.
• Aksarayî 2000 Aksarayî, Müsameratü’l-ahbar, çev. Mürsel Öztürk, Ankara.
• Aktan 1991 Ali Aktan, “Sultan Kutuz ve Ayn Calut Zaferi”, At. ÜİFD, S.10, Erzurum 1991, s. 187-188.
• Amitai 1987 Reuven Amitai, “Mongol Raids into Palestine (AD. 1260 and 1300)”, Journal of Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland, S. 2, s. 236-255.
• Amitai 1996 Reuven Amitai-Preiss, Mongols and Mamluks. The Mamluk-Ilkhanid War 1260-1281, Cambridge 1996
• Baybars el-Mansûrî 1987 Baybars el-Mansûrî, et-Tühfetü’l-mülûkiyye fi ed-Devleti et-Türkiyye, nşr. Abdülhamid Salih Hamdân, Kahire.
• Benâketî 1348 Benâketî, Ravzatü’l-Ulî’l-Elbâb fi Tevarîhü’l-Ekâbir ve’l-Ensab (Tarih-i Benâketî), nşr. Ca’fer Şi’ar, Tahran.
• Cûzcânî 1864 Cûzcânî, Tabakât-i Nâsırî, nşr. W. Nassau Lees-Hüseyin Abdullah, Calcutta.
• Cüveynî 1999 Cüveynî, Târîh-i Cihângüşâ, çev. Mürsel Öztürk, Ankara.
• Ebu Şâme 1974 Ebu Şâme, Zeylü’r-Ravzateyn, nşr. Abdülaziz el-Attar el-Hüseyni, Beyrut.
• Ebu’l-Farac 1999 Ebu’l-Farac, Ebû’l-Farac Tarihi, çev. Ömer Rıza Doğrul, C. I-II, Ankara.
• Ebu’l-Fedâil 1910 Ebu’l-Fedâil, en-Nehcü’s-Sedîd ve’d-Dürrü’l- Ferîd fî mâ ba’de Târîhi İbni’l-Amîd, nşr. ve Frans. çev. E. Blochet, Patrologia Oriantale, C. I, London.
• Ebu’l-Fidâ 1997 Ebu’l-Fidâ, Târîh-i Ebu’l-Fidâ, Muhtasar fi ahbarü’l-beşer, nşr. Mahmud Deyyub, C. I-II, Beyrut.
• Ebu’l-Fidâ 1968 Ebu’l-Fidâ, Târîh-i Ebu’l-Fidâ, Muhtasar fi ahbarü’l-beşer, nşr. Muhammed Azb vd., C. I-IV, Bağdad.
• Eddè 1988 Anne-Marie Eddè, “La Prise d’Alep par Mongols en 658/1260”, QSA, S. 5-6, s. 226-240.
• el-Aynî, 1987 el-Aynî, İkdü’l-cümân fî târîhi ehlü’z-zamân, nşr. Muhammed M. Emin, C. I-IV, Kahire.
• Hândmîr 1362 Hândmîr, Hâbibu’s-siyer fî ahbâru’l-beşer, thk. Muhammed Debîr Siyâkî, C. I-III, Tahran.
• Hayton 1869 Hayton, La Flor des Estoires de la Terre d’Orient, RHC-Documants Armenia, C. II, Paris 1869, s.111-363.
• Hayton 2015 Doğu Ülkelerinin Altın Çağı, çev. Altay Tayfun Özcan, İstanbul.
• Herevî 2002 Herevî, el-İşarat ila-Mağrifetü’l-Ziyarat, neşr. Ali Ömer, Kahire.
• Jackson 1980 Peter Jackson, “The Crisis in the Holy Land in 1260”, EHR, XLV, S.376, s. 481-513.
• Jackson 2005 Peter Jackson, The Mongols and the West, Harlow.
• Grosset 1921 René Grosset, Histoire de l'Asie, Paris.
• Güneş 2021a İbrahim Güneş, “İlk Dönem İlhanlı-Altın Orda Düşmanlığının Sebepleri Hakkında Bir Değerlendirme”, Genel Türk Tarihi Araştırmaları Dergisi, C. IV, S. 7, s. 69-78.
• Güneş 2022b İbrahim Güneş, “İslam Tarihi Kaynaklarına Göre İlhanlıların Suriye Seferi (1259-1260)”, Tarih ve Gelecek, C. VIII, S. 2, s. 790-804.
• Güneş 2023 İbrahim Güneş, İran Merkezli Geleneksel Moğol Yönetiminin İnşaası: Abâkâ Han ve Zamanı, İstanbul.
• İbn Abdüzzâhir 1976 İbn Abdüzzâhir, Ravzü’z-zâhir fî sîretü’l-Melikü’z-Zâhir, nşr. Abdülaziz el-Huveytır, Riyad.
• İbn Batuta 2000 İbn Batuta, Tuhfetü’n-nuzzâr fi garaib el-emsâr-İbn Batuta Seyahatnamesi, çev. A.S. Aykut, C. I-II, İstanbul.
• İbn Dokmak 1999 İbn Dokmak, Nüzhetü’l-Enâm fi Tarihü’l-İslam, thk. Samir Tabbâre, Beyrut.
• İbn Haldûn 2006 İbn Haldûn, Tarih İbn Haldun, Kitâbü’l-’iber ve divanü’l-mübtedâ ve’l-haber fi eyyamü’l-’Arab ve’l-’Acem ve’l-Berber ve men asarahum min zevi sultâni’l-ekber, C. I-VIII, Beyrut.
• İbn Hurdazbih 1889 İbn Hurdazbih, Kitabü’l-mesâlik ve’l-memâlik, nşr. M.J. de Goeje, Leyden. İbn Münşî tz İbn Münşî, Târîhü nuzhetü’n-nâzir ve râhatü’l-hâtir fî cem’iüt-tevârîhi min kitâbi gâyeti’l-matlûb fî târîhi Beyti Eyyûb, National Bibliothek in Wien, Mixt. 355.
• İbn Sibat 1993 İbn Sibat, Sıdkü’l-ahbar, nşr. Ö. A. Tedmurî, C. I-II, Trablus.
• İbn Şeddâd 1978 İbn Şeddâd, el-Alâku’l-Hatira fi Zikri Ümerai Şam ve’l-Cezire, nşr. Y. Abbare, III/II, Dımaşk.
• İbn Tagrîberdî 1963 İbn Tagrîberdî, en-Nucûmü’z-zâhire fi mulûk Mısır ve’l-Kahire, thk.İ. Ali Tarhan-M.Mustafa Ziyade, C. I-XVI, Kahire.
• İbn Vâsıl 2004 İbn Vâsıl, Müferricü’l-kurûb fî ahbâr-i Beni Eyyûb, nşr. Ö. A. Tedmurî, C. VI, Beyrut.
• İbnü’d-Devadarî 1960 İbnü’d-Devadarî, Kenzü’d-Dürer ve Câmiu’l-Gurer: ed-Dürrü’l-Fâhir fî Sîreti’l-Meliki’n-Nâsır, nşr. Hans Robert Roemer, C. VIII, Kahire.
• İbnü’l-Furât, 1961 İbnü’l-Furât, Siretü’l-Melik el-Sultan Zahir Baybars (Tarih İbn Fırat ve hüve Tarihü’d-Duvel el-Muluk), Haz. Necim Huri, Beyrut Amerikan Üniversitesi Basılmamış Yüksek Lisans Tezi, Beyrut. İbnü’l-Amîd tz İbnü’l-Amîd, Ahbar Eyyûbîyin, nşr. Claude Cahen, BEO’dan tıpkıbasım, Port Said.
• İbnü’l-Cezerî 1988 İbnü’l-Cezerî, Havâdisü’z-Zaman ve Enbâüh ve Vefeyâtü’l-Ekâbir ve’l-A’yân Emlin Ebnâih/Muhtar Tarih-i İbnü’l-Cezerî, thk. Hızır Abbas Muhammed Halife el-Mendşedavî, Beyrut.
• İbnü’l-Fuvatî 1407 İbnü’l-Fuvatî, Havâdisü’l-câmi’a ve’t-tecâribü’n-nâfi’a fî’l-mi’eti’s-sâbi’a, Beyrut.
• İbn İyâs,1982 İbn İyâs, Bedâ’i’ü’z-zühûr fî vekâ’i’i’dühûr, thk. Muhammed Mustafa, C. I-V, Kahire.
• İbn Kesîr, 1995 İbn Kesîr, el-Bidâye ve’n-nihâye, çev. Mehmet Keskin, I-XV, İstanbul.
• İbnü’l-Verdî 1996 İbn Verdî (Zeyneddin), Tarih İbn Verdî, tetimmet’ül-muhtasar fi ahbarü’l-beşer, C. I-II, Beyrut.
• Jean Dardel 1869 Jean Dardel, Chronogue d’Erménie, RHCarm, C. II, Paris, s.1-109.
• Jean d’Outremeus 1867 Jean d’Outremeus, Chronique, (Neşr. Ad. Borgnet) V, Bruxelles
• Kalkaşendî 1914 Kalkaşendî, Subhü’l-’Aşâ fî Sinâ’atü’l-İnşâ, C. I-XIV, Kahire.
• Karatay el-İzzî 2005 Karatay el-İzzî, Târîhu Mecmû΄ı’n-Nevâdir, thk. Horst Hein-Muhammed el-Huceyrî, Beyrut.
• Kartlis Tskhovreba 1849 Kartlis Tskhovreba, Fr.çev. M. Brosset, Histoire de la Géorgie, C. I, S. Pétersbourg. Kiragos tz Kiragos, Vakayiname, çev. Hrand D. Andreasyan, TTK Kütüphanesi Daktilolu Tercüme Eserler.
• Makrizî 1956 Makrizî, Kitabu’s-Sulûk li-Marifet’ud-Duvel Mulûk, nşr. M. Ziyade, C. I, Beyrut.
• Meyvaert 1980 P. Meyvaert, “An Unknown Letter of Hulegu Ilkhan of Persia to King Louis of France”, Viator, C. XI, s. 245-259.
• Mhithar 1869 Mhithar, Vakayiname, nşr. M.Brosset, Sen-Petersbourg.
• Mirhând 1375 Mirhând, Ravzatü’s-Safa, nşr. Abbas Perviz, C. V, Tahran. Moğolların Gizli Tarihi 2011 Moğolların Gizli Tarihi, çev. Ahmet Temir, Ankara.
• Nuveyrî 1990 Nuveyrî, Nihâyetü’l-Ereb fî Fünûni’l-Edeb, nşr. M. Mustafa Ziyâde, C. I-XXXI, Kahire.
• Orbèlian 1864 Orbèlian, Histoire de la Siounia, nşr. M. Brosset, Saint-Pètersburg.
• Özbek 1991 Süleyman Özbek, “Moğol İstilasının Durak Noktası Ayn-Câlut Savaşı ve Sonuçları”, ATB, XVI/31, Ankara, s. 11-21.
• Özcan 2021 Altay Tayfun Özcan, “Hülegü’nün Ortadoğu Seferinde Kudüs ve Kentin Moğol-Haçlı İlişkilerinin Dönüşümündeki Yeri”, Filistin Araştırmaları Degisi, S. 9, s. 1-19.
• Özdemir 2018 H. Ahmet Özdemir, Moğol İstilası, Cengiz ve Hülagu Devirleri, İstanbul.
• Reşîdüddîn 1373 Reşîdüddîn, Câmi’üt-Tevârîh, tsh. Muhammed Ruşen-Mustafa Musavî, C. I-IV, Tahran.
• Reşîdüddîn 1911, II Reşîdüddîn, Câmi’üt-Tevârîh, nşr. E. Blochet, II, London. Reşîdüddîn tz Reşîdüddîn, Câmi’üt-Tevârîh, Arap. çev. Muhammed Sadık Neş’et, Fuad Abdülmu’ti es-Sayyad, Muhammed Musa Hindavi, I-II, Kahire.
• Richard 1977 Jean Richard, “Les Mongols et l'Occident: Deux Siecles de Contacts”, 1274 Année Charnière Mutations et Continuites, Paris, s. 84-96.
• Samuel d’Ani 1869 Samuel d’Ani, Chronographie, RHC-Documants Armenia, C. I, Paris, s.445-468.
• Shao Hung 2012 Shao Hung, Meng Ta pei lu, haz. Mustafa Uyar, çev. Ankhbayar Danuu, İstanbul, s.13-25.
• Sinor 1977 Denis Sinor, “le Mongol vu par l’Occident”, 1274 Année Charnière Mutations et Continuites, Paris, s. 55-72.
• Smith 1984 John M. Smith, “Ayn Jālūt: Mamlūk Success or Mongol Failure?”, Harvard Journal of Asiatic Studies, C. XLIV, S. 2, ss. 307-345.
• Spuler 1977 Bertold Spuler, “Le Christianisme Chez Les Mongols Aux XIIIᵉ et XIVᵉ Siecles”, 1274 Année Charnière Mutations Et Continuites, (Lyon-Paris 30 Septembre-5 Octobre 1974), Paris, s. 45-54.
• Şafi el-Askalânî 1996 Şafi el-Askalânî, Şifaü’l-Kulûb fi Menakıbü’l-Beni Eyyûb, thk. Mediha Şerkavî, Beyrut.
• Şeşen 2009 Ramazan Şeşen, Sultan Baybars ve Devri, İstanbul.
• Tanase 2013 Thomas Tanase, “Les Relations de la Papauté Avec l’Orient Mongol et Musulman à Travers les Artes Dictandi”, Eurasian Studies, XI, S. 1-2, s.161-179.
• Thorau 1985 Peter Thorau, “The Battle of ‘Ayn Jālūt: a Re-examinition”, Crusade and Settlement, ed. Peter W. Edbury, Cardiff 1985, s. 236-241.
• Vardan 1937 Vardan, “Türk Fütühat Tarihi”, çev. Hrand D. Andreasyan, TSD, S.1, İstanbul, s.154-255.
• Vassâf 1401 Vassâf, Tecziyetü’l-emsâr ve tezciyetü’l-aʿsâr, tsh. Ahmed Hâtimî, Tahran.
• Venegoni 2007 Laura Venegoni, “The Political Baekground of The Mongolian Conquest and Hülagü's West Conquest (1256-1260)”, Hacettepe Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları, S.6, s. 29-42.
• Yafi’î 1997 Yafi’î, Miratü’l-Cinan ve İbretü’l Yakzan Ma’rife ma Yu’teber Min Havadisü’z-Zaman, nşr. Halil el-Mansur, C. I-IV, Beyrut.
• Yakut el-Hamavî 1977 Yakut el-Hamavî, Mu’cemü’l-Büldân, C. I-VII, Beyrut.
• Yuan Shi 1829 Yuan-Shi, İstoriya Pervih Çetireh Hanov iz Doma Çingisova, Rusça çev. N. Ya Biçurin, St. Petersbourg.
• Yuan Shi 1976 Yuan Shi, haz. Song Lian, ed. Yang Jialuo, C. III, Beijing.
• Yunînî 1955 Yunînî, Zeyl-i Mirâtu’z-zamân, C. I-III, Haydarabad.
• Yuvalı 1987 Abdulkadir Yuvalı, “XIII. Yüzyılda Doğu-Batı İlişkilerinin Mahiyeti Hakkında", Ondokuz Mayıs Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, S. 2, s. 121-129.
• Yuvalı 1988 Abdulkadir Yuvalı, “İlhanlı Hükümdarlarının Hıristiyan Dünyası ile Münasebetleri”, Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Degisi, S. 2, s. 117-125.
• Yuvalı 1994 Abdulkadir Yuvalı, İlhanlılar Tarihi, C. I, Kuruluş Devri, Kayseri.
• Zehebî 1997 Zehebî, Târîhü’l-İslâm ve Vefeyâtü’l-Meşâhîr ve’l-A’lâm, thk. Ömer Abdüsselam Tedmuri, C. I-LIII, Beyrut.
• Zehebî 1999 Zehebî, Düveli’l-İslâm, nşr. Hasan İsmail Merket-Mahmud el-Ernaut, C. I-II, Beyrut.
• Ziyâde 2003 Nikola Ziyâde, “Hasâretu’l-Mogol fî ‘Ayn-Câlût Enkazet el-Hadârete’l ‘Arabiyye”, el-Muşâhidu’s-Siyâsî, S. 377, s. 1-7.