An Examination of Pre-service Social Studies Teachers' Generative Artificial Intelligence Acceptance Levels in Terms of Digital Literacy

Öz

This study aims to examine the relationship between Social Studies teacher candidates’ acceptance of generative artificial intelligence (GAI) tools and their digital literacy skills. The study was designed using a relational survey model, and the sample consisted of 200 teacher candidates enrolled in the Social Studies Education program at Afyon Kocatepe University during the 2023–2024 academic year. Data were collected using a Personal Information Form, the Generative Artificial Intelligence Acceptance Scale, and the Digital Literacy Scale. The findings revealed that participants demonstrated high levels of both GAI acceptance and digital literacy. While no significant differences were found in terms of gender, significant differences were observed based on class level and social network membership. Additionally, a positive and statistically significant relationship was identified between GAI acceptance and digital literacy (r = .724, p < .01). These results indicate that higher levels of digital literacy are associated with greater acceptance of GAI technologies.

Anahtar Kelimeler

• Digital literacy
• generative artificial intelligence
• GAI acceptance
• teacher candidates
• technology acceptance

Sosyal Bilgiler Öğretmen Adaylarının Üretken Yapay Zeka Kabul Düzeylerinin Dijital Okuryazarlık Açısından İncelenmesi

Öz

Bu araştırmanın amacı, sosyal bilgiler öğretmen adaylarının üretken yapay zekâ kabul düzeyleri ile dijital okuryazarlık becerileri arasındaki ilişkinin incelenmesidir. İlişkisel tarama modeline göre desenlenen araştırmanın çalışma grubunu, 2023–2024 eğitim-öğretim yılında Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilgiler Öğretmenliği programında öğrenim gören toplam 200 öğretmen adayı oluşturmaktadır. Veriler, “Kişisel Bilgi Formu”, “Üretken Yapay Zekâ Kabul Ölçeği” ve “Dijital Okuryazarlık Ölçeği” aracılığıyla toplanmış ve analiz edilmiştir. Elde edilen bulgulara göre, öğretmen adaylarının üretken yapay zekâ (ÜYZ) kabul düzeyleri ile dijital okuryazarlık becerilerinin genel olarak yüksek düzeyde olduğu belirlenmiştir. ÜYZ kabul düzeyleri ile dijital okuryazarlık puanlarının cinsiyete göre anlamlı farklılık göstermediği, ancak sınıf düzeyi ve sosyal ağ üyeliği gibi değişkenlere göre anlamlı farklılıklar gösterdiği tespit edilmiştir. Ayrıca ÜYZ kabul puanları ile dijital okuryazarlık puanları arasında pozitif yönlü ve istatistiksel olarak anlamlı bir ilişki olduğu belirlenmiştir (r = .724, p < .01). Bu bulgu, iki değişkenin birlikte arttığını ve aralarında güçlü bir ilişki bulunduğunu göstermektedir.

Anahtar Kelimeler

• Dijital okuryazarlık
• üretken yapay zeka
• ÜYZ kabulü
• öğretmen adayları
• teknoloji kabulü

Etik Beyan

Ben, bu çalışmanın tek yazarı olarak; "Sosyal Bilgiler Öğretmen Adaylarının Üretken Yapay Zekâ Durumlarının Dijital Okuryazarlık Açısından İncelenmesi" başlıklı bu makalenin, bilimsel araştırma ve yayın etiği ilkelerine uygun biçimde hazırlandığını, Bu çalışmanın daha önce iki yazarlı olarak başka bir dergiye gönderildiğini, ancak revizyon sürecinde diğer yazarın çalışmadan ayrıldığını, ilgili makalenin ise söz konusu dergi tarafından yayına kabul edilmediğini (ret aldığını), Makalenin, ayrılan yazarın katkılarını içermeyecek şekilde başından itibaren yeniden düzenlendiğini, veri yapısı ve içerik açısından önemli ölçüde farklılaştırıldığını ve tamamen tarafımdan kaleme alındığını, Bu haliyle çalışmanın başka bir dergiye gönderilmediğini, değerlendirme sürecinde olmadığını ve daha önce yayımlanmadığını, Çalışmanın hazırlanmasında etik kurul onayının alındığını ve araştırmanın yürütülmesinde katılımcı haklarına riayet edildiğini, Bu çalışmada herhangi bir çıkar çatışmasının olmadığını beyan ederim.

Kaynakça

1. Aksoy, N. C., Karabay, E., & Aksoy, E. (2021). Examination of classroom teachers' digital literacy levels. Selçuk İletişim, 14(2), 859–894. https://doi.org/10.18094/josc.871290
2. Alkış, E. (2022). Türkçe öğretmenlerinin dijital okuryazarlık yeterlik algılarının değerlendirilmesi [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Kütahya Dumlupınar Üniversitesi.
3. Altun, A. (2005). Gelişen teknolojiler ve yeni okuryazarlıklar. Anı Yayıncılık.
4. Ata, R., & Yıldırım, K. (2019). Exploring Turkish pre-service teachers’ perceptions and views of digital literacy. Education Sciences, 9(1), 2–16. https://doi.org/10.3390/educsci9010040
5. Bahadır, Z., Kır, S., & Ulucan, H. (2024). Beden eğitimi öğretmenlerinin teknoloji kullanımında temel yeterlilikleri ile dijital okuryazarlık düzeylerinin incelenmesi. Uluslararası Bozok Spor Bilimleri Dergisi, 5(3), 194–210.
6. Banaz, E., & Demirel, O. (2024). Türkçe öğretmen adaylarının yapay zekâ okuryazarlıklarının farklı değişkenlere göre incelenmesi. Dokuz Eylül Üniversitesi Buca Eğitim Fakültesi Dergisi, 60, 1516–1529. https://doi.org/10.53444/deubefd.1461048
7. Banaz, E., & Maden, S. (2024). Türkçe öğretmen adaylarının yapay zekâ tutumlarının farklı değişkenler açısından incelenmesi. Trakya Eğitim Dergisi, 14(2), 1173–1180. https://doi.org/10.24315/tred.1430419
8. Bay, D. N. (2021). Digital literacy levels of preschool teacher candidates. Mustafa Kemal University Journal of Education Faculty, 5(7), 172–187.

9. Boyacı, Z. (2019). Öğretmen adaylarının yaşam boyu öğrenme eğilimleri ile dijital okuryazarlık düzeyleri arasındaki ilişki: Düzce Üniversitesi örneği [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Sakarya Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü.
10. Bozkurt, A. (2023). ChatGPT, üretken yapay zekâ ve algoritmik paradigma değişikliği. Alanyazın, 4(1), 63–72. https://doi.org/10.59320/alanyazin.1283282
11. Büyüköztürk, Ş. (2012). Sosyal bilimler için veri analizi el kitabı. Pegem A Yayıncılık. https://doi.org/10.14527/9789756802748
12. Büyüköztürk, Ş., Kılıç Çakmak, E., Akgün, Ö. E., Karadeniz, Ö., & Demirel, F. (2021). Bilimsel araştırma yöntemleri. Pegem A Yayıncılık. https://doi.org/10.14527/9789944919289
13. Can, A. (2017). SPSS ile bilimsel araştırma sürecinde nicel veri analizi. Pegem A Yayıncılık. https://doi.org/10.14527/9786053644484
14. Cohen, J. (2013). Statistical power analysis for the behavioral sciences. Routledge. https://doi.org/10.4324/9780203771587
15. Cote, T., & Milliner, B. (2018). A survey of FFL teachers’ digital literacy: A report from a Japanese university. Teaching English with Technology, 18(4), 71–89.
16. Çelikkaya, T., & Köşker, C. (2023). Sosyal Bilgiler Öğretmenlerinin Dijital Okuryazarlık Beceri Yeterlilik Düzeyleri (Kırşehir Örneği). Journal of Uludag University Faculty of Education, 36(1), 344-371. https://doi.org/10.19171/uefad.1202223
17. Çokyaman, M., & Şimşek, H. (2022). Eğitsel dijital oyunların 8. sınıf öğrencilerinin İngilizce ders başarısı ve güdülenmelerine etkisi. Abant İzzet Baysal Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 22(2), 708–722. https://doi.org/10.17240/aibuefd.2022..-891059
18. Direkçi, B., Akbulut, S., & Şimşek, B. (2019). Türkçe dersi öğretim programı (2018) ve ortaokul Türkçe ders kitaplarının dijital okuryazarlık becerileri bağlamında incelenmesi. Avrasya Uluslararası Araştırmalar Dergisi, 7(16), 797–813. https://doi.org/10.33692/avrasyad.543868
19. Dündar, R., Yeşilyurt, S., Demir, R. Z., & Yeşilyurt, A. G. (2025). Üretken yapay zekâ araçları ile sosyal bilgiler öğretimi: avantajlar ve dezavantajlar. Disiplinlerarası Eğitim Araştırmaları Dergisi, 9(20), 1–16. https://doi.org/10.57135/jier.1594253
20. Fraenkel, J. R., Wallen, N. E., & Hyun, H. H. (2012). How to design and evaluate research in education (8th ed.). McGraw-Hill Humanities/Social Sciences/Languages.
21. Göldağ, B. & Kanat, S. (2018). Güzel sanatlar eğitimi alan öğrencilerin dijital okuryazarlık durumları. The Journal of Academic Social Science Studies, 70, 77–92. https://doi.org/ 10.9761/JASSS7736
22. Gültekin, V., & Özel, N. (2024). Üniversite öğrencilerinin dijital okuryazarlık becerileri: Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Dergisi, 64(1), 384–420. https://doi.org/10.33171/dtcfjournal.2024.64.1.16
23. Hamutoğlu, N. B., Canan Güngören, Ö., Kaya Uyanık, G., & Gür Erdoğan, D. (2017). Dijital okuryazarlık ölçeği: Türkçeye uyarlama çalışması. Ege Eğitim Dergisi, 18(1), 408–429. https://doi.org/10.12984/egeefd.295306
24. Hansen, A. S., Helberger, N., Blanke, T., & Bočytė, R. (Eds.). (2023). Initial white paper on the social, economic, and political impact of media AI technologies (pp. 1–106). AI4Media Consortium.
25. Harman, H. H. (1976). Modern factor analysis. University of Chicago Press.
26. Irgatoğlu, A., Erken, V., Gürsel, G. B., & Denizli, Ö. M. (2024). Okul idarecilerinin dijital okuryazarlık düzeylerinin incelenmesi. RumeliDE Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi, Ö14, 572–586. https://doi.org/10.29000/rumelide.1454536
27. İçöz, S., & İçöz, E. (2024). Türkçe öğretmen adaylarının yapay zekâ uygulamalarına yönelik farkındalık düzeylerinin incelenmesi. Ulusal Eğitim Dergisi, 4(3), 987–1001.
28. Jungherr, A. (2023). Artificial intelligence and democracy: A conceptual framework. Social Media + Society, 9(3). https://doi.org/10.1177/20563051231186353
29. Kara, S. (2021). Öğretmen adaylarının dijital okuryazarlık düzeyleri ile web ortamında bilgi arama ve yorumlama stratejileri arasındaki ilişkinin incelenmesi [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Necmettin Erbakan Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Konya.
30. Karaoğlan Yılmaz, F. G., Yılmaz, R., & Ceylan, M. (2023). Generative artificial intelligence acceptance scale: A validity and reliability study. International Journal of Human–Computer Interaction, 1–13. https://doi.org/10.1080/10447318.2023.2288730
31. Karasar, N. (2017). Bilimsel araştırma teknikleri: Kavramlar, ilkeler, teknikler. Nobel Yayıncılık.
32. Karaşar, B. (2014). Öğretmen adaylarının bağlanma stilleri ve sosyal kaygı düzeyleri arasındaki ilişki. Amasya Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 3(1), 27–49. https://doi.org/10.17539/aej.33866
33. Kaya-Özgül, B., Aktaş, N., & Çetinkaya-Özdemir, E. (2023). Sınıf öğretmenlerinin ve sınıf öğretmeni adaylarının dijital okuryazarlık düzeylerinin çeşitli değişkenlere göre incelenmesi. Cumhuriyet International Journal of Education, 12(1), 204-221. https://doi.org/10.30703/cije.1191366
34. Kılıç Kırılmaz, S., & Ateş, Ç. (2021). İşe alımlarda yapay zekâ kullanımı: kavramsal bir değerlendirme. Journal of Business and Trade, 2(1), 37–48.
35. Kılıç, S. (2013). Sampling methods. Journal of Mood Disorders, 3(1), 44–46. https://doi.org/10.5455/jmood.20130325011730
36. Kozan, M. (2018). Bilgisayar ve öğretim teknolojileri eğitimi bölümü öğretmen adaylarının dijital okuryazarlık düzeyleri ve siber zorbalığa ilişkin duyarlıklarının incelenmesi [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Fırat Üniversitesi, Elazığ.
37. Kul, S. (2020). Dijital okuryazarlık ve diğer değişkenlerle internet bağımlılığı ilişkisinin incelenmesi. International Journal of Management Information Systems and Computer Science, 4(1), 28-41. https://doi.org/10.33461/uybisbbd.646682
38. Lawton, G. (2023). What is generative AI? TechTarget. https://www.techtarget.com/searchenterpriseai/definition/generative-AI
39. Mart, M., & Kaya, G. (2024). Okul öncesi öğretmen adaylarının yapay zekâya yönelik tutumları ve yapay zekâ okur yazarlığı arasındaki ilişkinin incelenmesi. Edutech Research, 2(1), 91–109.
40. McKinsey & Company. (2024, May 30). The state of AI in early 2024: Gen AI adoption spikes and starts to generate value. https://www.mckinsey.com/capabilities/quantumblack/our-insights/the-state-of-ai
41. Millî Eğitim Bakanlığı. (2018). Sosyal Bilgiler Dersi Öğretim Programı (İlkokul ve Ortaokul 4, 5, 6 ve 7. Sınıflar). MEB Yayınları.
42. Millî Eğitim Bakanlığı. (2024). Sosyal Bilgiler Dersi Öğretim Programı (4, 5, 6 ve 7. Sınıflar) Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli. MEB Yayınları.
43. Ng, W. (2012). Can we teach digital natives digital literacy? Computers & Education, 59(3), 1065–1078. https://doi.org/10.1016/j.compedu.2012.04.016
44. Organisation for Economic Co-operation and Development (OECD). (2023). AI and the Future of Education: Learning with AI and about AI. OECD Publishing. https://www.oecd-ilibrary.org/education/ai-and-the-future-of-education_52504443-en
45. Öçal, F. N. (2017). İlkokul öğretmenleri ve velilerin kendileri ile velilerin çocuklarına ilişkin dijital okuryazarlık yeterlilik algıları [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Gazi Üniversitesi.
46. Öngören, H. (2024). Sosyal bilgiler öğretmen adaylarının yapay zekâ okuryazarlık becerilerinin analizi. XI. International Eurasian Educational Research Congress Bildiri Özetleri Kitabı içinde (s. 34). Anı.
47. Özçelik, A. M., & Yılmaz, A. A. (2024). Sosyal bilgiler öğretmen adaylarının dijital okuryazarlık öz-yeterlik düzeylerinin bazı değişkenler açısından incelenmesi. Necmettin Erbakan Üniversitesi Ereğli Eğitim Fakültesi Dergisi, 6(2), 717–739.
48. Özerbaş, M. A., & Kuralbayeva, A. (2018). Türkiye ve Kazakistan öğretmen adaylarının dijital okuryazarlık düzeylerinin değerlendirilmesi. Muğla Sıtkı Koçman Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 5(1), 16–25. https://doi.org/10.21666/muefd.314761
49. Öztürk, Y., & Budak, Y. (2019). Öğretmen adaylarının kendilerine yönelik dijital okuryazarlık değerlendirmelerinin incelenmesi. Kesit Akademi Dergisi, 21, 156–172.
50. Pullu, E. & Gömleksiz, M. (2020). Meslek yüksekokulu öğrencilerinin COVID 19 pandemi sürecinde çevrimiçi öğrenmeye ilişkin hazır bulunuşluk ve tutum düzeyleri arasındaki ilişkinin çeşitli değişkenler açısından incelenmesi. Milli Eğitim Dergisi, Salgın Sürecinde Türkiye'de ve Dünyada Eğitim, 757–782. https://doi.org/10.37669/milliegitim.788019
51. Prensky, M. (2001). Digital Game Based Learning. McGraw-Hill. https://doi.org/10.1145/950566.950596 Sarıkaya, B. (2019). Türkçe öğretmeni adaylarının dijital okuryazarlık durumlarının çeşitli değişkenler açısından değerlendirilmesi. Journal of International Social Research, 12(62), 1098–1107. http://doi.org/10.17719/jisr.2019.3122
52. Şahin, A. (2021). Din kültürü ve ahlak bilgisi öğretmen adaylarının dijital okuryazarlık düzeylerinin ve e-öğrenmeye yönelik tutumlarının incelenmesi. İnsan ve Toplum Bilimleri Araştırmaları Dergisi, 10(4), 3496–3525. https://doi.org/10.15869/itobiad.937532
53. Tabachnick, B. G., & Fidell, L. S. (1989). Using multivariate statistics. HarperCollins.
54. Tabachnick, B. G., & Fidell, L. S. (2013). Using multivariate statistics (6th ed.). Pearson.
55. Tekin, A., & Polat, E. (2017). Öğretmen adaylarının sayısal yetkinlik düzeyleri ve çevrimiçi bilgi arama stratejilerinin değerlendirilmesi. Trakya Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 7(2), 635–658. https://doi.org/10.24315/trkefd.304174
56. Tewari, I., & Pant, M. (2020). Artificial intelligence reshaping human resource management: A review. In Proceedings of the International Conference on Advent Trends in Multidisciplinary Research and Innovation (ICATMRI) (pp. 1–4). https://doi.org/10.1109/icatmri51801.2020.9398420
57. Türkben, T., & Satılmış, S. (2022). Öğretmen adaylarının akademik okuryazarlık, dijital okuryazarlık ve eleştirel okuryazarlık becerilerinin çeşitli değişkenler açısından incelenmesi. Türkiye Eğitim Dergisi, 7(2), 345–364. https://doi.org/10.54979/turkegitimdergisi.1159184
58. Ünal, A., & Kılınç, İ. (2024). Üretken yapay zekâların iş dünyası üzerine etkilerine ilişkin erken dönem bir değerlendirme. Elektronik Sosyal Bilimler Dergisi, 23(90), 776–797. https://doi.org/10.17755/esosder.1411805
59. Üstündağ, M. T., Güneş, E., & Bahçivan, E. (2017). Dijital okuryazarlık ölçeğinin Türkçeye uyarlanması ve fen bilgisi öğretmen adaylarının dijital okuryazarlık durumları. Journal of Education and Future, 12, 19–29.
60. Whyte, C. (2020). Deepfake news: AI-enabled disinformation as a multi-level public policy challenge. Journal of Cyber Policy, 5(2), 199–217. https://doi.org/10.1080/23738871.2020.1797135
61. Yavuz, F. (2023). Öğretmenlerin dijital okuryazarlık düzeyleri ile kişisel siber güvenliği sağlama davranışları arasındaki ilişkinin incelenmesi [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi]. Fırat Üniversitesi.
62. Yeşilyurt, S., Dündar, R., & Aydın, M. (2024). Sosyal bilgiler eğitimi alanında lisansüstü eğitimini sürdüren öğrencilerin yapay zekâ hakkındaki görüşleri. Asya Studies, 8(27), 1–14. https://doi.org/10.31455/asya.1406649
63. Yontar, A. (2019). Öğretmen adaylarının dijital okuryazarlık düzeyleri. Ana Dili Eğitimi Dergisi, 7(4), 815–824. https://doi.org/10.16916/aded.593579