Descriptive Analysis of Postgraduate Qualitative Studies on Autism Spectrum Disorder in Türkiye

Yıl 2026, Cilt: 11 Sayı: 1 , 14 - 36 , 30.04.2026

Vedat Dinç

https://doi.org/10.53506/egitim.1771987

https://izlik.org/JA47HW43EB

Öz

The aim of this study is to conduct a systematic descriptive analysis of postgraduate theses in the field of autism spectrum disorder in Türkiye between 2020-2024. In the study, the keywords ''autism'', ''children with autism'', ''students with autism'', ''individuals with autism'', ''autism spectrum disorder'', ''children with autism spectrum disorder''; ''students with autism spectrum disorder'' and ''individuals with autism spectrum disorder'' were searched from the Council of Higher Education Thesis database. A total of 103 thesis studies on the subject were found. The obtained studies were presented under subcategories. Then, a descriptive analysis was conducted. In the research, it was concluded that the majority of the studies between 2020-2024 were master's theses and were conducted in 2024, phenomenology and case study designs were mostly used among qualitative research designs, interviews were mostly preferred among data collection tools, and content and descriptive analysis were mostly used in the analysis of the studies. The findings show that the number of studies in this field has gradually increased especially in the last 5 years. The low number of doctoral dissertations and the less frequent use of some qualitative research designs are among the important findings of the study. As a result, it is thought that more interdisciplinary studies with different designs and different sample groups are needed.

Anahtar Kelimeler

Autism spectrum disorder , descriptive analysis , qualitative research method , special education

Etik Beyan

Since the research conducted was not a case study or research conducted on any group of participants, and since it was a study in which research documents that were accessible to all researchers and readers were used and examined, no ethical committee approval was obtained.

Destekleyen Kurum

The author did not receive support from any organization for the submitted work.

Otizm Spektrum Bozukluğu Alanında Türkiye’de Gerçekleştirilen Lisansüstü Nitel Çalışmaların Betimsel Analizi

https://izlik.org/JA47HW43EB

Öz

Bu araştırmada amaç 2020-2024 yılları aralığında Türkiye’de otizm spektrum bozukluğu alanında gerçekleştirilen lisansüstü tezlerin sistematik betimsel analizini yapmaktır. Çalışmada Yükseköğretim Kurulu Tez veri tabanından ‘’otizm’’, ‘’otizmli çocuklar’’, ‘’otizmli öğrenciler’’, ‘’otizmli bireyler’’, ‘’otizm spektrum bozukluğu’’, ‘’otizm spektrum bozukluğu olan çocuklar’’; ‘’otizm spektrum bozukluğu olan öğrenciler’’ ve ‘’otizm spektrum bozukluğu olan bireyler’’ anahtar kelimeleri kullanılarak taranan tezler incelenmiştir. Konu ile ilgili 103 tez çalışmasına ulaşılmıştır. Elde edilen çalışmalar alt kategoriler altında sunulmuştur. Ardından betimsel analizi yapılmıştır. Araştırmada, 2020-2024 yılları arasındaki çalışmaların çoğunluğunun yüksek lisans tezi olduğu ve 2024 yılında yapıldığı, nitel araştırma desenlerinden en çok fenomenoloji ve durum çalışması desenlerinin kullanıldığı, veri toplama araçlarından en çok görüşme tercih edildiği ve yapılan çalışmaların analizinde en çok içerik ve betimsel analizinin kullanıldığı sonucuna ulaşılmıştır. Bulgular özellikle 2020-2024 yılları arasında bu alandaki çalışmaların sayısının giderek arttığını göstermektedir. Çalışmada doktora tezlerinin az olması ve nitel araştırma desenlerinden bazılarının daha az sıklıkta kullanılması çalışmanın önemli bulguları arasında yer almaktadır. Sonuç olarak daha farklı desenler ve farklı örneklem gruplarıyla daha çok disiplinlerarası çalışmalara ihtiyaç olduğu düşünülmektedir. İleriki araştırmalarda derlemenin diğer türleri (anlatı derlemesi, geleneksel derleme, kapsam derlemesi gibi) çalışmalar gerçekleştirilebilir.

Anahtar Kelimeler

Otizm spektrum bozukluğu , betimsel analiz , nitel araştırma yöntemi , özel eğitim

Etik Beyan

Yapılan araştırma herhangi bir katılımcı grubu üzerinde yapılmış bir çalışma olmadığından dolayı tüm araştırmacı ve okuyucuların erişimine açık olan araştırmaların doküman olarak kullanıldığı ve incelendiği bir çalışma olduğundan etik kurul izni alınmamıştır.

Destekleyen Kurum

Araştırmada yazarların diğer kişi/kurum/kuruluşlarla herhangi bir çıkar çatışması bulunmamaktadır. Bu araştırma için herhangi bir kurumdan finansal destek alınmamıştır.

Kaynakça

• Alanka, D. (2024). Nitel bir araştırma yöntemi olarak içerik analizi: Teorik bir çerçeve. Kronotop İletişim Dergisi, 1(1), 64-84.
• American Psychiatric Association (2013). Diagnostic and statistical manual of mental disorders (5th ed.) Washington, DC: American Psychiatric Association. https://doi.org/10.1176/appi.books.9780890425596
• Anderson, K. A., Sosnowy, C., Kuo, A. A., & Shattuck, P. T. (2018). Transition of individuals with autism to adulthood: A review of qualitative studies. Pediatrics, 141(Supplement_4), S318-S327. https://doi.org/10.1542/peds.2016-43001
• Arık, A. & Coşkun, İ. (2023). Türkiye'de özgül öğrenme güçlüğü üzerine yazılmış tezler: Bir sistematik derleme. Turkish Studies-Educational Sciences, 18(3). http://dx.doi.org/10.7827/TurkishStudies.68689
• Arslan, E. (2022). Nitel araştirmalarda geçerlilik ve güvenilirlik. Pamukkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, (51), 395-407. https://doi.org/10.30794/pausbed.1116878
• Aslan, M. & Filiz, S. (2024). Türkiye’de öğrenme güçlüğü olan öğrencilerin eğitiminde öğretmenlere yönelik çalışmaların incelenmesi. Necmettin Erbakan Üniversitesi Ereğli Eğitim Fakültesi Dergisi, 6(2), 429-457. https://doi.org/10.51119/ereegf.2024.90
• Aydın, D., & Özgen, Z. E. (2018). Çocuklarda otizm spektrum bozukluğu ve erken tanılamada hemşirenin rolü. Gümüşhane Üniversitesi Sağlık Bilimleri Dergisi, 7(3), 93-101.
• Chen, Y., Zhou, Z., Cao, M., Liu, M., Lin, Z., Yang, W., ... & Xiong, P. (2022). Extended reality (XR) and telehealth interventions for children or adolescents with autism spectrum disorder: Systematic review of qualitative and quantitative studies. Neuroscience & Biobehavioral Reviews, 138, 104683. https://doi.org/10.1016/j.neubiorev.2022.104683
• Creswell, J. W. (2019). Nitel araştırmacılar için 30 temel beceri (H. Özcan, Çev.). Ankara: Anı Yayıncılık.
• Creswel, J. W. (2023). Nitel araştırma yöntemleri: Beş yaklaşıma göre nitel araştırma ve araştırma deseni (M. Bütün & S. B. Demir, Çev.). Ankara: Siyasal Kitabevi.
• Cresswell, L., Hinch, R., & Cage, E. (2019). The experiences of peer relationships amongst autistic adolescents: A systematic review of the qualitative evidence. Research in Autism Spectrum Disorders, 61, 45-60. https://doi.org/10.1016/j.rasd.2019.01.003
• Crowe, S., Cresswell, K., Robertson, A., Huby, G., Avery, A., & Şeyh, A. (2011). Vaka çalışması yaklaşımı. BMC Med Res Methodol. https://doi.org/10.1186/1471-2288-11-100
• Çağlar, C., & Özkan, H. H. (2021). Türkiye’de 2010-2020 yılları arasında otizm ile ilgili yayımlanan makalelerin içerik analizi. Süleyman Demirel Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, (40), 77-97.
• Çınar, N. (2021) İyi Bir Sistematik Derleme Nasıl Yazılmalı? Online Turkish Journal of Health Sciences. 6(2):310-4. https://doi.org/10.26453/otjhs.888569
• Çil, H., Kalkan, S., & Akemoglu, Y. (2022). Özel eğitim öğretmenlerinin osb’li çocukların eğitimlerinde kullandıkları bilimsel dayanaklı uygulamalara yönelik görüşlerinin incelenmesi. Turkish Journal of Special Education Research and Practice, 4(1), 27-48. https://doi.org/10.37233/TRSPED.2022.0121
• Denizli- Gülboy, H., Kocaoğlu, A., & Yücesoy Özkan, Ş. (2024). Eğilimler ve yönelimler: Son 10 yılda “the journal of special education” dergisinde yayımlanan çalışmaların incelenmesi. Dokuz Eylül Üniversitesi Buca Eğitim Fakültesi Dergisi (59), 51-74. https://doi.org/10.53444/deubefd.1318133
• Diken, İ. H. (2024). Otizm spektrum bozukluğu gösteren öğrenciler. İ. H. Diken (Ed.), Özel eğitime gereksinimi olan öğrenciler ve özel eğitim içinde (s. 410-446). Ankara: Pegem Akademi Yayıncılık.
• Dinç, V., & İlik, Ş. Ş. (2025). Öğrenme güçlüğü ile ilgili nitel araştırma yöntemiyle desenlenen lisansüstü tezlerin incelenmesi: Sistematik derleme. Turkish Journal of Educational Studies, 12(2), 219-246. https://doi.org/10.33907/turkjes.1672356
• Dinç, V., Ünalmış, M., & Koçak, F. (2025). Özel eğitim alanında bilimsel dayanaklı uygulamalara yönelik yapılan nitel çalışmaların incelenmesi. Turkish Special Education Journal: International, 7(1), 166-183. https://doi.org/10.69485/tseji.1794572
• DePape, A. M., & Lindsay, S. (2016). Lived experiences from the perspective of individuals with autism spectrum disorder: A qualitative meta-synthesis. Focus on Autism and Other Developmental Disabilities, 31(1), 60-71. https://doi.org/10.1177/1088357615587504
• Drisko, J. W., & Maschi, T. (2016). Content analysis. Oxford university press.
• Fayette, R., & Bond, C. (2018). A systematic literature review of qualitative research methods for eliciting the views of young people with ASD about their educational experiences. European Journal of Special Needs Education, 33(3), 349-365. https://doi.org/10.1080/08856257.2017.1314111
• Gheyle, N., & Jacobs, T. (2017). Content Analysis: a short overview. Internal research note, 10.
• Given, L. M. (2021). 100 soruda nitel araştırma (A. Bakla & İ. Çakır Çev.). Ankara: Anı Yayıncılık.
• Görgün, B., & Melekoğlu, M. A. (2016). Otizm spektrum bozukluğu (OSB) olan bireylerin fiziksel aktivitelerine ilişkin yapılan çalışmaların gözden geçirilmesi. Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Özel Eğitim Dergisi, 17(03), 347-376. https://doi.org/10.21565/ozelegitimdergisi.268559
• Howes, A. E., Burns, M. E., & Surtees, A. D. R. (2021). Barriers, facilitators, and experiences of the autism assessment process: A systematic review of qualitative research with health professionals. Professional Psychology: Research and Practice, 52(5), 449–460. https://doi.org/10.1037/pro0000413
• Khaliulin, I., Hamoudi, W., & Amal, H. (2025). The multifaceted role of mitochondria in autism spectrum disorder. Molecular psychiatry, 30(2), 629-650. https://doi.org/10.1038/s41380-024-02725-z
• Kiehl, I., Pease, R., & Hackmann, C. (2024). The adult experience of being diagnosed with autism spectrum disorder: A qualitative meta-synthesis. Autism, 28(5), 1060-1074. https://doi.org/10.1177/13623613231220419
• Kirk, S., Gallagher, J., ve Ruth-Coleman, M. (2017). Özel gereksinimli çocukların eğitimi (S. Rakap & S. Kalkan Çev.). Ankara: Nobel Yayıncılık.
• Kizir, M. (2021). Otizm spektrum bozukluğu olan bireylere iletişim becerilerinin öğretiminde uzaktan aile eğitim uygulamaları. Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Özel Eğitim Dergisi, 22(1), 253-281. https://doi.org/10.21565/ozelegitimdergisi.554714
• Kocaoğlu, A., Yanık, Ş., & Aktaş, B. (2024). Türkiye’de özel eğitim alanındaki yönelimler: Ankara üniversitesi eğitim bilimleri fakültesi özel eğitim dergisi’nde yayımlanan araştırmaların incelenmesi. Abant İzzet Baysal Üniversiesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 24(4), 226-2232. https://doi.org/10.17240/aibuefd.2024..-14348821
• Kurtkapan, H., Uzunoğlu, G. E., & Coşkun, Ş. (2024). Otizm spektrum bozukluğunun yönetiminde multidisipliner yaklaşımlar ve gölge öğreticiliğin rolü. PESA Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 10(2), 166-175. https://dergipark.org.tr/tr/pub/pesausad/issue/89352/1594112
• Legg, H., & Tickle, A. (2019). UK parents’ experiences of their child receiving a diagnosis of autism spectrum disorder: A systematic review of the qualitative evidence. Autism, 23(8), 1897-1910. https://doi.org/10.1177/1362361319841488
• Leymun, Ş. O., Odabaşı, F., & Yurdakul, I. K. (2017). Eğitim ortamlarında durum çalışmasının önemi. Eğitimde Nitel Araştırmalar Dergisi, 5(3), 367-385. https://dergipark.org.tr/en/pub/enad/issue/32382/360180
• Lodico, M. G., Spaulding, D. T., & Voegtle, K. H. (2010). Methods in educational research: From theory to practice. John Wiley & Sons.
• Merriam, S. B. & Tisdell, E. J. (2015). Qualitative Research: A Guide to Design and Implementation. San Francisco, CA: Wiley. https://www.scirp.org/reference/referencespapers?referenceid=2738989
• Metin, O. & Ünal, Ş. (2022). İçerik analizi tekniği: İletiim bilimlerinde ve sosyolojide doktora tezlerinde kullanımı. Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, (22 (Özel Sayı 2), 273-294. https://doi.org/10.18037/ausbd.1227356
• Miles, M., Huberman, A. and Saldana, J. (2014), Qualitative data analysis: A methods sourcebook, 3rd ed., Sage Publications, Los Angeles, CA.
• Moher, D., Liberati, A., Tetzlaff, J., Altman, D. G. & Group, P. (2009). Preferred reporting items for systematic reviews and meta-analyses: The PRISMA statement. Annals of İnternal Medicine, 151(4), 264-269. https://doi.org/10.7326/0003-4819-151-4-200908180-00135
• National Autism Center. (2015). Findings and conclusions: National standards project, phase 2. Randolph, MA: Author.
• Nowell, L. S., Norris, J. M., White, D. E., & Moules, N. J. (2017). Thematic analysis: Striving to meet the trustworthiness criteria. International Journal of Qualitative Methods, 16(1), 1-13. https://doi.org/10.1177/1609406917733847
• Ökcün-Akçamuş, M. Ç. (2016). Otizm spektrum bozukluğu olan çocukların sosyal iletişim becerileri ve dil gelişim özellikleri. Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Özel Eğitim Dergisi, 17(02), 163-192. https://doi.org/10.21565/ozelegitimdergisi.246293
• Özak, H. (2019). Özel eğitimde ortamlarında ekip çalışması ve işbirliği. M. A. Melekoğlu & M. Sönmez- Kartal (Ed.), Özel eğitim içinde (s. 283-296). Ankara: Vize Akademik.
• Page, M. J., McKenzie, J. E., Bossuyt, P. M., Boutron, I., Hoffmann, T. C., Mulrow, C. D., ... & Moher, D. (2021). The PRISMA 2020 statement: an updated guideline for reporting systematic reviews. bmj, 372. https://doi.org/10.136/bmj.n71
• Saban, A. & Ersoy, A. (2023). Eğitimde nitel araştırma desenleri. Ankara: Eğiten Kitap Yayıncılık.
• Salleh, N. S., Abdullah, K. L., Yoong, T. L., Jayanath, S., & Husain, M. (2020). Parents' experiences of affiliate stigma when caring for a child with autism spectrum disorder (ASD): A meta-synthesis of qualitative studies. Journal of pediatric nursing, 55, 174-183. https://doi.org/10.1016/j.pedn.2020.09.002
• Samsell, B., Lothman, K., Samsell, E. E., & Ideishi, R. I. (2022). Parents’ experiences of caring for a child with autism spectrum disorder in the United States: A systematic review and metasynthesis of qualitative evidence. Families, Systems, & Health, 40(1), 93. https://doi.org/10.1037/fsh0000654
• Sauer, A. K., Stanton, J., Hans, S., & Grabrucker, A. (2021). Autism spectrum disorders: etiology and pathology. Exon Publications, 1-15. https://doi.org/10.36255/exonpublications.autismspectrumdisorders.2021.etiology
• Singh, J. S., & Bunyak, G. (2019). Autism disparities: A systematic review and meta-ethnography of qualitative research. Qualitative health research, 29(6), 796-808. https://doi.org/10.1177/1049732318808245
• Tekin İftar, E., Genç-Tosun, D., & Özen, A. (2023) Özel eğitim öğretmenlerinin bilimsel dayanaklı uygulamalara ilişkin bilgileri, deneyimleri ve mesleki gelişim gereksinimleri. Dokuz Eylül Üniversitesi Buca Eğitim Fakültesi Dergisi (58), 3209-3235. https://doi.org/10.53444/deubefd.1368139
• Toklu-Başkak, E. & Aral, N. (2021). Türkiye’de otizm tanısı almış bireylerin aileleri ile yapılmış tezlerin ve makalelerin incelenmesi (2000-2021). İzmir Sosyal Bilimler Dergisi, 3(2), 213-224. https://doi.org/10.47899/ijss.20213210
• Türk- Kurtça, T. & Ekşi, H. (2022). Nitel desenler durum çalışması. İstanbul: Edam Yayıncılık.
• Upadhyay, J., Patra, J., Tiwari, N., Salankar, N., Ansari, M. N., & Ahmad, W. (2021). Dysregulation of multiple signaling neurodevelopmental pathways during embryogenesis: a possible cause of autism spectrum disorder. Cells, 10(4), 958. https://doi.org/10.3390/cells10040958
• Ültay, E., Akyurt, H., & Ültay, N. (2021). Sosyal bilimlerde betimsel içerik analizi. IBAD Sosyal Bilimler Dergisi (10), 188-201. https://doi.org/10.21733/ibad.871703
• Yalçın, H. (2022). Bir araştırma deseni olarak fenomenoloji. Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 22(Özel Sayı 2), 213-232. https://doi.org/10.18037/ausbd.1227345
• Yassıbaş, U., Şahin, C. H., Çolak, A., & Toprak, Ö. F. (2019). Çocukları otizm spektrum bozukluğu olan ailelerin yaşam deneyimlerine yönelik yapılan çalışmaların incelenmesi: Meta-sentez çalışması. Eğitimde Nitel Araştırmalar Dergisi, 7(1), 86-113.
• Williams, E. I., Gleeson, K., & Jones, B. E. (2019). How pupils on the autism spectrum make sense of themselves in the context of their experiences in a mainstream school setting: A qualitative metasynthesis. Autism, 23(1), 8-28. https://doi.org/10.1177/1362361317723836
• Yıldırım, A. & Şimşek, H. (2021). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri. Ankara: Şeçkin Akademik ve Mesleki Yayınlar.
• Zahavı, D. (2022). Husserl’in fenomenolojisi (S. Bayazit, Çev). Ankara: Say Yayınları.