Mîrzâ Mahdûm’un Mezhepler Tarihi Yazıcılığındaki Yeri ve Yöntemi

Öz

Mîrzâ Mahdûm, Safevî döneminde yaşamış, ilmî ve kazâî kimliğiyle temayüz eden, özellikle Şiîlik eleştirileri ve mezhepler tarihi alanındaki çalışmalarıyla tanınan önemli bir Osmanlı âlimidir. Bu araştırma, onun mezhepler tarihi yazıcılığındaki yeri ve yöntemi konusunu ele almaktadır. Çalışma, Mahdûm’un İslâm Mezhepleri Tarihi bilimine yaptığı katkılarla sınırlıdır. Amacımız, Mahdûm’un İslâm Mezhepleri Tarihi hakkındaki görüşlerini açıklamak, bu görüşlere ilişkin değerlendirmelerde bulunmak, eserini yazarken izlediği yöntemleri, bu alana getirdiği yenilikleri ve mezheplerin ortaya çıkış süreçlerine dair yaptığı yorumları tespit etmektir. Mahdûm’un fikrî yapısının şekillendiği dönemi, hayatını ve Kitâbü’n-Nevâkid li-Zuhûri’r-Ravâfîd adlı eserini ele alarak genel bir değerlendirme yapılmış, ardından bu eser üzerinden gerçekleştirilen incelemelere yer verilmiştir. Eserin yazılış amacı, içeriği ve reddiye geleneğindeki yeri gibi unsurlar üzerinde durulmuştur. Müellifin dinî ve siyasi görüşleri, itikâdî anlayışı, bilgi kaynakları ve usulü ile birlikte eleştirel düşünce yapısı da araştırmaya dâhil edilmiştir. Ayrıca, eserde yer alan Râfizî grupların inançlarına dair bilgiler verilmiş ve bu inançlar diğer Şiî fırkalarla karşılaştırılmıştır. Bu çalışma, nitel araştırma yöntemlerinden biri olan doküman analizi kullanılmıştır. Veriler, betimsel ve içerik analizi yöntemleri kullanılarak incelenmiş ve konu tarihsel, sosyolojik ve mezhebi açıdan değerlendirilmiştir. Araştırmada, yazarın en-Nevâkid adlı eserinin yanı sıra, klasik ve günümüz kaynaklarından da yararlanılmıştır. Sonuçta, Mîrzâ Mahdûm’un İslâm Mezhepleri Tarihi alanına yaptığı katkılar ortaya konulmuştur.

Anahtar Kelimeler

• İslâm Mezhepleri Tarihi
• Safevî
• İmâmiyye
• Mîrzâ Mahdûm
• en-Nevâkid.

Etik Beyan

Bu çalışma Doç. Dr. Fevzi RENÇBER danışmanlığında 24.04.2024 tarihinde tamamlanan “Mîrzâ Mahdûm ve Şiîlik Eleştirisi” başlıklı doktora tezi esas alınarak hazırlanmıştır. (Doktora Tezi, Şırnak Üniversitesi, Şırnak, Türkiye, 2024).

The Place and Method of Mīrzā Makhdūm in the Historiography of Islamic Sects

Öz

Mīrzā Makhdūm was a prominent Ottoman scholar who lived during the Safavid period and distinguished himself through his scholarly and judicial identity, particularly with his works on the criticism of Shiʿism and the history of Islamic sects. This study examines Mīrzā Makhdūm’s place and methodology in the historiography of Islamic sects. The scope of the research is limited to his contributions to the discipline of the History of Islamic Sects. The aim of this study is to explain Makhdūm’s views on the history of Islamic sects, evaluate these views, identify the methodology he employed in composing his work, determine the innovations he introduced to the field, and analyze his interpretations regarding the emergence of Islamic sects. A general assessment is first made by examining the intellectual milieu that shaped Makhdūm’s thought, his life, and his work Kitāb al-Nawāqiḍ li-Ẓuhūr al-Rawāfiḍ. Subsequently, analyses based on this work are presented. Particular attention is given to the purpose of the work, its content, and its place within the tradition of refutational literature (raddiyya). The author's religious and political views, theological perspective, sources of knowledge, methodological approach, and critical intellectual framework are also examined. Furthermore, the beliefs of the Rāfiḍī groups discussed in the work are presented and compared with those of other Shiʿi sects. This study employs document analysis, one of the qualitative research methods. The collected data were analyzed through descriptive and content analysis, and the subject was evaluated from historical, sociological, and sectarian perspectives. In addition to Makhdūm’s al-Nawāqiḍ, both classical and contemporary sources were consulted. The findings of the study reveal Mīrzā Makhdūm’s contributions to the field of the History of Islamic Sects.

Anahtar Kelimeler

• History of Islamic Sects
• Safavid
• Imāmiyyā.Mirzā Makhdūm
• al-Nawāqiḍ.

Etik Beyan

This study has been prepared based on the doctoral dissertation titled “Mīrzā Makhdūm and the Criticism of Shīʿism” completed on 24.04.2024 under the supervision of Assoc. Prof. Dr. Fevzi RENÇBER. (Doctoral Dissertation, Şırnak University, Şırnak, Türkiye, 2024).

Kaynakça

1. Abay, Ahmet. “Kur’an’a Göre Müminlerin Eleştirilebilirliği Meselesi”. Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi İlâhiyat Fakültesi Dergisi 32 (2018), 1-31.
2. Altun, Hilmi Kemal. “Nâsıbî Kavramı Üzerine Tahlil ve Değerlendirme”. Pamukkale Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 7/2 (2020), 198-1230.
3. Bulut, Halil İbrahim. “Safevîlerin Ehl-i Sünnet Karşıtı Politikaları”. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Veli Araştırma Dergisi. 76 (01 Aralık 2015): 15-30. https://izlik.org/JA52DT74XB.
4. Bulut, Halil İbrahim. İslam Mezhepleri Tarihi. Ankara: DİB Yayınları, 2016.
5. Buzpınar, Ş. Tufan. “Nakîbüleşraf”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 32/322-324. İstanbul: TDV Yayınları, 2006.
6. Cankurt, Şehmus. Mîrzâ Mahdûm ve Şiîlik Eleştirisi. Ankara: Vizetek Yayıncılık, 2024.
7. Çelenk, Mehmet. 16-17. Yüzyılda İran’da Şiiliğin Seyri. Bursa: Emin Yayınları, 2023.
8. Dalkıran, Sayın. “İran Safevî Devleti’nin Kuruluşuna Şiî İnançların Etkisi ve Osmanlı’nın İran’a Bakışı”. Atatürk Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 18 (Aralık 2002), 49-96.

9. Dalkıran, Sayın. İran Safevî Devletinin Kuruluşu ile Osmanlı-İran İlişkilerinde Şiîliğin Rolü. Uşak: Osmanlı Araştırmaları Vakfı, 2022.
10. Eberhard, Elke. Osmanische Polemik gegen die Safaviden im 16. Jahrhundert nach arabischen Handschriften. (Islam-kundliche Untersuchungen, Bd. 3.) [ix], Freiburg im Breisgau: Klaus Schwarz Verlag, 1970.
11. Ekinci, Mustafa. Anadolu Aleviliği’nin Tarihsel Arka Planı. İstanbul: Beyan Yayınları, 2010.
12. Gholsorkhi, Shohreh. “Ismail II and Mirza Makhdum Sharifi: An Interlude in Safavid History”, International Journal of Middle East Studies. 1994;26(3):477-488. doi:10.1017/S002074380006075X.
13. Gündüz, Tufan. Son Kızılbaş Şah İsmail. İstanbul: Yeditepe Yayınevi, 2014.
14. Hasan-ı Rumlu. Ahsenu’t-Tevârîh. thk. Abdülhüseyin Nevâî. Tahran: İntişârât-i Esâtîr, 1384.
15. Işık, Ayhan. Meşîhat Arşivi Belgeleri Işığında Seyyidler ve Nakîbü’l-Eşrâflık Müessesesi. İstanbul: İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2013.
16. Işılak, Halil. “10./16. Asırda Yazılmış Bir Makâlât Eseri: Fırḳa-ı Nâciye Nasîrüddîn Et-Tûsî ve Devvânî Üzerinden Hak Mezhebin Tespit Yöntemine Dair Polemikler”. Cumhuriyet İlahiyat Dergisi 27/1 (Haziran 2023), 267-280. https://doi.org/10.18505/cuid.1243072.
17. İskender Bey Münşî-yi Türkmen. Târîh-i Âlem-ârâ-yi Abbâsi. çev. Ali Genceli. Ankara: Türk Tarih Kurumu, 2019.
18. Karadağ Çınar, Gülay. “Safevî Devleti’nde Dini Otoritenin Temsilcisi Şahlar ve Şiî Ulemayla İlişkileri”. İran Çalışmaları Dergisi 1/1 (Temmuz 2017), 11-51.
19. Kioumars, Ghereghlou. “A Safavid Bureaucrat in the Ottoman World: Mirza Makhdum Sharifi Shirazi and the Quest for Upward Mobility in the İlmiye Hierarchy. Osmanlı Araştırmaları 53/53 (Aralık 2018), 153-194. https://doi.org/10.18589/oa.631995.
20. Korkmaz, Sıddık. “İslâm Mezhepleri Tarihinde Metedoloji Toplantısı Üzerine”. Dinî Araştırmalar Dergisi 6/18 İstanbul: 2003, 285-291.
21. Küçükaşcı, Mustafa Sabri. “Seyyid”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 37/40-43. İstanbul: TDV Yayınları, 2009.
22. Mîrzâ Mahdûm. el-Hasanî el-Hüseynî eş-Şerif el-Cürcânî eş-Şîrâzî İbn Seyyid Şerif Muʻînuddîn Eşref. Kitâbü’n-Nevâkid li-Zuhûri’r-Ravâfid. İstanbul: Topkapı Kütüphanesi, III Ahmed, 001828, 6a-212b.
23. Mîrzâ Mahdûm. en-Nevâkid li zuhûrir-Ravâfid li Muğiniddin Şerif Hüseyn Diresetun ve Tahkikun el-Kismul Evvel. thk. Enes İbn Said b. Musfer el-Kahtani. Mekke: Ummu’l-Kura, 1421/2000.
24. Nev’îzâde Atâî. Hadâiku’l-hakâik fî tekmileti’ş-Şekâik. çev. Abdülkadir Özcan. İstanbul: Çağrı Yayınları, 1989.
25. Onat, Hasan - Kutlu, Sönmez - Aydınlı, Osman, vd., ed. Hasan Onat - Sönmez Kutlu, İslam Mezhepleri Tarihi El Kitabı. Ankara: Grafiker Yayınları, 2017.
26. Önemli, Kadri. Ümmeti Kutuplaştıran İlk İhtilaflar. İstanbul: Nida Yayıncılık, 2. Basım, 2020.
27. Öz, Mustafa. “Nâsibe”. Türkiye Diyanet İslâm Ansiklopedisi. 32/393-394. İstanbul: TDV Yayınları, 2006.
28. Soofizadeh, Abdolvahid. “Güney Kafkasya’da Osmanlı-Safevi Rekabeti (1555-1618)”. OTAM 43 (Bahar 2018), 165-179.
29. Stanfield, Rosemary. “Mîrzâ Makhdum Sharifi: A 16th century Sunni sadr at the Safavid Court”. New York University ProQuest Dissertations & Theses, 1992.
30. Şahin, Hanifi. “Şiî-İmâmî Kaynaklarda Ebû Hanîfe Algısı ve Yöneltilen Suçlamalar”. İlahiyat Tetkikleri Dergisi 48 (Aralık 2017), 119-140.
31. Şahin, Hanifi. Şiîlerin Gözüyle Sünnîler: İlk Dönem Şiî Kaynaklarda Sünnî Algısı. İstanbul: Mana Yayınları, 2016.
32. Şahin, Rumeysa Nur. Mirza Makhdum Between Two Worlds: A Safavid Sadr in the Ottoman World and His Refutation of the Qizilbash Beliefs. İstanbul: İstanbul Şehir Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi, 2019.
33. Tüsteri, eş-Şehid el-Kadı es-Seyyid Nuriddin Şerafeddin el-Mar’aşi el-Hüseyni. Mesaibu’n-Nevasıb fi’r-Reddi Ala Nevakıdı’r-Revafıd, thk. Kays el-Attar (Kum: Nikarş-Delil Ma, 1426.
34. Uzunçarşılı, İsmail Hakkı. “Osmanlılar’da Nakîbü’l-Eşraflık”. Marife 4/3 (Kış 2004), 431-438.