When Nâyî Osman Dede wrote Nota-yi Turkî?
Öz
ABSTRACT
Nayi Osman Dede is one of the important names of the Classical
Turkish Music era. His importance was reinforced by his inventing a
music writing that influenced the next, besides what he brought to the
theory and history of music. However, researchers have not been able
to give a date on when he invented the music article called Nota-yi
Türkî. This research was carried out in order to answer the question
of E. Popescu-judetz’s statement “We cannot determine the exact
date on which he created the note system” or is it a fact that has not
been examined enough. While looking for an answer to this question,
some problems to be clarified in Osman Dede’s biography were also
encountered. Among these were the following questions: When was
Osman Dede born? When was biography resources written about
him? What are the values of the sources in terms of Osman Dede›s
biography? Three biography sources written in their own age were
criticized with these questions. As a result of this criticism, it was
understood that Sâkıb Dede’s work was a more important resource
among others. Other questions the answers of which are sought in the
article are as follows: When did Osman Dede start his music education
at Galata Mevlevîhâne? When did he become a neyzenbaşı and was
interested in music theory? Did he deal with maqam’s re-creation?
Did he invent the new maqams? When did he start writing the music
he heard? When was he known as Kutb-i Nayi? Did he write his work
known as Nota-yi Turkî before or after Dimitri Cantemir’s work in
1691? When did Osman Dede compose Mirâciye and Mevlevî ritual
compositions? The findings in the article to all these questions are as
follows: He went to Edirne in 1675 and then began to deal with the
maqam theory, he became a neyzenbasi in 1680 and began to deal
with his music writing, got married after Mevlevî’s ordeal in between
1685-87. After 1680, he invented the maqams «Gulizar, musikar,
shiraz, huzibuselik, nevaacem, nevaushshak» whose names have not
been seen before. And he re-created the maqams such as sumbule,
bahrinazik, hicazbuselik, muhalifek, rahatulervah. He completed a
significant part of Nota-yi Türkî in 1688-89, but made additions after
1691. He composed the rast and chargah Mevlevî ayins between
1699-1707, hicaz and ushshaq ayins between 1710-15, and Mirâciye
in 1718. Osman Dede influenced Dimitri Cantemir with his musical
writing and pioneered him with his writings. This musicological
research by the qualitative method on Osman Dede reinforces that the
date on which Kantemiroğlu›s work was written was 1691-92. This
date is accepted as the date when Kantemir evaluated the data of Nayi
Osman Dede best and presented his work to Ahmed II to be appointed
to Boğdan. This research shows that Nayi Osman Dede deserves to
be a part of the world music history as well as the history of Turkish
music with his work titled Tahrîr-i Mûsiki.
Anahtar Kelimeler
Nâyî Osman Dede, Tahrîr-i Musikî veya Nota-yi Türkî’yi̇ Ne Zaman Yazdı?
Öz
ÖZ
Nâyî Osman Dede, Klasik Türk Mûsikisi döneminin önemli
isimlerinden biridir. Onun önemi müzik tarihine ve teorisine
kazandırdıkları yanında, kendisinden sonrakileri etkileyen bir müzik
yazısı icat etmesiyle pekişmiştir. Ancak araştırmacılar Nota-yi Türkî
veya Tahrîr-i Musikî adı verilen müzik yazısını ne zaman icat ettiğine
dair bir tarih verememiştir. Nitel araştırma yöntemiyle yapılan bu
araştırma, E. Popescu-judetz’in “nota sistemini tam olarak hangi
tarihte oluşturduğunu belirleyemiyoruz” ifadesi bir sonuç mudur yoksa
üzerinde yeterince incelemesi yapılmamış bir olgu mudur? sorusuna
cevap bulmak için yapılmıştır. Bu soruya cevap aranırken Osman
Dede’nin biyografisinde aydınlatılması gereken bazı problemlere de
rastlanmıştır. Bunlar arasında şu sorular vardı: Osman Dede ne zaman
doğdu? Biyografi kaynakları ne zaman yazıldı? Kaynakların Osman
Dede’nin biyografisi açısından değerleri nedir? Bu sorularla kendi
çağında yazılmış üç biyografi kaynağı eleştirildi. Bu eleştiri sonucunda
kaynaklar arasında Sâkıb Dede’nin eseri diğerlerine göre daha önemli
bir kaynak olduğu anlaşıldı. Makalede cevapları aranan diğer sorular:
Osman Dede, ne zaman Galata Mevlevîhânesi’nde müzik eğitimine
başladı? Ne zaman neyzenbaşı oldu ve müzik nazariyatına ilgi duydu?
Makam canlandırma ile uğraştı mı? Yeni makamlar icat etti mi? Ne
zaman işittiği müziği yazmaya başlamış olabilir? Kutb-i Nâyî olarak
ne zaman tanınmış olabilir? “Nota-yi Türkî” olarak bilinen eserini,
Kantemiroğlu’nun 1691’de yazımını bitirdiği eserden önce mi, sonra
mı yazmıştır? Osman Dede Mirâciye ve Mevlevî ayin bestelerini
ne zaman besteledi? Bütün bu sorulara makalede bulunan tespitler
şöyledir: 1675’te Edirne’ye gitti ve sonra makam nazariyatı ile
ilgilenmeye başladı, 1680’de neyzenbaşı oldu ve müziğin yazısıyla
ilgilenmeye başladı, 1685-87 çile sonrası evlendi. 1680 sonrası,
daha önce adları görülmeyen “gülizar, musikar, şiraz, huzibuselik,
nevaacem, nevauşşak”ı icat etti; sümbüle, bahrinazik, hicazbuselik,
muhalifek, rahatülervah gibi makamları yeniden-canlandırdı. 1688-89
yılında Nota-yi Türkî’nin önemli bir kısmını bitirdi, 1691 sonrasında
ilaveler yaptı. 1699-1707 yılları arasında çargâh ve rast, 1710-15
arasında hicaz ve uşşak Mevlevî ayinlerini, 1718 yılında Mirâciye’yi
besteledi. Osman Dede müzik yazısıyla Kantemiroğlu’nu etkilemiş,
yazdıklarıyla öncülük etmiştir. Osman Dede hakkındaki nitel yöntemle
yapılan bu müzikolojik araştırma Kantemiroğlu’nun eserinin yazıldığı
tarihin 1691-92 yılı olduğunu pekiştirmektedir. Bu tarih Nâyî Osman
Dede’nin verilerini Kantemir’in en iyi değerlendirdiği ve Boğdan’a
atanmak için eserini II.Ahmed’e sunulduğu tarih olarak kabul gören
bir tarihtir. Araştırma Nâyî Osman Dede’nin Tahrîr-i Mûsiki yani
müziğin yazımı eseriyle, Türk müziği tarihi ile ilgili olduğu kadar
Dünya müzik tarihinin bir parçası olmayı hak ettiğini göstermektedir.
Anahtar Kelimeler
