Roman, Tiyatro, Opera Üçgeninde Aşk-ı Memnû

Yıl 2025, Sayı: 89, 209 - 236, 20.12.2025

Tufan Öztürk

https://doi.org/10.32704/erdem.2025.89.209

Öz

Aşk-ı Memnû romanı Halid Ziya Uşaklıgil tarafından 9 Şubat 1899’dan 17 Mayıs 1900’e kadar 66 sayı boyunca Servet-i Fünûn dergisinde tefrika edilmiştir. 19. yüzyılda roman olarak yazılan, 21. yüzyılda tiyatro sahnesine taşınan ve yine 21. yüzyılda opera şeklinde yeniden düzenlenen Aşk-ı Memnû klâsikler arasında yer almış nadide bir eserdir. Roman Osmanlı İmparatorluğu’nun uzun süredir devam eden gerileme döneminde geçen hikâyesi ile insan doğasının karmaşıklığını, tutkuların ve arzuların ne kadar güçlü olabileceğini gözler önüne sererken, geleneksel ve modern değerler arasında sıkışan bireyin batılılaşma çabasıyla beraber toplum yapısındaki değişimleri de gözler önüne sermektedir. Uşaklıgil, Osmanlı toplumunu İstanbul’un sosyal dokusu içinde dil ve üslûbundaki incelik ile birleştirince ortaya edebi değeri ile klâsikler arasında yer alan eşsiz bir eser ortaya çıkmıştır.
Aşk-ı Memnû romanı, tiyatro ve opera uyarlamaları aracılığıyla canlı performans sanatlarının ifade olanakları doğrultusunda yeniden biçimlendirilmiştir. Tiyatro sanatı, yapısal özellikleri gereği, romanın derinlikli psikolojik çözümlemelerini ve karakterler arası çatışmaları karşılıklı diyaloglar yoluyla sahneye taşırken; opera sanatı ise çok sesli müziğin dramatik etkisiyle karakterlerin içsel dünyalarını ve duygusal gerilimlerini izleyiciye daha yoğun bir biçimde aktarabilmiştir.
Bu makalede, Aşk-ı Memnû romanının yapısal özellikleri incelendikten sonra, eserin tiyatro ve opera sanatlarına uyarlanma sürecinde geçirdiği dönüşümler ele alınacaktır. Roman, tiyatro ve opera türleri arasındaki benzerlikler ve farklılıklar karşılaştırmalı olarak analiz edilecek; her üç türde de ortak biçimde yer alan sahneler özellikle vurgulanacaktır. Ayrıca, roman metninden bağımsız olarak uyarlamalarda yer verilen yeni sahnelere değinilecek ve bu sahnelerin esere dâhil edilme gerekçeleri tartışılacaktır.

Anahtar Kelimeler

Edebiyat , Roman , Tiyatro , Opera , Uyarlama , Türk Toplumu

Etik Beyan

Çalışma etik kurul izni gerektirmeyen nitelikte olup kullanılan veriler literatür taraması/yayınlanmış kaynaklar üzerinden elde edilmiştir. Çalışmanın hazırlanma sürecinde bilimsel ve etik ilkelere uyulduğu ve yararlanılan tüm çalışmaların kaynakçada belirtildiği beyan olunur.

Aşk-ı Memnû in the Triangle of Novel, Theater, Opera

Öz

The novel Aşk-ı Memnû was published by Halid Ziya Uşaklıgil in the magazine Servet-i Fünûn for 66 issues from February 9, 1899 to May 17, 1900. Written in the 19th century as a novel, transferred to the theater stage in the 21st century and revised as an opera in the 21st century, Aşk-ı Memnû is a rare work that has taken its place among the classics. Set during the long period of decline of the Ottoman Empire, the novel reveals the complexity of human nature, how powerful passions and desires can be, and the changes in the structure of society as the individual, caught between traditional and modern values, strives for westernization. Uşaklıgil combines the Ottoman society with the social fabric of Istanbul and the subtlety of his language and style, resulting in a unique work that ranks among the classics for its literary value.
The novel Aşk-ı Memnû has been reshaped in line with the expressive possibilities of live performance arts through theater and opera adaptations. While the art of theater, due to its structural characteristics, brings the novel›s in-depth psychological analysis and conflicts between characters to the stage through mutual dialogues, the art of opera has been able to convey the inner worlds and emotional tensions of the characters to the audience more intensely with the dramatic effect of polyphonic music.
In this article, after examining the structural characteristics of the novel Aşk-ı Memnû, the transformations that the novel underwent during its adaptation to theater and opera will be discussed. The similarities and differences between the novel, theater and opera will be analyzed comparatively; scenes that are common to all three genres will be particularly emphasized. In addition, the new scenes included in the adaptations, independent of the novel text, will be discussed and the reasons for their inclusion will be discussed.

Anahtar Kelimeler

Literature , novel , theater , opera , adaptation , Turkish society

Etik Beyan

The study does not require ethics committee approval, and the data used were obtained through a literature review / published sources. It is declared that scientific and ethical principles were followed during the preparation of the study and that ali referenced works are listed in the bibliography.

Kaynakça

• Ada, Selman (2002) Aşk-ı Memnû Piyano-Şan Uyarlaması, İstanbul: Edition Mansel.
• Akatlı, Füsun (1984) Türkiye’de Ailenin Değişimi, Sanat Açısından İncelemeler - “Türk Romanında Aile” Ankara: Türk Sosyal Bilimler Derneği.
• Akın, Nur Özmel (2008) Halit Ziya Uşaklıgil-Kırk Yıl, İstanbul: Özgür Yayınları.
• Aktulum, Kubilay (2011) Metinlerarasılık / Göstergelerarasılık, Ankara: Kanguru Yayınları.
• Altıner, Hakan (2000) “Mükemmel Bir Roman Ama Daha Çok Tiyatro”, Hürriyet Gösteri, 223, s. 27.
• Conrad, Peter (1981) Romantic Opera and Literary Form, Berkeley:University of California Press. Finn, Robert P. (2003) Türk Romanı İlk Dönem1872-1900, İstanbul: Agora Kitaplığı.
• Günersel, Tarık (2000) “Aşk-ı Memnû Yirminci Yüzyıla Eleştirel Bir Tebessümle Bakıyor”, Hürriyet Gösteri, 223 s. 26.
• Işın, Ekrem (1992) Sosyo Kültürel Değişme Sürecinde Türk Ailesi, “Tanzimat Ailesi ve Modern Adabı Muaşeret”, Ankara: Başbakanlık Aile Araştırma Kurumu, C 1, s. 216-227.
• Kantemir, Enise (2019). “Aşk-ı Memnû Eser İncelemesi”, Ankara Eğitim Bilimleri Fakültesi Dergisi 15, s. 227-239.
• Karaca, Şahika (2019) Kötücül Kadın-Türk Edebiyatında Kötücül Kadın İmgesi, Ankara: Akçağ Yayınları.
• Moran, Berna (2016) Türk Romanına Eleştirel Bir Bakış I, İstanbul: İletişim Yayınları.
• Naci, Fethi (1981) 100 Soruda Türkiye’de Roman ve Toplumsal Değişme, İstanbul: Gerçek Yayınevi.
• Oktay, Ahmet (2008) Toplumcu Gerçekçiliğin Kaynakları, İstanbul: İthaki Yayınları.
• Özer, İlbeyi (2006) Osmanlı’dan Cumhuriyet’e Yaşam ve Moda, İstanbul: Truva Yayınları.
• Robinson, Paul (1988) A Deconstructive Postscript: Reading Libretti and Misreading Opera, Princeton: Princeton Unicersity Press.
• Şahin, Seval (2010). Romandan Tiyatroya Aşk-ı Memnû. Folklor/Edebiyat, 16(64), 121-130.
• Tanpınar, Ahmet Hamdi (2002) Edebiyat Dersleri, haz. Abdullah Uçman, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
• Tanpınar, Ahmet Hamdi (2007) Edebiyat Üzerine Makaleler, haz. Zeynep Kerman, İstanbul: Dergâh Yayınları.
• Uç, Himmet (2006) Ansiklopedik Roman Eleştiri Terimleri, Ankara: Bizim Büro Basımevi.
• Uçman, Abdullah (2000) “Aşk-ı Memnû Tahlil ve Tasvirleri Nedeniyle Önemlidir”, Hürriyet Gösteri 223, s. 19-34.
• Uşaklıgil, Halit Ziya (2022) Aşk-ı Memnû, İstanbul: Can Yayınları.
• Uyguner, Muzaffer (1992) Halit Ziya Uşaklıgil Yaşamı Sanatı ve Yapıtlarından Seçmeler, Ankara: Bilgi Yayınevi.