Selçuklu Çağı Mimarisinde Taş Malzeme ile Tuğla İşçiliğine Öykünme

Yıl 2025, Sayı: 89, 237 - 276, 20.12.2025

Resul Yelen

https://doi.org/10.32704/erdem.2025.89.237

Öz

Mimarlık tarihinde öykünme ve taklit etme uygulamaları yapısal sistemde veya bezemede sıklıkla kullanılan yaygın bir yöntemdir. Strüktür düzendeki taşıyıcılar, kemerler, pencereler ve kubbe gibi mimari elemanlara yüklenen anlamlar mekân – metafizik anlayış içerisinde değerlendirilmiştir. Özellikle mimari öykünmedeki plastik vurgular anlatım yönüyle daha da öne çıkmaktadır. Bunların dışında bazı inşa ve süsleme malzemelerinin maliyetli olması nedeniyle mimarlar veya baniler bina ettikleri yapılarda zorunlu olarak malzeme taklidine başvurmuşlardır. Mermer ve taş gibi inşa malzemelerinin taşıma maliyeti, yontma süresi ve uygulama zorluklarından dolayı alçı, sıva ve boya gibi materyallerle taklit edildiği bir gerçekliktir. Fakat bazen tersi uygulamalarla da karşılaşılmaktadır. Yapımı kolay ve seri bir şekilde üretilebilen tuğlanın ona nispeten daha zor olan taş ile taklit edildiği uygulamalar bulunmaktadır. Bunun birer örneği İran ve Anadolu’daki Selçuklu Çağı mimarisinde tespit edilmektedir. Divriği Kale Camii ve Urmiye Se Kümbet taç kapıları taş malzeme ile tuğla işçiliğine öykünerek dönemi içerisinde farklılık oluşturmuşlardır. Tuğla malzemeyi iyi kullanabilen Türklerin, bu yapılarda işlenmesi nispeten zor olan taşa tuğla görünümü aksettirmesi basit bir taklit olmanın ötesinde bir anlayıştır. 1180/81’de Mengücekli Sultanı Ebu’l-Muzaffer Şahinşah tarafından Meragalı Piruz oğlu Üstad Hasan’a inşa ettirilen Divriği Kale Camii’nin taç kapı bezeme düzeninde kullanılan bazı taşlar oyma – kabartma tekniğinde oluşturulmuş olsa da geometrik desenler ve yıldız motiflerine kazıma tekniğiyle tuğla görünümü verilmiştir. Kavsara kemeri ve kemer köşeliklerinde ise taşlar tuğla boyutlarında teşkil edilerek kullanılmıştır. Günümüze ulaşmasa da kemer köşeliklerinde çini mozaik uygulaması bulunmaktadır. 1184/85’te inşa edilen Urmiye Se Kümbet portalindeki yıldızlı geometrik örgüleri ve kitabeleri oluşturan taşlar tuğla gibi ayrı parçalar şeklinde ve tuğla boyutlarındadır. Motiflerin bir kısmında ise taşlar kesme tuğla biçiminde şekillendirilerek detaylarda da öykünme sağlanmıştır. Tuğlanın ana inşa malzemesi olduğu İran’da bu ünik örnek dikkat çekmektedir. Konu hakkında yapılan çalışmalarda Divriği Kale Camii taç kapısı bezeme yönteminin Anadolu’daki Selçuklu Çağı mimarisi için tuğla malzemeden taşa geçişin bir emaresi olduğu belirtilse de bu örnek için farklı bir yorumlama olduğu anlaşılmaktadır. Divriği Kale Camii ve Urmiye Se Kümbet taç kapılarının karşılıklı analizleri, dönemsel karşılaştırma ve değerlendirmeleri süsleme malzemesi kullanımına dair bazı açıklamalar sağlamaktadır. Urmiye ve Divriği gibi farklı coğrafyalardaki Selçuklu eserlerindeki bu öykünme uygulaması farklı önerme ve sonuçları beraberinde getirmektedir. Selçuklu mimari süslemesinde az denenen bu taş süsleme işçiliği gelenek ve yenilik tartışmasını doğurmaktadır.

Anahtar Kelimeler

Selçuklu Mimarisi , Taş Süsleme , Tuğla , Taç Kapı , Divriği , Urmiye

Etik Beyan

Çalışma etik kurul izni gerektirmeyen nitelikte olup kullanılan veriler literatür taraması/yayınlanmış kaynaklar üzerinden elde edilmiştir. Çalışmanın hazırlanma sürecinde bilimsel ve etik ilkelere uyulduğu ve yararlanılan tüm çalışmaların kaynakçada belirtildiği beyan olunur.

Emulation of Stone Material And Brick Workmanship in Seljuk Era Architecture

Öz

In the annals of architectural history, emulation and imitation stand as a prevalent modus operandi, manifesting in both structural systems and decorative elements. The conceptual underpinnings of architectural elements such as carriers, arches, windows and domes within the structural system have been evaluated through the lens of spatial- metaphysical understanding. The emulation of materials can also be attributed to the economic constraints experienced by architects and builders, who sought to imitate costly construction and ornamental materials. One such example is found in the Seljuk Age architecture of Iran and Anatolia, as evidenced by the Divriği Kale Mosque and the Urmia Se Kumbet crown gates, which created a significant impact on their respective periods by emulating brickwork with stone. The portal decoration of the Divriği Kale Mosque, built by Mengücekli Sultan Abu’l-Muzaffer Şahinşah in 1180/81, is an example of this. The Turks were able to use brick material effectively and, in some cases, even gave the appearance of brick to stone, which is relatively difficult to process in these buildings. This is an understanding that goes beyond mere imitation. Some of the stones used in the portal decoration of the Divriği Kale Mosque were formed in the carving- relief technique. Geometric patterns and star motifs were given the appearance of brick with the incised technique. The stones forming the star geometric patterns and inscriptions on the portal of the Urmia Se Kumbet, built in 1184/85, are in the form of separate pieces like bricks and in brick sizes. This unique example draws attention in Iran, where brick is the main construction material. Although it is stated in the studies on the subject that the decoration method of the portal of the Divriği Kale Mosque is a sign of the transition from brick material to stone for the Seljuk Age architecture in Anatolia, it is understood that there is a different interpretation for this example. The Divriği Kale Mosque and Urmiye Se Kumbet portal have been analysed and compared on a regular basis, providing explanations for the use of ornamental materials. This practice of emulation in Seljuk artefacts from different geographies, such as Urmia and Divriği, has resulted in a range of propositions and conclusions. The stone ornamental workmanship, which is rarely seen in Seljuk architectural ornamentation, has led to a debate on tradition and innovation.

Anahtar Kelimeler

Seljuk Architecture , Stone Ornament , Brick , Portal , Divriği , Urmia

Etik Beyan

The study does not require ethics committee approval, and the data used were obtained through a literature review / published sources. It is declared that scientific and ethical principles were followed during the preparation of the study and that ali referenced works are listed in the bibliography.

Kaynakça

• Aktaş Yasa, Azize (2016). “Anadolu Selçuklu ve Beylikler Dönemi Konya Yapılarında Malzeme Kullanımı ve Yapım Teknikleri”, Vakıflar Dergisi, 45, s. 143-176.
• Arık, Oluş (2007). “Anadolu Selçuklu ve Beylikler Dönemi Dinî ve Kamusal Yapılarında Çini”, Anadolu Toprağının Hazinesi Çini Selçuklu ve Beylikler Çağı Çinileri, ed. Rüçhan Arık-Oluş Arık, İstanbul: Kale Grubu Kültür Yayınları.
• Aslanapa, Oktay (1989). Türk Sanatı, İstanbul: Remzi Kitabevi.
• Ayduslu, Nevin (2011). “Anadolu’da Tek Örnek Rölyef Tuğlalı Çini Mozaik (Erzurum Çifte Minareli Medrese)”, EKEV Akademi Dergisi, S 49, s. 141-150
• Bakırer, Ömür (1972). “Anadolu Selçuklularında Tuğla İşçiliği”, Malazgirt Armağanı, Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi, s. 187-201.
• Bakırer, Ömür (1981). “Erken Dönem Mimari Süslemesinde Geometrik Düzen Denemesi”, VIII. Türk Tarih Kongresi, C II (Ayrı Basım), Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi, s.951-959.
• Bakırer, Ömür (1981). Selçuklu Öncesi ve Selçuklu Dönemi Anadolu Mimarisinde Tuğla Kullanımı I, Ankara: ODTÜ Mimarlık Fakültesi.
• Bakırer, Ömür (1984). “Selçuklu Dönemi Konya Yapılarında Tuğla Kullanımı”, Konya, haz. Feyzi Halıcı, Ankara: Güven Matbaası, s. 77-84.
• Bakırer, Ömür (1995). “Anadolu Selçuklu Mimarisinde Yapı Malzemeleri”, IV. Millî Selçuklu Kültür ve Medeniyeti Semineri Bildirileri, Konya: Selçuk Üniversitesi Yay., s. 165-181.
• Bakırer, Ömür (2000). “Anadolu Selçuklu Mimarisinde Süreklilik ve Değişim” Türkler, C 7, ed. Hasan Celal Güzel, Kemal Çiçek, Salim Koca, Ankara: Yeni Türkiye Yayınları.
• Baş, Gülsen ve Erol Uslu vd., (2023). Anadolu’da Ortaçağ Türk Mimarisinin Sıradışı Bir Örneği Van Ulu Cami, Van: Van B.B. Yayını.
• Behdjat, Akbar (1978). Büyük Selçuklu Cami Mimarîsinin Gelişmesi, (Edebiyat Fakültesi Sanat Tarihi Bölümü Türk ve İslam Sanatı Kürsüsü Doktora tezi), İstanbul: İstanbul Üniversitesi.
• Boran, Ali (2001). Anadolu’daki İç Kale Cami ve Mescidleri, Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi.
• Boran, Ali (2002). “Divriği Kale Camii’ndeki Arslan Figürlerinin İkonografik Yorumu”, Ortaçağ’da Anadolu Prof. Dr. Aynur Durukan’a Armağan, haz. Nermin Şaman Doğan, Ankara: Hacettepe Üniversitesi Yayınları s. 123-134.
• Cezar, Mustafa (1977). Anadolu Öncesi Türklerde Şehir ve Mimarlık, İstanbul: İş Bankası Kültür Yayınları.
• Cromwell P. R. (2018). “Islamic Geometric Ornament From Twelfth- Century Architecture in Azerbaijan”, (Erişim tarihi: 28 Ocak 2025), https://girih.wordpress.com.
• Çeşmeli, İbrahim (2007). Antik Çağ’dan XIII. Yüzyıla Kadar Orta Asya ve Karahanlı Dönemi Mimarisi, İstanbul: Arkeoloji ve Sanat Yayınları.
• Çoruhlu, Yaşar (2004). “Türkmenistan Eski Merv’deki Sultan Sancar Türbesinin Restorasyon Çalışmaları (2001-2004)”, Merv Sultan Sencer Türbesi, haz. Tayfun Atmaca, Ankara: Tika Yayınları.
• Duran, Remzi (2001). “Selçuklu Yapılarında Tuğla Geleneğinde Taş Duvar Kaplaması Örneği Olarak Konya Kalenderhane Türbesi”, I. Uluslararası Selçuklu Kültür ve Medeniyeti Kongresi, C I, Konya: Selçuklu Araştırmaları Merkezi Yayını, s. 263-268.
• Durukan, Aynur (1980). “Selime’deki Türbe ve Anadolu – Türk Sanatındaki Yeri”, Bedrettin Cömert’e Armağan, Hacettepe Üniversitesi Sosyal ve idari Bilimler Fakültesi, Beşeri Bilimler Dergisi, (Özel Sayı), s. 397-424.
• Eravşar, Osman ve Haşim Karpuz vd., (2014). Büyük Selçuklu Mirası, C 1-2, İstanbul: Selçuklu Belediyesi Yayını.
• Erdal, Zekai (2014). Aksaray’da Türk Devri Mimarisi, (Sosyal Bilimler Enstitüsü Sanat Tarihi Anabilim Dalı Doktora Tezi), Van: Yüzüncü Yıl Üniversitesi.
• Gabriel, Albert (1934). Monuments Turcs D’Anatolie Amasya-Tokat-Sivas, Paris: Boccard.
• Godard, Andre (1965). The Art of Iran, New York: Frederick A. Praeger.
• Godssı, Ahad Paressay (1976). Büyük Selçuklu Mezar Anıtlarının Gelişmesi, (Edebiyat Fakültesi Türk İslam Sanatı Kürsüsü Doktora Tezi), İstanbul: İstanbul Üniversitesi.
• Hatem, Gulam Ali (1974) İran’daki Büyük Selçuklu Türbeleri, (İlahiyat Fakültesi Türk ve İslâm Sanatları Kürsüsü Doktora Tezi), Ankara: Ankara Üniversitesi.
• Heiranpour, Sepideh (2019). İran’ın Batısındaki Büyük Selçuklu Dönemi Eserleri, (Sosyal Bilimler Enstitüsü Türk-İslam Sanatları Anabilim Dalı Doktora tezi), Erzurum: Atatürk Üniversitesi.
• Meinecke, Michael (1976). Fayencedokarationen Seldschukischer Sakralbauten in Kleinasien, Tübingen: Verlag Ernst Wasmuth.
• Moline, Judi (1978). “Salğuq Minarets in Iran: Structural Developments”, Kunts Des Orients, Vol. 12, H. 1/2, 1978/79, p. 95-102.
• Ögel, Semra (1986). Anadolu Selçukluları’nın Taş Tezyinatı, Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi.
• Öney, Gönül (1976). “Büyük Selçuklu Dönemi Minarelerinde Süsleme”, Kültür ve Sanat, S 4, s. 6-11.
• Özkurt, Kemal (2005). İsfahan’da Büyük Selçuklu ve İlhanlı Dönemi Mimari Eserleri, (Sosyal Bilimler Ens. Sanat Tarihi Anabilim Dalı Doktora Tezi), Van: Yüzüncü Yıl Üniversitesi.
• Pope, Arthur Upham (1976). Introducing Persian Architecture, Tahran: Soroush Press.
• Rempel, Lazar (1936). “The Mausoleum of Isma’ıl The Samanid”, Bulletin of the American Institute for Persian Art and Archaeology”, Vol. 4, No. 4, p. 198-209.
• Sakaoğlu, Necdet (2005). Türk Anadolu’da Mengücekoğulları, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
• Schroeder, Eric (1936). “A note on Sangbast”, Bulletin of the American Institute for Persian Art and Archaeology, Vol. 4, No. 3, p. 136-139.
• Sokhanpardaz, Kamran (2020). Büyük Selçuklu Cami Mimarisinde Alçı Süsleme, (Lisansüstü Eğitim Ens. İslâm Tarihi ve Sanatları Anabilim Dalı Doktora Tezi), Samsun: Ondokuz Mayıs Üniversitesi.
• Sönmez, Zeki (1995). Başlangıcından 16. Yüzyıla Kadar Anadolu Türk- İslam Mimarisinde Sanatçılar, Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi.
• Stronach, David and Theodore Cuyler Young (1966). “Three Seljuq Tomb Towers”, Iran, Vol. 4., p. 1-20.
• Şahin, Mustafa Kemal (2014). Anadolu’da Selçuklu Dönemi Camileri-I Boyuna (Derinlemesine/Dikine) Düzenlemeli Camiler, Ankara: Merdiven Yayın.
• Şener, Yaşar Selçuk (2007). “Selçuklu Döneminde Kayseri Yapılarında Malzeme Kullanımı”, Konya Kitabı X, Rüçhan Arık-M.Oluş’a Armağan, Konya: Konya Ticaret Odası, s. 579-593.
• Top, Mehmet (2001). “Güney Azerbaycan’daki Selçuklu Mezar Anıtları”, I. Uluslararası Selçuklu Kültür ve Medeniyeti Kongresi, C 2, Konya: S.Ü. Basımevi, s. 333-347.
• Tuncer, Orhan Cezmi (1986). Anadolu Kümbetleri 1 Selçuklu Dönemi, Ankara: Güven Matbaası.
• Wiener, Ernst Cohn (1930). Turan Islamische Baukunst In Mittelasien, Berlin: Ernst Wasmuth Verlag.
• Wilber, Donald Newton (1939). “The Development of Mosaic Faience in Islamic Architecture in Iran”, Ars Islamica, Vol. VI, p. 16-47.
• Yazar, Turgay (2007). Nahcivan’da Türk Mimarisi (Başlangıcından 19. Yüzyılın Sonuna Kadar), Ankara: Türk Tarih Kurumu.
• Yelen, Resul (2019). Selçuklu Çağı Anadolu Mimarisinde Malzeme ve Teknik (Doğu ve Güneydoğu Anadolu), (Sosyal Bilimler Enstitüsü Sanat Tarihi A.B.D. Doktora Tezi), Van: Yüzüncü Yıl Üniversitesi.
• Yelen, Resul (2019). “Selçuklu ve İlhanlı Dönemi Ahlat Yapılarında Taşçı İşaretleri”, Turkish Studies Social Sciences, Vol. 14/5, p. 2737-2761.
• Yetkin, Şerare (1972). Anadolu’da Türk Çini Sanatının Gelişmesi, İstanbul: İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınları.
• İnternet Adresleri
• https://girih.wordpress.com/wp-content/uploads/2018/05/cromwell_seljuk. pdf
• (Görsel: 28,30) (Erişim tarihi: 28 Ocak 2025) https://archives.saltresearch.org/handle/123456789/71384
• (Görsel:5,17) (Erişim tarihi: 12 Ocak 2022) https://archives.saltresearch.org/handle/123456789/78433
• (Görsel: 26) (Erişim tarihi: 17 Ocak 2022) https://www.archnet.org/sites/1594?media_content_id=974
• (Görsel 32:) (Erişim tarihi: 29 Mart 2020)https://www.archnet.org/sites/1631 (Erişim tarihi 17 Şubat 2023)
• https://www.archnet.org/sites/3923?media_content_id=144317 (Görsel:41) (Erişim tarihi: 28 Şubat 2023)
• https://www.archnet.org/sites/3954?media_content_id=28811 (Görsel: 42) (Erişim Tarihi 25 Mart 2023)