Roma Hukukunda Para Cezaları ve Bunun Medenî Ceza Kurumuna Etkisi

Öz

Roma Hukuku’nda ilk dönemlerden beri başka birinin vücut bütünlüğüne veya malına zarar veren kişi, bu davranışından sorumlu tutuluyordu. Bununla beraber, başlangıçta bu sorumluluk, mağdurun zarar veren kişiyi ele geçirmesi ve ondan intikam alması şeklinde gerçekleşmekteydi. Pek çok durumda bu intikam ölümle sonuçlanabiliyordu. Devlet, böyle aşırı sonuçları hafifletebilmek için, failin bir miktar para ödeyerek sorumluluktan kurtulabileceği bir sistemin önünü açmıştır. Bu sistem gitgide daha da oturmuş ve zamanla para cezası anlayışı hâkim olmuştur. Para cezaları, günümüzdeki uygulamanın aksine devlete değil, zarar görene ödeniyordu. Ayrıca “tazminat zarardan yüksek olamaz” anlayışı henüz gelişmemişti ve zararın birkaç katı kadar para cezalarının ödenmesi gerekebiliyordu. Bu durum, yaptırımların caydırıcılık ve cezalandırma işlevlerini artırıyordu. Günümüzde ise zarar görene para cezası ödenmesi anlayışı büyük ölçüde terk edilmiş ve bunun yerini telafi tazminatı almıştır. Zarar görenin zararını tazmin ederken zenginleşmemesi fikri, zarar verenin cezalandırılması ve insanların zarar verici davranışlardan caydırılması ihtiyacına ağır basar hâle gelmiştir. Oysa bazı hâllerde telafi tazminatının gerçekten adaleti sağladığı şüphelidir. Çalışmamızda, Roma Hukuku’ndaki sorumluluk ve özellikle para cezaları incelendikten sonra, modern hukukta medenî cezaların geliştirilmesi üzerine değerlendirmelerde bulunulmuştur.

Anahtar Kelimeler

• medeni ceza
• actio popularis
• haksız fiil
• sorumluluk
• para cezası

Pecuniary Penalties In Roman Law And Their Influence On The Concept Of Punitive Damages

Öz

Since the early periods of Roman law, individuals who caused harm to another’s physical integrity or property were held liable for their actions. However, this liability was enforced through retaliation by the victim, who would capture and exact vengeance upon the wrongdoer. Mostly, such retaliation resulted in death. To mitigate these excessive outcomes, the state introduced a system whereby the offender could be released from liability by paying a certain sum of money. Over time, this system became more institutionalized where pecuniary penalties were paid directly to victims. Furthermore, the principle that “compensation may not exceed the actual damage” had not yet emerged, and offenders were often required to pay several times the actual loss. In modern law, however, pecuniary penalties have largely been abandoned and replaced by compensatory damages. The principle that the victim mustn’t be unjustly enriched has come to outweigh the need to punish the wrongdoer and to deter harmful conduct. Nevertheless, it remains questionable whether compensatory damages alone are sufficient to achieve justice in all cases. In this study, following an examination of liability and especially pecuniary penalties in Roman law, an assessment is made regarding the development of punitive damages in modern civil law.

Anahtar Kelimeler

• punitive damages
• actio popularis
• tort
• liability
• pecuniary penalty

Kaynakça

1. Akıncı, Şahin. Borçlar Hukuku Bilgisi (Genel Hükümler). Konya: Sayram Yayınları, 2024 (Akıncı, Borçlar).
2. Akıncı, Şahin. Roma Borçlar Hukuku. Konya: Sayram Yayınları, 2023.
3. Berki, Şakir. Roma Hukuku. Ankara: Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Yayınları, 1949.
4. Çetiner, Bilgehan. Borçlar Hukuku Genel Hükümler. İstanbul: On İki Levha Yayıncılık, 2024.
5. Di Marzo, Salvatore. Roma Hukuku (Beşinci tab’ından çeviren: Ziya Umur). İstanbul: İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi Yayınları, 1954.
6. Eren, Fikret. Borçlar Hukuku Genel Hükümler. Ankara: Legem Yayınevi, 2023.
7. Gaius. Institutiones, Borçlar Kısmı (Çeviren: Türkân Rado). İstanbul: Doğan Kardeş Yayınları, 1953.
8. Gül, İbrahim. ABD ve Türk Hukukunda Medenî Ceza. Ankara: Yetkin Yayınları, 2015.

9. Gül, İbrahim. “Türk Hukukunda Medeni Ceza Sorumluluğu Nasıl Olmalı?”. Hasan Kalyoncu Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi. 9/18 (2019): 343-372.
10. Gülerci, Altan Fahri. “Banka Kredilerinde Tüketicilerden Tahsil Edilen Ücret ve Masrafların Tüketici Hukuku ve Sözleşme Özgürlüğü Bakımından Değerlendirilmesi”. İnönü Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi. 6/1 (2015): 87-128.
11. Günergök, Özcan ve Şaban Kayıhan. Borçlar Hukuku Dersleri Genel Hükümler. İstanbul: On İki Levha Yayıncılık, 2024.
12. Gümüş, Mustafa Alper. Borçlar Hukukunun Genel Hükümleri. Ankara: Yetkin Yayınları, 2021.
13. Güvel, Övünç. “Roma Hukukunda Sorumluluk”. Selçuk Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi. 25/2 (2017): 375-404.
14. Hähnchen, Susanne. Handbuch des Römischen Privatrechts, Band I-III, Tübingen: Mohr Siebeck, 2023 (Herausgegeben von: Ulrike Babusiaux, Christian Baldus, Wolfgang Ernst, Franz-Stefan Meissel, Johannes Platschek, Thomas Rüfner).
15. Honig, Richard. Roma Hukuku (Tercüme Eden: Şemseddin Talip). İstanbul: İstanbul Üniversitesi Yayınları, 1938.
16. Honsell, Heinrich. Der Strafgedanke im Zivilrecht – ein juristischer Atavismus. Köln: FS Westermann, 2008.
17. Iustinianus. Institutiones (Türkçe Metin: Ziya Umur). İstanbul: İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi Yayınları, 1968.
18. İpek, Nurcan. Roma Hukukunda Gasp (Rapina). İstanbul: Der Yayınları, 2001.
19. Karadeniz-Çelebican, Özcan. Roma Hukuku. Ankara: Turhan Kitabevi, 2014.
20. Kılıçoğlu, Ahmet M.. Borçlar Hukuku Genel Hükümler. Ankara: Turhan Kitabevi, 2021.
21. Kocayusufpaşaoğlu, Necip. Borçlar Hukuku Genel Bölüm (Kocayusufpaşaoğlu/Hatemi/ Serozan/Arpacı). İstanbul: Filiz Kitabevi, 2008.
22. Koschaker, Paul ve Kudret Ayiter. Roma Hususî Hukukunun Ana Hatları. Ankara: Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Yayınları, 1971.
23. Kulaç, Cansu. “Manevi Tazminat ve Cezalandırma Fonksiyonu”. Akdeniz Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi. 13/1 (2023): 657-675.
24. Küçük, Eşref. Roma Hukuku Davalar Sisteminde Actio Popularis. Ankara: Adalet Yayınları, 2013.
25. Mayer-Maly, Theo. Römisches Privatrecht. Wien: Springer-Verlag, 1991.
26. Mousourakis, George. Fundamentals of Roman Private Law. Berlin-Heidelberg: Springer-Verlag, 2012.
27. Oğuzman, Kemal ve M. Turgut Öz. Borçlar Hukuku Genel Hükümler Cilt-I. İstanbul: Vedat Kitapçılık, 2023.
28. Önay, Işık ve Orcan Ok. “Özel Hukuk Cezası Kavramı ve Ceza Hukukunun Genel İlkelerinin Özel Hukku Cezalarına Uygulanabilirliği”. Marmara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Hukuk Araştırmaları Dergisi. 29/2 (2023) Özel Sayı: 1320- 1389.
29. Rado, Türkân. Roma Hukuku Dersleri Borçlar Hukuku. İstanbul: Filiz Kitabevi, 2006.
30. Savaş, Abdurrahman. “Roma Hukukunda Kusursuz Sorumluluğun Kusur Sorumluluğuna Dönüşüm Süreci ve Bu Dönüşümün Modern Hukuka Etkisi”. İstanbul Hukuk Mecmuası. 80/2 (2022): 537-582.
31. Somer, Pervin. Roma Hukukunda Mala Verilen Zarar. İstanbul: Derin Yayınları, 2008.
32. Tahiroğlu, Bülent. Roma Hukukunda Furtum. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Yayınları, 1975.
33. Tahiroğlu, Bülent. Roma Hukukunda Iniuria. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Yayınları, 1969.
34. Tahiroğlu, Bülent ve Belgin Erdoğmuş. Roma Usul Hukuku. İstanbul: Filiz Kitabevi, 1994.
35. Umur, Ziya. Roma Hukuku Ders Notları. İstanbul: Beta Yayınları, 1987.
36. Uyumaz, Alper ve İdris Akdağ. “Bankacılık Faaliyetlerinde Tüketicinin Korunması Açısından Hukuka Aykırı Alınan Ücret ve Masraflar ile Bunların İadesi”. İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi Mecmuası. 74/1 (2016): 423-459.
37. Wilinski, A.. “Roma Ceza Hukuku ve Ceza Usul Hukukuna Bir Kuşbakışı”. Dicle Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi. 1/1 (1983): 329-335 (Çeviren: B. Erdoğmuş).
38. Yeşiller, Mehmet. “Roma Hukukunda Gemi, Han ve Ahır İşletenlerin Receptum Sorumluluğu”. Çankırı Karatekin Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi. 3/1 (2013): 177-191.
39. Zilelioğlu, Hilâl. “Roma Hukukundaki Sorumluluk Ölçütlerine Genel Bir Bakış”. Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi. 39/1 (1987): 241-264.
40. Zimmermann, Reinhard. The Law of Obligations, Roman Foundations of the Civilian Tradition. Cape Town-Wetton-Johannesburg: Juta&Co, Ltd, 1992.
41. “Allgemeines Gleichbehandlungsgesetz”, (Erişim Tarihi: 10.07.2025), https://www.antidiskriminierungsstelle.de/SharedDocs/downloads/DE/publikationen/AGG/agg_gleichbehandlungsgesetz.pdf?__blob=publicationFile.
42. “Protocol of 2002 to the Athens Convention relating to the Carriage of Passengers and their Luggage by Sea, 1974”, (Erişim Tarihi: 10.07.2025), https://assets.publishing.service.gov.uk/media/5a7b9ee1e5274a7318b8fd94/Misc.6.2013_Prot_2002_Athens_8760.pdf
43. Ministry of Justice, “The Law on Damages”, (Erişim Tarihi: 10.07.2025), https://data.parliament.uk/DepositedPapers/Files/DEP2009-1863/DEP2009-1863.pdf
44. “The Enactments Of Justinian. The Digest Or Pandects. ~Book XLIII~”, (Erişim Tarihi: 10.07.2025), https://droitromain.univ-grenoble-alpes.fr/