Doğu Türkistan’ın Hukuki Statüsüne İlişkin Tartışmalar

Öz

Doğu Türkistan, Sincan Uygur Özerk Bölgesi adıyla Çin Halk Cum-huriyeti’nin idari yapısı içindedir. Geçmişten bugüne stratejik öne-mini koruyan Doğu Türkistan oldukça geniş bir yüzölçümüne sahip-tir ve başkenti Urumçi’dir. Doğu Türkistan son yıllarda bölgedeki insan hakları ihlalleri ile gündeme gelmektedir. Bu durum aynı za-manda Doğu Türkistan’ın tarihine, kimliğine ve hukuki statüsüne ilişkin tartışmaları da canlandırmıştır. Çin’in politika ve uygulamala-rı, 1 Ekim 1955 itibarıyla resmî olarak siyasi (bölgesel) özerkliğe sa-hip olan Doğu Türkistan’da mevcut resmî durumun sorgulanmasına yol açmıştır. Uygur sorunu, Uygur-Çin sorunu, Doğu Türkistan me-selesi, Uygur ayrılıkçılığı gibi çeşitli adlandırmalarla anılan mesele-nin, Doğu Türkistan’ın hukuki statüsü ile olan doğrudan ilişkisi göz ardı edilmemelidir. Dolayısıyla gerek özerklikten önceki durum ge-rekse de Çin idaresi altındaki tarihi ve siyasi süreç, meseleyi bir ze-mine oturtmak bakımından önem arz etmektedir. Özerkliğin belirsiz doğası, Doğu Türkistan’ın tarihi ve insan hakları tablosuyla bir araya geldiğinde karmaşık bir durum ortaya çıkmaktadır. Bu bakımdan Doğu Türkistan’ın tarih boyunca Çin ile ilişkileri, özerklik statüsü, bölgedeki bağımsızlık talepleri ve insan hakları ihlalleri, hukuki bir perspektiften değerlendirilmeye gereksinim duymaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Doğu Türkistan
• Sincan
• Uygur
• Özerklik
• İnsan Hakları

Discussions on The Legal Status of East Turkestan

Öz

East Turkestan is part of the administrative structure of the People’s Republic of China under the name Xinjiang Uyghur Autonomous Region. East Turkestan, which has retained its strategic importance from the past to the present, has a large land area and its capital is Urumqi. The region has been in the news in recent years due to hu-man rights violations. This situation has also reignited debates about East Turkistan’s history, identity, and legal status. China’s policies and practices have led to questioning of the current official situation, which has officially enjoyed political (regional) autonomy since Oc-tober 1, 1955. The issue, referred to by various names such as the Uyghur problem, the Uyghur-China problem, the East Turkestan is-sue, and Uyghur separatism, is directly related to the legal status of East Turkestan. Therefore, the situation prior to autonomy and the historical and political process under Chinese administration are im-portant in terms of contextualizing the issue. The ambiguous nature of autonomy, combined with East Turkestan’s history and human rights record, creates a complex situation. In this regard, region’s historical relations with China, its autonomous status, demands for independence in the region, and human rights violations need to be evaluated from a legal perspective.

Anahtar Kelimeler

• East Turkestan
• Xinjiang
• Uyghur
• Autonomy
• Human Rights

Kaynakça

1. Acar, Hasan ve Serhat Bulut. “Çin’in Doğu Türkistan Politikasının Uluslararası Topluma Yansımaları”. Barış Araştırmaları ve Çatışma Çözümleri Dergisi. 9/1 (2021): 1-42.
2. Anonim, “China and the Principle of Self-Determination of Peoples”, St Antony's International Review. 6/1 (2010): 79-102.
3. Arsava, Ayşe Füsun. Azınlık Kavramı ve Azınlık Haklarının Uluslararası Belgeler ve Özellikle Medeni ve Siyasi Haklar Sözleşmesinin 27. Maddesi Işığında İncelenmesi. Ankara: A. Ü. Siyasal Bilgiler Fakültesi Basımevi, 1993.
4. Atay, Ender Ethem. İdare Hukuku, 9. Baskı. Ankara: Turhan Kitabevi, 2023.
5. Avcı, Erkan. “Doğu Türkistan Sorunu”. Bilge Adamlar Stratejik Araştırmalar Merkezi. 1391 (2018): 1-18.
6. Bahşi, Bahtiyar. “Doğu Türkistan’ın Yakın Tarihi ve Uygur Türkleri”. International Journal of Social Science. 57 (2017): 571-578.
7. Bakır, Abdullah. “Doğu Türkistan Tarihinin Türk Kültür Tarihi Açısından Önemi”. Türk Dünyası İncelemeleri Dergisi. 8/1 (2008): 35-39.
8. Baymirza, Hayit. “Türkistan Terimi Üzerine”. Türk Dünyası Araştırmaları, 53 (1988): 23-24.

9. Biye, Cornelius Amaebi. “Comparative Study of the Political and Economic Consolidation Policies Pursued by the Soviet Union in Kazakhstan (1917-33) and Communist China in Sinkiang (1949-57)”, Retrospective Theses and Dissertations, University of British Columbia, 1973.
10. Bovingdon, Gardner. The Uyghurs: Strangers in Their Own Land. New York: Columbia University Press, 2010.
11. Bozkurt, Enver ve Yasin Poyraz, Selcen Erdal. Devletler Hukuku, Gözden Geçirilmiş 12. Baskı. Ankara: Legem Yayıncılık, 2023.
12. Buğra, Mehmet Emin, Doğu Türkistan. İstanbul: Güven Basımevi, 1952.
13. Carley, Patricia. Self-Determination Sovereignty, Territorial Integrity, and the Right to Secession. Washington: United States Institute of Peace, 1996.
14. Castets, Rémi. “The Uyghurs in Xinjiang-The Malaise Grows”. China Perspectives. 49 (2003): 1-21.
15. Çobanoğlu, Özkul. “Türk Dünyası Kültür Ekolojisi Ortaklığı: Moğolistan”. Doğu Asya Araştırmaları Dergisi. 3/5 (2020): 94-111.
16. Dağcı, Kenan ve Mustafa Keskin. “Çin’in Doğu Türkistan Politikası ve Azınlık Hakları Bağlamında Hak İhlalleri”. Barış Araştırmaları ve Çatışma Çözümleri Dergisi. 1/2 (2013), 11-29.
17. Dauliatova, Şahzada. “Çin’in Doğu Türkistan Politikası”, Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Gazi Üniversitesi, 2007.
18. Demirağ, Yelda. “1755-1949 Yılları Arasında Doğu Türkistan”. Uluslararası Uygur Araştırmaları Dergisi. 3 (2014): 229-245.
19. Dinstein, Yolam. “Autonomy Regimes and International Law”. Villanova Law Review. 56/3 (2011), 437-454.
20. Doğan, İlyas. “Siyasal Bir İlke Olarak Halkların Kendi Geleceğini Belirleme İlkesine Devletler Hukuku Açısından Bakış”. Kamu Hukuku Arşivi. 9/1 (2006): 1-11.
21. Doğan, İlyas. Devletler Hukuku, Güncellenmiş 4. Baskı. Ankara: Astana Yayınları, 2020.
22. Dwyer, Arienne M. The Xinjiang Conflict: Uyghur Identity, Language Policy, and Political Discourse. Washington: East-West Center, 2005.
23. Eide, Asbjørn. “Cultural Autonomy: Concept, Content, History and Role in The World Order”. İçinde Autonomy: Applications and Implications, ed. Markku Suksi, 251-276. Leiden: Brill, 1998.
24. Fewsmith, Joseph. China Since Tiananmen: The Politics of Transition. Cambridge: Cambridge University Press, 2001.
25. Finley, Joanne Smith. “Securitization, Insecurity and Conflict in Contemporary Xinjiang: Has PRC Counter-Terrorism Evolved into State Terror?”. Central Asian Survey. 38/1 (2019): 1-26.
26. Finley, Joanne Smith. “Why Scholars and Activists Increasingly Fear a Uyghur Genocide in Xinjiang”. Journal of Genocide Research. 23/3 (2020): 348-370.
27. Giglio, Davide. “Separatism and the War on Terror in China’s Xinjiang Uighur Autonomous Region”. Barış Harekâtları Eğitim Enstitüsü, 2004.
28. Gilbert, Geoff. “Autonomy and Minority Groups: A Right in International Law”. Cornell International Law Journal. 35/2 (2002): 307-353.
29. Gladney, Dru C. “Internal Colonialism and the Uyghur Nationality: Chinese Nationalism and its Subaltern Subjects”. Cahiers D’études Sur La Méditerranée Orientale Et Le Monde Turco-İranien. 25 (1998): 1-12.
30. Gömeç, Saadettin Yağmur. “Doğu Türkistan’da Yakub Han Dönemi ve Osmanlı Devleti ile İlişkileri”. OTAM Ankara Üniversitesi Osmanlı Tarihi Araştırma ve Uygulama Merkezi Dergisi. 9/9 (1998): 149-153.
31. Gömeç, Saadettin. Türk Cumhuriyetleri ve Toplulukları Tarihi, 4. Baskı. Ankara: Akçağ Yayınları, 2011.
32. Grbović, Vladan. “Ethnodemographic Specifications of Xinjiang”. Faculty of Geography at the University of Belgrade. 67/2 (2019): 85-98.
33. Greer, Tanner. “48 Ways to Get Sent to a Chinese Concentration Camp”. Foreign Policy. 13 (2018), https://foreignpolicy.com/2018/09/13/48-ways-to-get-sent-to-a-chinese-concentration-camp/ [Erişim Tarihi: 28.01.2025].
34. Groot, Gerry. “Internment and Indoctrination-Xi’s ‘New Era’ in Xinjiang” https://www.thechinastory.org/yearbooks/yearbook-2018-power/chapter-4-internment-and-indoctrination-xis-new-era-in-xinjiang/ [Erişim Tarihi: 19.12.2024].
35. Gül, Osman Kubilay. “Doğu Türkistan’dan Türkiye’ye Hazin Bir Göç Hikâyesi”. Turkish Studies. 2/1 (2007): 252-273.
36. Hannum, Hurst. “The Concept of Autonomy in International Law”. The American Journal of International Law. 74 /4 (1980): 858-889.
37. Hannum, Hurst. Autonomy, Sovereignty, and Self-Determination. Philadelphia: University of Pennsylvania Press, 1996.
38. Henders, Susan J. “Cantonisation: Historical Paths to Territorial Autonomy for Regional Cultural Communities”. Nations and Nationalism. 3/4 (1997): 521-540.
39. Howell, Anthony ve C. Cindy Fan. “Migration and Inequality in Xinjiang:A Survey of Han and Uyghur Migrants in Urumqi”. Eurasian Geography and Economics. 52/1 (2011): 119-139.
40. Hsieh, Jiann. “China's Nationalities Policy: Its Development and Problems”. Anthropos. 81/1-3 (1986): 1-20.
41. İnayet, Alimcan (ed.). İşgal Edilmiş Ülke: Doğu Türkistan (Rapor). Uygur Akademisi, 2020.
42. Jamil, Nur Shahadah. “China’s Xinjiang Policy: An Analysis Based on the Theory of Relative Deprivation”. Malaysian Journal of History, Politics, & Strategic Studies. 38/1 (2011): 147-166.
43. Kapcı, Hikmet Zeki ve Abdullah Erdoğan. “Arşiv Belgeleri Işığında Türk-Sovyet İlişkilerinde Doğu Türkistan’ın Bağımsızlık Faaliyetleri (1933-1934)”. Uluslararası Uygur Araştırmaları Dergisi. 12 (2018): 123-134.
44. Karluk, Abdürreşit Celil. Çinlilik ve Çin’de Ötekiler. Ankara: Atlas Yayınları, 2019.
45. Kartal, Emre. “TBMM Çalışmalarında Türkiye-Çin Halk Cumhuriyeti İlişkileri: 1999-2019”. Doğu Asya Araştırmaları Dergisi. 2/4 (2019): 27-65.
46. Kaskabayeva, Dana. Bağımsızlık Sonrası Kazakistan’ın Uluslararası Terörizmle Mücadeledeki Tutumu: Hukuki Bir Bakış. Ankara: Astana Yayınları, 2020.
47. Kılıçoğlu, Gökmen. “Halkların Kendi Kaderini Tayini İlkesinin Bir Hak Olarak İleri Sürülmesi: Azerbaycan Açısından Dağlık Karabağ Örneği”. Doktora Tezi, İstanbul Üniversitesi, 2012.
48. Kul, Ömer. 100 Soruda Doğu Türkistan, 2. Baskı. İstanbul: Rumuz Yayınları, 2019.
49. Kurban, İklil. Doğu Türkistan İçin Savaş. Ankara: Türk Tarih kurumu Basımevi, 1995.
50. Kuşçu, Işık. “The Uyghur Diaspora in Cyberspace: Identity and Homeland Cause”. bilig, 69 (2014): 143-160.
51. Maizland, Lindsay. “China’s Repression of Uyghurs in Xinjiang”, Council on Foreign Relations, 1 Mart 2021, https://www.cfr.org/backgrounder/chinas-repression-uyghurs-xinjiang [Erişim Tarihi: 14.03.2025].
52. Millward, James A. ve Peter C. Perdue. “Political and Cultural History through the Late 19th Century”. İçinde Xinjiang: China’s Muslim Borderland, ed. S. Frederick Starr, 27-62. New York: M. E. Sharpe, 2004.
53. Moneyhon, Matthew. “Controlling Xinjiang: Autonomy on China’s New Frontier”. Asian-Pacific Law & Policy Journal. 3/1 (2002), 120-152.
54. Murtazaoğlu, Fahrettin. “Acaralıların Siyasi Özerklik Hakkının Süjesi Haline Gelmeleri ve Türkiye’nin Bu Sürece Etkisi”. bilig, 29 (2004): 41-82.
55. Naughton, Barry. “Deng Xiaoping: The Economist”. The China Quarterly. 135 (1993): 491-514.
56. Newby, Laura. “The Begs of Xinjiang: Between Two Worlds”. Bulletin of the School of Oriental and African Studies. 61/2 (1998): 278-297.
57. Özarslan, Bahadır Bumin. “Bir Özerk Cumhuriyet Örneği Olarak Nahçıvan Özerk Cumhuriyeti”. İçinde Namiq Musalı, I. Milletlerarası Türkiye-Azerbaycan Münasebetleri Sempozyumu, ed. M. Serhat Yılmaz, Cevdet Yakupoğlu. Kastamonu: Kastamonu Üniversitesi, 2016.
58. Özarslan, Bahadır Bumin. Uluslararası Hukuk Açısından Yerli Halk Kavramı: Ortaya Çıkışı, Gelişimi, Güncel Durumu. Ankara: Adalet Yayınevi, 2025.
59. Palermo, Francesco. “Central, Eastern and South Eastern Europe and Territorial Autonomy: Are They Really Incompatible”. İçinde Political Autonomy and Divided Societes, ed. Alain-G. Gagnon, Michael Keating, 81-97. New York: Palgrave Macmillan, 2012.
60. Pazarcı, Hüseyin ve Erdem Denk. Uluslararası Hukuk, Gözden Geçirilmiş Güncellenmiş 23. Baskı. Ankara: Turhan Kitabevi, 2024.
61. Peyrouse, Sébastien, “Facing the Challenges of Separatism: The EU, Central Asia and the Uyghur Issue”. Centre for European Policy Studies. 4 (2009), 1-6.
62. Robinson, Joan. “The Cultural Revolution in China”. Royal Institute of International Affairs 1944-. 44/2 (1968): 214-227.
63. Savrun, Ergenekon. “The Uyghur Turks and The Eastern Turkistan (Xinjiang Conflict): Which China? China’s Growth or Red Cruelty”. Tarih ve Günce. 2/5 (2019): 399-410.
64. Shaw, Malcolm N. Uluslararası Hukuk, 8. Baskı. Çev. ed. İbrahim Kaya, Ankara: Türkiye Bilimler Akademisi, 2018.
65. Şahin, Enis. “Doğu Türkistan”. Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi. 3 (1995): 95-123.
66. Tatar, Volkan ve Nuri Gökhan Toprak. “Kendi Kaderini Tayin Kavramının Hukuki ve Siyasi Yönleri Üzerine Bir İnceleme”. Bilge Strateji. 7/13 (2015): 55-69.
67. Tawakkul, Dilbahar. “A Study of Chinese Policy towards National Minorities with Reference to Higher Education: A Case Study of the Central University for Nationalities”. Doctoral Thesis, London, University of London, 1999.
68. Thornberry, Patrick. “Self-Determination, Minorities, Human Rights: A Review of International Instruments”. International & Comparative Law Quarterly. 38/4 (1989): 867-889.
69. Toops, Stanley. “Demographics and Development in Xinjiang after 1949”. East-West Center Washington Working Papers. 1 (2004): 1-40.
70. Tuna, Amine. Doğu Türkistan’da Asimilasyon ve Ayrımcılık. İstanbul: İHH İnsani Yardım Vakfı, 2012.
71. Tuncer, Tekin. “Doğu Türkistan’da Güçler Savaşı: 1931 Kumul Ayaklanması”. Türkiyat Mecmuası. 30/1 (2020): 269-285.
72. Tunç, Hasan. “Uluslararası Sözleşmelerde Azınlık Hakları Sorunu ve Türkiye”. Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi. 8/2 (2004): 181-238.
73. Tursun, Nabijan. “1933 ve 1944 Yıllarında Kurulan Doğu Türkistan Cumhuriyetleri Hakkındaki Kaynaklar ve Bu Kaynakların Değeri”. Uluslararası Uygur Araştırmaları Dergisi. 16 (2020): 233-257.
74. Türkler, Erkin. “Sincan: Çin’in Başarılı Algı Operasyonu”. Türk Yurdu. 331 (2015), 27-28.
75. Yang, Dennis Tao. “China’s Agricultural Crisis and Famine of 1959–1961: A Survey and Comparison to Soviet Famines”. Comparative Economic Studies. 50 (2008): 1-29.
76. Yıldırım, Kürşat. Çin Kaynaklarında Türkistan Şehirleri. İstanbul: Ötüken Yayınları, 2013.
77. Yıldırım, Kürşat. “İlk Çin Yıllıklarında Geçen Doğu Türkistan Tarihine Dâir Bazı Hususî Terimler I”. Avrasya Terim Dergisi. 2/2 (2014): 20-25.
78. Zhu, Yuchao ve Dongyan Blachford. “Ethnic Minority Issues in China’s Foreign Policy: Perspectives and Implications”. The Pacific Review. 18/2 (2005): 243-264.
79. “Sincan’a İlişkin Tarihi Sorunlar Hakkında Beyaz Kitap”, Devlet Konseyi Bilgi Ofisi, Temmuz 2019, https://chinaxinjiang.cn/2019/07/21/bd1266dbe8eb4866a385ec82a08674f0.html [Erişim Tarihi: 25.03.2025].
80. “Yeni Dönemde Sincan’ı Yönetmek İçin Partinin Stratejisinin Başarılı Uygulaması”, Devlet Konseyi Bilgi Ofisi, Eylül 2025, https://chinaxinjiang.cn/2025/09/20/1ef9d7574aa74954b575fd150ac6c808.html [Erişim Tarihi: 20.10.2025].