Otizm Spektrum Bozukluğu Tanisi Olan Çocuklarin Sergiledikleri Problem Davranişlarin Gelişim Alanlari Üzerindeki Etkilerine İlişkin Anne Görüşleri

Öz

Araştırmada, üç ila altı yaş aralığında erken çocukluk döneminde otizm spektrum bozukluğu tanılı çocuklarda gözlenen problem davranışların gelişim alanlarına etkisine ilişkin anne görüşlerinin belirlenmesi amaçlanmıştır. Nitel araştırma yöntemlerinden fenomenolojik (olgubilim) desenle yürütülen bu araştırmada verileri toplamak amacıyla yarı yapılandırılmış görüşmeler ile araştırmacı günlüğü kullanılmıştır. Araştırmanın katılımcıları çoğunluğu ev hanımı ve erken çocukluk dönemindeki otizmli çocuğa sahip olan 12 anneden oluşmaktadır. Annelerle gerçekleştirilen görüşmelerden elde edilen veriler içerik analizi yöntemiyle araştırmacı tarafından analiz edilmiştir. Araştırmanın bulgularına göre anneler en çok karşılaştıkları problem davranışları motor ve sözel stereotipik davranışlarla birlikte kendilerine veya başka kişilere zarar verici davranışlar, ağlama-öfke nöbetleri geçirme biçiminde ifade etmiştir. Anneler problem davranışlarla baş etmede en çok sözlü iletişim kurma ile çocuklarına temas etmeyi tercih ettiklerini vurgulamıştır. Problem davranışlardan kaynaklı olarak çocuklar bilişsel bir becerinin edinilmesi esnasında öğrenmeye karşı ilgisiz bir tutum sergilemektedirler. Dil gelişiminde ise karşılıklı etkileşim-iletişim başlatamama, erken dönemde edinilmesi gereken dil becerilerini kazanamama gibi eksikliklerin problem davranışlarla doğrudan ilişkili olduğu söylenebilir. Problem davranışların sosyal becerilerin gelişiminde akranla etkileşim kurma üzerinde olumsuz etkileri gözlenmektedir. Motor gelişim alanında ise problem davranışların ince motorda sınırlılıklar şeklinde etkileri gözlenmiştir. Öz bakım becerilerinde annelerin çocuklarına edindirmekte en çok zorlandıkları beceri tuvalet becerisidir. Anneler günlük yaşamda çocuklarının sergiledikleri problem davranışlar nedeniyle kendilerini toplumsal hayattan izole etmektedir. Araştırmada otizmli çocuklar tarafından sergilenen problem davranışların erken dönemde gelişim alanları üzerinde olumsuz etkileri olduğu, bu alanda annelerin eğitsel desteğe ihtiyaç duydukları sonucu elde edilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• erken çocukluk dönemi
• otizm spektrum bozukluğu
• problem davranışlar
• aile

Mothers' Opinions About The Effect of Problem Behaviours Exhitbited by Children Diagnosed with Autism Spectrum Disorder on Their Developmental Areas

Öz

Araştırmada, üç ila altı yaş aralığında erken çocukluk döneminde otizm spektrum bozukluğu tanılı çocuklarda gözlenen problem davranışların gelişim alanlarına etkisine ilişkin anne görüşlerinin belirlenmesi amaçlanmıştır. Nitel araştırma yöntemlerinden fenomenolojik (olgubilim) desenle yürütülen bu araştırmada verileri toplamak amacıyla yarı yapılandırılmış görüşmeler ile araştırmacı günlüğü kullanılmıştır. Araştırmanın katılımcıları çoğunluğu ev hanımı ve erken çocukluk dönemindeki otizmli çocuğa sahip olan 12 anneden oluşmaktadır. Annelerle gerçekleştirilen görüşmelerden elde edilen veriler içerik analizi yöntemiyle araştırmacı tarafından analiz edilmiştir. Araştırmanın bulgularına göre anneler en çok karşılaştıkları problem davranışları motor ve sözel stereotipik davranışlarla birlikte kendilerine veya başka kişilere zarar verici davranışlar, ağlama-öfke nöbetleri geçirme biçiminde ifade etmiştir. Anneler problem davranışlarla baş etmede en çok sözlü iletişim kurma ile çocuklarına temas etmeyi tercih ettiklerini vurgulamıştır. Problem davranışlardan kaynaklı olarak çocuklar bilişsel bir becerinin edinilmesi esnasında öğrenmeye karşı ilgisiz bir tutum sergilemektedirler. Dil gelişiminde ise karşılıklı etkileşim-iletişim başlatamama, erken dönemde edinilmesi gereken dil becerilerini kazanamama gibi eksikliklerin problem davranışlarla doğrudan ilişkili olduğu söylenebilir. Problem davranışların sosyal becerilerin gelişiminde akranla etkileşim kurma üzerinde olumsuz etkileri gözlenmektedir. Motor gelişim alanında ise problem davranışların ince motorda sınırlılıklar şeklinde etkileri gözlenmiştir. Öz bakım becerilerinde annelerin çocuklarına edindirmekte en çok zorlandıkları beceri tuvalet becerisidir. Anneler günlük yaşamda çocuklarının sergiledikleri problem davranışlar nedeniyle kendilerini toplumsal hayattan izole etmektedir. Araştırmada otizmli çocuklar tarafından sergilenen problem davranışların erken dönemde gelişim alanları üzerinde olumsuz etkileri olduğu, bu alanda annelerin eğitsel desteğe ihtiyaç duydukları sonucu elde edilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• early childhood
• autism spectrum disorder
• problem behaviors
• family

Kaynakça

1. Akbey, G. Ö. ve Kalaycı, C. (2017). Zihinsel yetersizlik ve otizm spektrum bozukluğunda aileler ve tutumlar. Pegem Atıf İndeksi, 312-330.
2. Akgül, H. C. (2016). Otizm Spektrum Bozukluğu Tanılı Öğrencilerin Stereotip Davranışlarına İlişkin Öğretmen Deneyimler (Yayın No. 438267) [Yüksek lisans tezi, Anadolu Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
3. Akın, N. ve Düzel, S. A. (2023). Türkiye’de erken çocukluk otizmi konulu lisansüstü tezlerin incelenmesi. Journal of Sustainable Education Studies, 4(1), 13-26. https://dergipark.org.tr/tr/pub/seader/issue/75707/1192717
4. Akkuş, P. Z., Saygan, B. B., Bahadur, E. İ., Cak, T., ve Özmert, E. (2021). Otizm spektrum bozukluğu tanısı ile yaşamak: Ailelerin deneyimleri. Turkish Journal of Pediatric Disease, 15(4), 272-279. https://doi.org/10.12956/tchd.731752
5. Aksoy, Ö. E. (2019). 4-6 Yaş otizmli çocuğu olan ebeveynlerin tutumlarının çocukların sosyal beceri ve problem davranış üzerine etkisi. (Yayın No. 586108) [Yüksek lisans tezi, Marmara Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
6. Aksoy, V. (2012). Tutumlara etki eden faktörler. Engellilere yönelik tutumlar içinde, 22-48. Alberto, P. V. & Troutman, A. C. (2013). Applied behavior analysis for teachers. (9). NJ: Pearson Paplications.
7. American Psychiatric Association-APA., (2013). Diagnostic and statistical manual of mental disorders (DSM-5). Arlington, VA: American Psychiatric Publication.
8. American Psychiatric Association. (2022). Diagnostic and statistical manual of mental disorders (5th ed., text rev.). https://doi.org/10.1176/appi.books.9780890425787

9. Aspiranti, K. B., Bebech, A., Ruffo, B. V. & Skinner, C. H. (2019). Classroom management in self-contained classrooms for children with autism: Extending research on the color wheel system. Behavior Analysis in Practice, 12(1), 143-153. https://doi.org/10.1007/s40617-018-0264-6
10. Baixauli-Fortea, I., Miranda Casas, A., Berenguer-Forner, C., Colomer-Diago, C. & Roselló-Miranda, B. (2019). Pragmatic competence of children with autism spectrum disorder. Impact of theory of mind, verbal working memory, ADHD symptoms, and structural language. Applied Neuropsychology: Child, 8(2), 101-112. https://doi.org/10.1080/21622965.2017.1392861
11. Bakkaloğlu, H. (2016). Erken çocukluk özel eğitimi [Early childhood special education]. Öğretmen Dünyası, 37(439), 21-26.
12. Bearss, K. J. Johnson, C., Handen, B., Smith, T. & Scahill, L. (2013). A pilot study of parent training in young children with autism spectrum disorders and disruptive behavior. Journal of Autism and Developmental Disorders, 43(4), 829-840. https://doi.org/10.1007/s10803-012-1624-7
13. Berliner,S. E., Moskowitz, L. J., Braconnier, M., and Chaplin, W. F. (2020). The role of parental attributions and discipline in predicting child problem behavior in preschoolers with and without autism spectrum disorder. Journal of Developmental and Physical Disabilities, 32(5), 695-717. https://doi.org/10.1007/s10882-019-09715-y
14. Bilgin, H., ve Kucuk, L. (2010). Raising an autistic child: Perspectives from Turkish mothers. Journal of Child and Adolescent Psychiatric Nursing, 23(2), 92-99. https://doi.org/10.1111/j.1744-6171.2010.00228.x
15. Bursal, E., Yılmaz, M. A., Izol, E., Türkan, F., Atalar, M. N. & Murahari, M., (2021). Enzyme inhibitory function and phytochemical profile of Inula discoidea using in vitro and in silico methods. Biophysical Chemistry, (277), 106-629. https://doi.org/10.1016/j.bpc.2021.106629
16. Ceyhun, T., Özdemir, S., Töret, G. ve Özkubat, U., (2015). Otizm spektrum bozukluğu olan çocuk veebeveynlerinin, ebeveyn-çocuk etkileşimlerinin normal gelişim gösteren çocuk ve ebeveynleri ile karşılaştırılması. International Journal of Early Childhood Special Education,7(2), 183-211 https://doi.org/10.20489/intjecse.29569
17. Cresswell, J. (2013). Desingning a qualitative study. Lauren Habib, Kalie Koscielak, Brittany Bauhaus ve Melinda Masson (Eds.), Qualitative inquiry and research design: Choosing among five approaches içinde (s. 42-69). UK: Sage Publications.
18. Curley, K., Colman, R., Rushforth, A. & Kotera, Y. (2023). Stress reduction ınterventions for parents of children with autism spectrum disorder: A focused literature Review. Youth, 3(1), 246-260. https://doi.org/10.3390/youth3010017
19. Dalmış, U. ve Yıldırım, İ. G. (2025). Otizm Spektrum Bozukluğu’nda Beslenme Tedavisi Yaklaşımları. Journal of Advanced Studies in Health Science and Obesity, 1(1), 87-101. https://doi.org/10.51271/jashso.12
20. Darıca, N., Abidoğlu, Ü. ve Gümüşçü, Ş. (2017). Otizm ve otistik çocuklar. Özgür Yayınları.
21. Demirbaş, D. (2021). OSB’li çocuğu olan ebeveynlerin otizme yönelik söylemleri (Yayın No.678262) [Yüksek lisans tezi, Arel Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
22. Dinç, B. (2017). Okul öncesi eğitimde aile katılım çalışmaları. Pegem Yayıncılık.
23. Doğan, D. A. ve Görgü, E. (2022). Otizm spektrum bozukluğu olan çocukların annelerinin covid-19 pandemi sürecinde özel eğitime ara vermeye yönelik görüşlerinin incelenmesi. Journal of Qualitative Research in Education, (30). https://doi.org/10.14689/enad.30.5
24. Egami, C., Tanaka, M., Shiota, N. ve Yamashita, Y. (2025). Otizm spektrum bozukluğu olan çocukların annelerinin ebeveynlik dayanıklılığı ile ebeveynlik ve aile uyumu arasındaki ilişki. Uluslararası Gelişimsel Engelliler Dergisi , 1-11. https://doi.org/10.1080/20473869.2025.2459973
25. Elder, J. H., Brasher, S., & Alexander, B. (2016). Identifying the barriers to early diagnosis and treatment in underserved individuals with autism spectrum disorders (ASD) and their families: A qualitative study. Issues in Mental Health Nursing, 37(6), 412-420. https://doi.org/10.3109/01612840.2016.1153174
26. Erbaş, D. (2017). Problem davranışlarının işlevlerini belirleme. E. Dilek ve Ş. Yücesoy Özkan (Editörler), Uygulamalı davranış analizi içinde (ss. 215-265). Pegem Akademi Yayınları.
27. Fernández, LS, Campo, DH, Llauradó, EV. ve Martínez, LM (2025). Otizm Spektrum Bozukluğu olan bir çocuğa ebeveynlik etmek: Aile ihtiyaçlarının kapsamlı bir analizi. Acta Psychologica , 254 , 104786. https://doi.org/10.1016/j.actpsy.2025.104786
28. Ganai, UJ, Ratne, A., Bhushan, B. ve Venkatesh, KS (2025). Otizm spektrum bozukluğunun erken tespiti: yürüyüş sapmaları ve makine öğrenimi. Bilimsel Raporlar, 15 (1), 873. https://doi.org/10.1038/s41598-025-85348-w
29. Göktaş, A. (2024) Çocukların Yürütücü İşlevleri ve Davranış Problemleri Arasındaki ilişki. Gümüşhane Üniversitesi Sağlık Bilimleri Dergisi, 13(4), 1544-1556. https://doi.org/10.37989/gumussagbil.1180824
30. Gözün Kahraman, Ö. ve Keser, H. (2023). Erken müdahalede bir hizmet modeli: Ebeveyn koçluğu. Early Childhood Education Researches, 1(1), 53-70. https://dergipark.org.tr/tr/pub/ecer/issue/82912/1426479
31. Guest, E. (2020). Autism from different points of view: Two sides of the same coin. Disability & Society, 35(1), 156-162. https://doi.org/10.1080/09687599.2019.1596199
32. Güven, E. (2019). Otizmli çocukların ailelerinin yaşadığı sorunlara ilişkin görüşleri. (Yayın No.589497) [Yüksek lisans tezi, Üsküdar Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
33. Hutchon, B., Gibbs, D., Harniess, P., Jary, S., Crossley, S. L., Moffat, J. V. & Basu, A. P. (2019). Early intervention programmes for infants at high risk of atypical neurodevelopmental outcome. Developmental Medicine & Child Neurology, 61(12), 1362- 1367. https://doi.org/10.1111/dmcn.14187
34. İnce, G. (2017). Otizm spektrum bozukluğu olan çocuğa sahip ebeveynlerin spor ile ilgili görüşleri. Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Özel Eğitim Dergisi, 18(01), 109-124. https://doi.org/10.21565/ozelegitimdergisi.302891
35. Karaca, M. A. ve Sarı, H. (2024). Erken Çocukluk Döneminde Otizm Spektrum Bozukluğu Tanılı Çocuğu Olan Ebeveynlerin Eğitsel İhtiyaçlarının Belirlenmesi. Yaşadıkça Eğitim, 38(2), 258–273. https://doi.org/10.33308/26674874.2024382607
36. Karagöz, S. (2010). Otistik çocukların anne babalarında anlamlandırma ve dini başa çıkma (Yayın No.274097) [Yüksek lisans tezi, Marmara Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
37. Karasar, N. (2011). Bilimsel araştırma yöntemleri. (22. Baskı). Nobel Yayınları.
38. Kaya, Ö. (2016). Otizm spektrum bozukluğu olan bireylerin değerlendirilmesi. A.Cavkaytar (Ed.) Otizm spektrum bozukluğu içinde (s.52-59) Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığı.
39. Kırcaali-İftar, G. (2007). Otizm spektrum bozukluğu. Daktylos.
40. Kinnear SH, Link BG, Ballan MS. & Fischbach RL. (2016). Understanding the experience of stigma for parents of children with autism spectrum disorder and the role stigma plays in families’ lives. J Autism Dev Disord. (46), 942–953. https://doi.org/10.1007/s10803-015-2637-9
41. Korkmaz, O., ve Diken, İ. (2010). Effectiveness of the approaches used in reducing the stereotypical behaviours: A descriptive meta-analysis. Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Özel Eğitim Dergisi,11(2).
42. Kozlowski, A. M., Matson, J. L. ve Sipes, M. (2012). Yüksek işlevli otizmli çocuklar ile Asperger bozukluğu olan çocuklar arasındaki zorlayıcı davranışlardaki farklılıklar. Gelişimsel ve Fiziksel Engelliler Dergisi, (24), 359-371. https://doi.org/10.1007/s10882-012-9275-3
43. Kuru, N. (2020). Erken çocukluk eğitimine giriş. G, Haktanır (Ed.), Erken çocukluk eğitiminin tanımı, kapsamı ve önemi içinde (s. 10-31). Anı Yayıncılık.
44. Lane, A., Harpster, K., & Heathcock, J. (2012). Motor characteristics of young children referred for possible autism spectrum disorder. Pediatric Physical Therapy, 24(1), 21-29. https://doi.org/ 10.1097/PEP.0b013e31823e071a
45. LeBarton, ES ve Landa, RJ (2019). Bebek motor becerisi daha sonraki ifade edici dil ve otizm spektrum bozukluğu tanısını öngörür. Bebek Davranışı ve Gelişimi, 54, (37-47.) https://doi.org/10.1016/j.infbeh.2018.11.003
46. Linimayr, J., Lindahl-Jacobsen, L. & Farias, L. (2025). Teachers’ perceptions of barriers and facilitators to peer play between children with autism spectrum disorder and typically developing peers in early childhood education: a research circle study in Austria. International Journal of Developmental Disabilities, 71(2), (237-245.,). https://doi.org/10.1080/20473869.2023.2230410
47. Liu, W. X., Shan, L., Li, C. L., Liu, Y. M., Xue, Y., OuYang, Y. L., & Jia, F. Y. (2025). Effects of the Early Start Denver Model on emotional dysregulation and behavior problems in children with Autism spectrum disorder: Effects of the early start Denver model on emotional dysregulation and behavior problems in Chinese children with Autism spectrum disorder. BMC pediatrics, 25(1), 19.). https://doi.org/10.1186/s12887-024-05299-5
48. Ludlow, A., Skelly, C. & Rohleder, P. (2012). Challenges faced by parents of children diagnosed with autism spectrum disorder. Journal of Health Psychology, 17(5), 702- 711. https://doi.org/10.1177/1359105311422955
49. Mazurek, M. O. & Sohl, K. (2016). Sleep and behavioral problems in children with autism spectrum disorder. Journal of autism and developmental disorders, 46, 1906-1915. https://doi.org/10.1007/s10803-016-2723-7
50. Menteş, H. S. (2020). Otizm spektrum bozukluğuna sahip bir çocuğun okul öncesi kaynaştırma sınıfındaki akran ilişkilerinin incelenmesi (Yayın No. 632854) [Yüksek lisans tezi, Çukurova Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
51. McLeod, R. H., Akemoglu, Y. & Tomeny, K. R. (2021). Is Coaching Home Visitors an Evidence-Based Professional Development Approach? A Review of the Literature. Infants & Young Children, 34(2), 95-108. https://doi.org/10.1097/IYC.0000000000000186
52. Merriam, S. B. & Tisdell, E. J. (2015). Qualitative research: A guide to desing and implementation. New York: John Wiley ve Sons.
53. Miles, M. B. & Huberman, A. M. (2015). Nitel veri analizi (Çev. Eds. S. Akbaba Altun & A. Ersoy). Pegem Akademi.
54. Milli Eğitim Bakanlığı (2006). Çocuk gelişimi ve eğitimi, özel eğitime giriş. http://megep.meb.gov.tr/mte_program_modul/moduller_pdf/Geli%C5%9Fim.pdf.
55. Motavelli- Mukaddes, N. (2017). Bebeklikten erişkinliğe otizm: Aileler için kılavuz. Nobel Tıp Kitapevleri.
56. Muskett, T. (2016). Examining language and communication in autism spectrum disorder–in context.Katherine Runswick-Cole, Rebecca Mallett ve Sami Timimi (Eds.), Rethinking autism: Diagnosis, identity and equality içinde (s.300-316).UK: By Jessica Kingsley Publishers.
57. Nietzel, N. (2006). Poztive behavior supports for children and youth with autism spectrum disorders. Preventing School Failure: Alternative Education for Children and Younth, 54(4), 247-255. https://doi.org/10.1080/10459881003745229
58. Norris, M., Aman, MG, Mazurek, MO, Scherr, JF ve Butter, EM (2019). Otizm spektrum bozukluğu olan iyi tanımlanmış bir genç örnekleminde sapkın davranış kontrol listesinin psikometrik özellikleri. Otizm Spektrum Bozuklukları Araştırması, 62 ,1-9. https://doi.org/10.1016/j.rasd.2019.02.001
59. O’Connor, C., & Joffe, H. (2020). Intercoder reliability in qualitative research: Debates and practical guidelines. International journal of qualitative methods, 19, https://doi.org/10.1177/1609406919899220
60. Ökcün-Akçamuş, M. Ç. (2016). Otizm spektrum bozukluğu olan çocukların sosyal iletişim becerileri ve dil gelişim özellikleri. Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Özel Eğitim Dergisi, 17(02), 163-192. https://doi.org/10.21565/ozelegitimdergisi.246293
61. Öncül, N. (2014). Türkiye'de erken çocuklukta özel eğitim ile ilgili yapılmış makalelerin gözden geçirilmesi. International Journal of Early Childhood Special Education, 6(2). 247-284.
62. Özbey, E. B. (2019). 36-78 ay arasındaki OSB’li çocukların OSB’ den etkilenme, sosyal beceri ve problem davranış düzeyi ile annelerinin etkileşim davranışları arasındaki ilişkinin incelemesi. (Yayın No. 581245) [Yüksek lisans tezi, Anadolu Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
63. Özdemir, O. (2013). Ailelerin danışmanlık, rehberlik ve eğitim gereksinimlerinin karşılanması. A. Cavkaytar. (Ed.), Aile eğitimi ve rehberliği (3.baskı) içinde (s.178- 214.) Vizetek Yayınları.
64. Patton, M. Q. (2014). Nitel araştırma ve değerlendirme yöntemleri (Çev. Eds. M. Bütün ve S. B. Demir). Pegem Akademi.
65. Pellecchia, M., Beidas, R. S., Mandell, D. S., Cannuscio, C. C., Dunst, C. J., & Stahmer, A. C. (2020). Parent empowerment and coaching in early intervention: Study protocol for a feasibility study. Pilot and feasibility studies, 6(1), 22. https://doi.org/10.1186/s40814-020-00568-3
66. Qian, L., Ding, N., Fang, H., Xiao, T., Sun, B., Gao, H. & Ke, X. (2025). Pragmatic performance, its relationship with symptom severity, and early clinical predictors of pragmatics in 5~ 6-year-old children with autism spectrum disorder. BMC psychiatry, 25(1), 58. https://doi.org/10.1186/s12888-024-06452-1
67. Rakap, S. B., Birkan, B. ve Kalkan, S. (2017). Türkiye'de otizm spektrum bozukluğu ve özel eğitim. Tohum Otizm Vakfı. https://www.tohumotizm.org.tr/wpcontent/uploads/2018/10/tosboe2017.pdf
68. Rieth, S. R., Haine-Schlagel, R., Burgeson, M., Searcy, K., Dickson, K. S. & Stahmer, A. C. (2018). Integrating a parent-implemented blend of developmental and behavioral intervention strategies into speech-language treatment for toddlers at risk for autism spectrum disorder. In Seminars in speech and language. 39(2), 114-124. Thieme Medical Publishers. https://doi.org/10.1055/s-0038-1627483
69. Rohacek, A., Baxter, E. L., Sullivan, W. E., Roane, H. S. & Antshel, K. M. (2023). A preliminary evaluation of a brief behavioral parent training for challenging behavior in autism spectrum disorder. Journal of autism and developmental disorders, 53(8), 2964-2974. https://doi.org/10.1007/s10803-022-05493-3
70. Saltık, K. (2021). Otizm spektrum bozukluğu olan çocukların problem davranışları ile anne baba tutumları arasındaki ilişki (Yayın No. 683236) [Yüksek lisans tezi, Üsküdar Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
71. Sharma, S. R., Gonda, X. & Tarazi, F. I. (2018). Autism spectrum disorder: classification, diagnosis and therapy. Pharmacology & therapeutics, 190, 91-104. https://doi.org/10.1016/j.pharmthera.2018.05.007
72. Shawler, P. M. & Sullivan, M. A. (2017). Parental stress, discipline strategies, and child behavior problems in families with young children with autism spectrum disorders. Focus on Autism and Other Developmental Disabilities, 32(2), 142-151. https://doi.org/10.1177/1088357615610114
73. Simó-Pinatella, D., Günther-Bel, C. & Mumbardó-Adam, C. (2023). Addressing challenging behaviours in children with autism: A qualitative analysis of teachers’ experiences. International Journal of Disability, Development and Education, 70(1), 18-31 https://doi.org/10.1080/1034912X.2020.1870664
74. Söbe, E. (2021). On sekiz yaş üstü otizm spektrum bozukluğu olan bireylerin problem davranışları ile ilgili annelerin yaşadığı deneyimler (Yayın No. 757006) [Yüksek lisans tezi, Avrupa Lefke Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
75. Sucuoğlu, B. (2018). Otizm spektrum bozukluğu olan çocukların problem davranışlarının azaltılması. (E. Tekin-İftar (Ed.) Otizm spektrum bozukluğu olan çocuklar ve eğitimleri (6. baskı) içinde (ss. 183-238). Vize Yayıncılık.
76. Şahin, HH., Ergenekon, Y., Şahin, Ö. Ü. CH. ve Aldemir-Fırat, Ö. Ü. O. (2025). Gelişimsel Yetersizliği Olan Gençlerin ve Annelerinin Ev İçi Güvenlik Becerilerine İlişkin Deneyimleri. Kalem Eğitim ve İnsan Bilimleri Dergisi 15(1), 149-185. doi: 10.23863/kalem.2024.291
77. Şipal, R. F. (2010). Zihinsel engelli bireylerde kendine zarar verme davranışı: Sebepleri ve müdahale yöntemleri. Kastamonu Education Journal, 18(3), 731-742. https://dergipark.org.tr/en/pub/kefdergi/issue/49056/625854
78. Tırpan, H. (2018). Özel eğitim sınıflarındaki otizm spektrum bozukluğu olan öğrencilerde istenmeyen davranışların incelenmesi (Yayın No. 525042) [Yüksek lisans tezi, Çukurova Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
79. Tomris, G., ve Çelik, S. (2021). Erken çocukluk özel eğitimi: Kuramsal ve yasal temeller, Dünya’daki ve Türkiye’deki son eğilimler. Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Özel Eğitim Dergisi, 23(1), 243-269. https://doi.org/10.21565/ozelegitimdergisi.748893
80. Töret, G., Özdemir, S., Selimoğlu, Ö. G. ve Özkubat, U. (2014). Otizmli çocuğa sahip olan ebeveynlerin çocuklarının günlük yaşam özellikleri, günlük oyun etkileşimleri, problem davranışlar ve iletişim stillerine ilişkin görüşleri. Ege Eğitim Dergisi, 15(1), 1-44. https://doi.org/10.12984/eed.12243
81. Turan, F. ve Ökçün-Akçamuş, M. Ç. (2013). Otistik spektrum bozukluğu olan çocuklarda taklit becerileri ve taklidin alıcı-ifade edici dil gelişimi ile ilişkilerinin incelenmesi. Türk Psikiyatri Dergisi, 24(2), 111-116. https://doi.org/10.5080/u7007
82. Ulaş, S. (2023). Çocukluk dönemi travmatik deneyimlerine güncel yaklaşım: ebeveyn-çocuk etkileşim terapisi. İnsan Hakları Eğitim ve Kültür Araştırmaları Dergisi (İEKD), 1(1), 1-11. https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/3067090
83. Wong, C., Odom, S. L., Hume, K. A., Cox, A. W., Fettig, A., Kucharczyk, S. ve Schultz, T. R. (2015). Evidence-based practices for children, youth, and young adults with autism spectrum disorder: A comprehensive review. Journal of autism and developmental disorders, 45, 1951-1966. https://doi.org/10.1007/s10803-014-2351-z
84. Yassıbaş, U. (2015). Otizm Spektrum Bozukluğu olan çocuğa sahip anne babaların yaşam deneyimlerine derinlemesine bakış (Yayın No. 407800) [Yüksek lisans tezi, Anadolu Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
85. Yıldırım, A. ve Şimşek, H. (2018). Sosyal Bilimlerde Nitel Araştırma Yöntemleri. Seçkin Yayıncılık.
86. Yıldırım, B. (2021). Zihin engelli çocukların problem davranışlarının azaltılmasında anne gereksinimlerine yönelik geliştirilen anne çocuk etkileşimi programının etkisinin incelenmesi (Yayın No. 678592) [Doktora tezi, Selçuk Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
87. Yıldırım, H. H., ve Kılıç, Y. (2024). Kaynaştırma/bütünleştirme uygulamaları yapılan ilkokul sınıflarındaki özel gereksinimli öğrencilerin problem davranışlarına müdahalede iş birliğine yönelik öğretmen görüşleri. MANAS Sosyal Araştırmalar Dergisi, 13(1), 66-76. https://doi.org/10.33206/mjss.1279220
88. Yücesoy-Özkan, Ş. (2015). Otizm spektrum bozukluğu olan bireylerde davranış yöntemi. A. Cavkaytar (Ed.), Otizm spektrum bozukluğu içinde (s. 171-206). Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığı Yayınları.
89. Yücesoy-Özkan, Ş. (2021). Sınıfı yönetimi ve davranış kontrolü. B. Sucuoğlu, H. Bakkaloğlu ve M. Ç. Akçamuş (Editörler), Tanıdan müdahaleye otizm spektrum bozukluğu el kitabı içinde (ss. 655-699). Vize Akademi Yayınları. Yücesoy-Özkan, Ş. (2022). "The Effectiveness of Response Interruption and Redirection in Reducing Stereotypes: A Meta-Analysis, Hacettepe Unıversıty Journal Of Educatıon, 37(2), 838-857. https://doi.org/10.16986/huje.2020064994