Ebeveynlerin Özel Gereksinimli Çocuklariyla Geçirdikleri Zamanlara Yönelik Deneyimleri

Öz

Gerek eğitim sürecinde gerek topluma uyum konusunda çocuğun hayatına etki eden birçok paydaş yer almaktadır. Bu paydaşlardan biri de ailedir. Aile bireylerinin ilgisi ve çocukla geçirdiği zamanın çocuğun hayatı için büyük önem arz ettiği bilinmektedir. Çocuğun davranışlarının yansımaları da bu tutumlar ile ilişkilendirilmektedir (Afat, 2013). Özel gereksinimli çocukların aileleriyle geçirdikleri zaman hem eğitim ortamları için hem de sosyal hayatları için büyük önem arz etmektedir. Buna bağlı olarak özel gereksinimli çocuklara sahip ebeveynlerin çocuklarıyla geçirdikleri zamanlara yönelik deneyimlerinin derinlemesine incelenerek ortaya konması amaçlanmıştır. Bu kapsamda çalışma, özel gereksinimli bireylerin ebeveynleriyle gerçekleştirilmiştir. Çalışmaya altı anne katılmıştır. Çalışma; fenomenolojik (olgubilim) desenle yürütülmüş ve veriler yarı yapılandırılmış görüşmelerle toplanmıştır. İçerik analizine dayalı bulgular, dört temada yapılandırılmıştır. Bu temalar; rutinler, aile içi etkileşim, çevreyle etkileşim ve ailenin etkileşim gereksinimleridir. Bulgular; bakım ve etkileşim sorumluluğunun büyük oranda anneler üzerinde yoğunlaştığını, çocukla geçirilen zamanın büyük çoğunluğunu annelerin üstlendiğini ve bu süreçte annelerin birçok fiziksel, duygusal ve sosyal zorlukla karşılaştıklarını ortaya koymuştur. Ayrıca annelerin çocuklarının bağımsızlığını destekleme çabası içinde oldukları ancak davranış yönetimi, zaman planlaması ve sosyal destek yetersizlikleri gibi alanlarda desteğe ihtiyaç duydukları belirlenmiştir. Bu çalışma, özel gereksinimli çocuklara sahip ailelerin etkileşimsel ihtiyaçlarını anlamada derinlemesine bir bakış sunmakta ve gelecekte özel gereksinimli bireylerin ebeveynleriyle etkileşimlerine yönelik yapılacak araştırmalara rehberlik edecek nitelikte önemli bulgular ortaya koymaktadır. Aile ve özel gereksinimli çocukların etkileşimini arttıracak programların sayısının arttırılması önerilmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Özel Eğitim
• Aile
• Özel Gereksinim
• Zaman Geçirme
• Olgubilim

Parents’ Experiences Regarding the Time Spent with Their Children with Special Needs

Abstract

There are various stakeholders influencing a child’s life both in education and social adaptation; one of the most significant is being the family. The interest and time family members devote to the child play a vital role in the child’s development, and children’s behaviours are often shaped by these attitudes (Afat, 2013). The time that children with special needs spend with their families is crucial for both educational and social development. This study aimed to explore in depth the experiences of parents of children with special needs regarding the time they spend with their children. Conducted with six mothers, the study adopted a phenomenological design and analysed data through content analysis. Findings were organized under four themes: routines, family interactions, interactions with the environment, and the family’s interactional needs. Results showed that caregiving and interaction responsibilities mostly rested on mothers, who faced various physical, emotional, and social challenges while supporting their children’s independence. The study highlights the need for additional support in behaviour management, time planning, and social resources, and recommends increasing programs that enhance family–child interaction.

Keywords

• Special Education
• Family
• Special Requirement
• Spend Time
• Fenomology

Kaynakça

1. Abid, N., Gaddour, N. & Hmissa, S. (2024). Effectiveness of a training program among parents of preschool children with ASD in Tunisia: a randomized controlled trial. Humanit Soc Sci Commun, 11, 532 https://doi.org/10.1057/s41599-024-02827-7
2. Afat, N. (2013). Çocuklarda üstün zekânın yordayıcı olarak ebeveyn tutumları. Hasan Ali Yücel Eğitim Fakültesi Dergisi (HAYEF Journal of Education), 10(1), 155–168. https://hayefjournal.org/tr/cocuklarda-ustun-zek-nin-yordayici-olarak-ebeveyn-tutumlari-13499
3. Akçinar, B. ve Özbek, E. (2021). İş-aile çatışmasının depresyon, ebeveynlik davranışları ve çocukların sosyal davranışsal gelişimi ile ilişkisi. Nesne, 9(22), 838-862. https://doi.org/10.7816/nesne-09-22-06
4. Akgül, B. M., Ayyıldız Durhan, T., & Kılıçarslan, F. (2025). Aile boş zaman aktivite profili ölçeği’nin Türkçe’ye uyarlanması: geçerlilik ve güvenirlik analizi. Anatolia: Turizm Araştırmaları Dergisi, 36(1), 77-91. https://doi.org/10.17123/atad.1504006
5. Akhani, A., Dehghani, M., Gharraee, B., & Hakim Shooshtari, M. (2021). Parent training intervention for autism symptoms, functional emotional development, and parental stress in children with autism disorder: A Randomized Clinical Trial. Asian journal of psychiatry, 62, 102735. https://doi.org/10.1016/j.ajp.2021.102735
6. Aktaş, E., ve Uzuner Yurt, S. (2015). Türkçe eğitimi alanındaki makale özetlerine yönelik bir içerik analizi. Journal of Turkish Studies, 10(1), 1–17. https://doi.org/10.7827/TurkishStudies.8121
7. Alpay Çelik, E., & Erdem, R. (2023). Türkiye’de özel gereksinimli bireylerin aileleri için yapılmış aile eğitim programlarının alanyazın incelenmesi. Amasya Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 12(1), 28–60. https://doi.org/10.17539/amauefd.1219745
8. Arslan, A., Ulaş, A. H., ve Coşkun, M. K. (2020). Özel eğitimde aile eğitimine yönelik bir derleme çalışması. EKEV Akademi Dergisi (84), 21-38. https://dergipark.org.tr/tr/pub/sosekev/issue/71841/1152580

9. Arslan, S., & Diken, Ö. (t.y.). Examination of ınteractional behaviours between Turkish Fathers and Their Children with Autism Spectrum Disorder. International Journal of Early Childhood Special Education, 12(1), 1-19. https://doi.org/10.20489/intjecse.702082
10. Aysever, H., ve Sakallı Demirok, M. (2019). Özel gereksinimli çocuğa sahip ebeveynlerin sosyal destek algılarının ve yılmazlık düzeylerinin incelenmesi. Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Özel Eğitim Dergisi, 20(3), 561-595. https://doi.org/10.21565/ozelegitimdergisi.467417
11. Bailey, D. B., Bruder, M. B., Hebbeler, K., Carta, J., Defosset, M., Greenwood, C., Kahn, L., Mallik, S., Markowitz., J., Spiker, D., Walker, D. ve Barton, L. (2006). Recommended outcomes for families of young children with disabilities. Journal of Early Intervention, 28, 227-251. https://doi.org/10.1177/105381510602800401
12. Bogdan, R. C., & Biklen, S. K. (2007). Qualitative research for education: An introduction to theory and methods (5th ed.). Boston, MA: Pearson Education.
13. Bogdan, R. C., & Biklen, S. K. (2015). Eğitimde nitel araştırma: Teori ve metodlara giriş (S. Balcı & B. Ahi, Çev.). Pegem Akademi.
14. Bronfenbrenner, U., and Morris, P. A. (2007). The bioecological model of human development. In W. Damon and R. M. Lerner (Eds.), Handbook of child psychology (1), 793-828. John Wiley & Sons. https://doi.org/10.1002/9780470147658
15. Burton-Smith, R., McVilly, K. R., Yazbeck, M., Parmenter, T. R. ve Tsutsui, T. (2009). Service and support needs of Australian carers supporting a family member with disability at home. Journal of Intellectual & Developmental Disability, 34, 239-247. https://doi.org/10.1080/13668250903103668
16. Cebeci, S., ve Kansu, A. F. (2025). Anne bekçiliği davranışı ile çocuklarda duygu düzenleme becerileri ve sosyal uyum arasındaki ilişkinin incelenmesi. Erciyes Akademi, 39(1), 254-274. https://doi.org/10.48070/erciyesakademi.1543166
17. Cheng, A. W. Y., & Lai, C. Y. Y. (2023). Parental stress in families of children with special educational needs: A systematic review. Frontiers in Psychiatry, 14(1198302). https://doi.org/10.3389/fpsyt.2023.1198302
18. Colizzi, M. Sironi, E., Antonini, F., Ciceri, M. L., Bovo, C. ve Zoccante, L. (2020). Psychosocial and behavioral impact of COVID-19 in autism spectrum disorder: an online parent survey. Brain Sciences, 10(6), 1-14. https://doi.org/10.3390/brainsci10060341
19. Creswell, J. W. (2017). Nitel araştırma yöntemleri: Beş yaklaşıma göre nitel araştırma ve araştırma deseni (M. Bütün ve S. B. Demir, Çev.). Siyasal Kitabevi.
20. Çitil, M. (2020). Informative parent training on parental advocacy and legal rights for families with children with special educational needs. International Journal of Psychology and Educational Studies, 7(3), 178–193. https://doi.org/10.17220/ijpes.2020.03.016
21. Daşbaş, S. (2013). Özel eğitim ve rehabilitasyon merkezlerinde ailelere yönelik sosyal hizmet uygulaması: Bir değerlendirme araştırması. Toplum ve Sosyal Hizmet, 24(1), 101–114. http://hdl.handle.net/20.500.12395/29053
22. Demiray, G. (2019). Özel gereksinimli çocuğu olan ailelerde yaşam kalitesi, umutsuzluk ve yılmazlık arasındaki ilişkilerin incelenmesi (Yüksek lisans tezi, Marmara Üniversitesi). Marmara Üniversitesi Açık Erişim Sistemi. https://openaccess.marmara.edu.tr/items/93f50f0a-d77c-4f31-b3e1-d94bde6170e5
23. Erdem, Ö., ve Nazlı, S. (2024). Özel gereksinimli çocukları olan ailelerin ihtiyaçlarının incelenmesi. Aile Psikolojik Danışmanlığı Dergisi, 7(2), 88-128. https://doi.org/10.58434/apdad.1557336
24. Görkem, A., ve Bayram, S. (2019). Zihinsel yetersizliğe sahip çocukların annelerinin yaşadıkları güçlükler ve başa çıkma stratejileri hakkındaki görüşleri. Anemon Muş Alparslan Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 7(1), 27–39. https://doi.org/10.18506/anemon.573191
25. Güler, G., Bedel, A., ve Çelik, S. (2022). Özel gereksinimli çocuğu olan ebeveynlerde tükenmişlik: Aile stresi, aile yaşam doyumu ve aile işlevselliğinin rolü. Batı Anadolu Eğitim Bilimleri Dergisi, 13(1), 274–292. https://doi.org/10.51460/baebd.1032785
26. İlhan, T. (2017). Özel gereksinimli 3-6 yaş çocuklarının ebeveynlerinin stres düzeyleri ile rolleri arasındaki ilişki. Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Özel Eğitim Dergisi, 18(03), 383-400. https://doi.org/10.21565/ozelegitimdergisi.286786
27. Karakuş, F. (2011). Üstün yetenekli çocukların anne babalarının karşılaştıkları güçlükler. Mersin Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 6(1), 127–144. https://doi.org/10.17860/efd.89448
28. Kerkez, M., & Birimoğlı Okuyan, C. (2025). Engelli çocuğa sahip ailelerin aile ihtiyaçlarının belirlenmesi. Celal Bayar Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü Dergisi, 12(1), 160-168. https://doi.org/10.34087/cbusbed.1516638
29. Kızır, M., ve Çifci Tekinarslan, İ. (2018). Ağır ve çoklu yetersizliği (AÇYE) olan çocuk annelerinin yaşadıkları sorunların ve sorunlarla baş etme yöntemlerinin belirlenmesi. Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Özel Eğitim Dergisi, 19(2), 233–256. https://doi.org/10.21565/ozelegitimdergisi.321683
30. Krippendorff, K. (2019). İçerik analizi: Yönteme giriş (A. Öztürk, Çev., 4. baskı, ss. 82–187). Anı Yayıncılık.
31. Kyzar, K. B., Turnbull, A. P., Summers, J. A., & Gómez, V. A. (2012). The relationship of family support to family outcomes: a synthesis of key findings from research on severe disability. Research and Practice for Persons with Severe Disabilities, 37(1), 31-44. https://doi.org/10.2511/027494812800903247
32. Li, X., Stanton, B., Fang, X., Lin, D., & Mao, R. (2017). The effects of family structure and function on mental health during China’s transition. BMC Primary Care, 18(1), 59. https://doi.org/10.1186/s12875-017-0630-4
33. Lucyshyn, J. M., Miller, L. D., Cheremshynski, C., Lohrmann, S., & Zumbo, B. D. (2018). Transforming coercive processes in family routines: Family functioning outcomes for families of children with developmental disabilities. Journal of Child and Family Studies, 27(4), 1320–1336. https://doi.org/10.1007/s10826-018-1113-5
34. Madzimbe, D. (2025). Involvement of fathers and siblings in home rehabilitation programmes of children with neuro-developmental delay: Insights from rehabilitation professionals in Bulawayo, Zimbabwe. Child: Care, Health and Development, 51(2), e70060. https://doi.org/10.1111/cch.70060
35. Manning, J., Billian, J., Matson, J., Allen, C., & Soares, N. (2020). Perceptions of families of individuals with autism spectrum disorder during the COVID-19 crisis. Journal Of Autism And Developmental Disorders, 51(8), 2920-2928. https://doi.org/10.1007/s10803-020-04760-5
36. McConnell, D., & Savage, A. (2015). Stress and resilience among families caring for children with intellectual disability: Expanding the research agenda. Current Developmental Disorders Reports, 2(2), 100-109. https://doi.org/10.1007/s40474-015-0040-z
37. Miles, M. B., & Huberman, A. M. (1994). Qualitative data analysis: An expanded source book (2nd ed.). Thousand Oaks, CA: Sage.
38. Özaydin, L., Karaçul, F. E., Kayhan, N., Büyüköztürk, S., Karahan, S., & Simeonsson, R. J. (2021). Assessing needs of parents with children with disabilities in Turkey. Psycho-Educational Research Reviews, 10(3), 255-267. https://doi.org/10.52963/PERR_Biruni_V10.N3.16
39. Patton, M. Q. (2014). Nitel araştırma ve değerlendirme yöntemleri (M. Bütün & S. B. Demir, Çev.). Ankara: Pegem Akademi.
40. Perzolli, S., Bentenuto, A., Bertamini, G., & Venuti, P. (2023). Play with me: how fathers and mothers play with their preschoolers with autism. Brain Sciences, 13(1), 120. https://doi.org/10.3390/brainsci13010120
41. Seçer, Z., ve Karabulut, N. (2016). Anne-babaların duygusal sosyalleştirme davranışları ile okul öncesi çocukların sosyal becerilerinin analizi. Eğitim ve Bilim, 41(185), 147–165. https://doi.org/10.15390/EB.2016.4378
42. Söğüt, D. A. (2025). Changing social supports of families with special needs children. Sosyal Politika Çalışmaları Dergisi, 2025(Aile Özel Sayısı Cilt-1), 49-70. https://doi.org/10.21560/spcd.vi.1606086
43. Spagnola, M., & Fiese, B. H. (2007). Family routines and rituals: A context for development in the lives of young children. Infants & Young Children, 20(4), 284–299. https://doi.org/10.1097/01.IYC.0000290352.32170.5a
44. Yazıcı, D. N. ve Durmuşoğlu, M. C. (2017). Özel gereksinimli çocukları olan ailelerin karşılaştığı sorunların ve beklentilerinin incelenmesi. Uludağ Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 30(2), 657-681. https://doi.org/10.19171/uefad.369222
45. Yıldırım, A. E., Altındağ Kumaş, Ö., ve Yazıcıoğlu, T. (2025). Social support, resilience, and life satisfaction in families with special needs children. Journal of Pediatric Nursing, 80, 16–23. https://doi.org/10.1016/j.pedn.2024.11.001
46. Yıldırım, A., ve Şimşek, H. (2021). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri (12. baskı). Seçkin Yayıncılık.
47. Yıldırım-Parlak, Ş., Karahan, S., Demiröz, K., ve Özaydın, L. (2022). Kovid-19 salgını sürecinde özel gereksinimli çocukları olan ebeveynlerin ihtiyaçları. Kalem Eğitim ve İnsan Bilimleri Dergisi, 12 (1), 25-54. https://doi.org/10.23863/kalem.2021.199
48. Zhang, J., Zhang, X., & Lin, X. (2022). Social support and family quality of life in Chinese families of children with autism spectrum disorder: The mediating role of family cohesion and adaptability. Frontiers in Psychology, 13, 937801. https://doi.org/10.3389/fpsyg.2022.937801