Turchin ve Nefedov’un Seküler Döngüler Perspektifinden Osmanlı İmparatorluğu’nun Yükselişi ve Çözülüşü

Öz

Bu çalışma, Osmanlı İmparatorluğu’nun yükseliş ve çözülüş süreçlerini Peter Turchin ve Sergey Nefedov’un “Seküler Döngüler” teorisi perspektifinden analiz etmektedir. Çalışma, imparatorluk tarihini doğrusal anlatılardan çıkararak sistemin içsel yapısal dinamiklerine odaklanan yeni bir dönemlendirme sunmayı amaçlar. Teorik vaka incelemesi yönteminin kullanıldığı makalede; nüfus baskısı, fiyat serileri, tağşiş oranları ve bütçe verileri; “Asabiye” ve “Elit Aşırı Üretimi” kavramları üzerinden incelenmiştir. Tarihsel süreç 1300–1700 ve 1700–1922 arası iki ana döngüye ayrılmıştır Analiz sonucunda, birinci döngünün (1300–1700) düşük elit rekabeti ve yüksek asabiye ile “Bütünleşme” evresini tamamladığı, ancak 16. yüzyıl sonundan itibaren demografik baskı ve elit enflasyonuyla “Kriz” fazına girdiği saptanmıştır. İkinci döngünün (1700–1922) ise klasik bir büyüme yerine, mali ve bürokratik elit uzlaşmasına dayalı “Sınırlı Bütünleşme” ile başladığı görülmüştür. 19. yüzyılda modernleşme reformlarının bizzat kendisinin yarattığı yeni elit grupları (mektepliler), sistem üzerindeki baskıyı artırarak yapıyı stagflasyondan sistemik bir çöküşe sürüklemiştir. İki döngü arasındaki temel farkın, elit aşırı üretiminin yönetilme kapasitesinde yattığı değerlendirilmektedir. İlk döngüde krizler şiddet yoluyla «budama» yaparak sistemi restore edebilirken; ikinci döngüde mali bağımlılık (Düyun-u Umumiye) ve elitler arası ideolojik parçalanma, sistemin yeniden dengeye gelmesini engellemiştir. Dış faktörlerin ve savaşların (I. Dünya Savaşı), mevcut yapısal kırılganlıkları tetikleyen birer “çarpan” işlevi gördüğü tartışılmaktadır. Sonuç olarak Osmanlı İmparatorluğu’nun çözülüşü, dış şoklardan ziyade devletin kendi ürettiği elitleri yönetememesinin sonucu olarak ele alınmıştır. Çalışma, tarihsel değişimleri anlamada bu tür modellerin öngörücü gücünü vurgulamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• seküler döngüler
• osmanlı imparatorluğu
• asabiye
• elit aşırı üretimi

The Rise and Dissolution of the Ottoman Empire From the Perspective of Turchin and Nefedov’s Secular Cycles

Öz

This study analyzes the Ottoman Empire’s rise and dissolution using Peter Turchin and Sergey Nefedov’s “Secular Cycles” theory. Moving beyond linear narratives, it proposes a new periodization focusing on internal structural dynamics. Utilizing a theoretical case study approach, variables like population pressure, price series, currency debasement rates, and budget data are examined through the concepts of “Asabiyya” and “Elite Overproduction.” The historical process is divided into two main cycles: 1300–1700 and 1700–1922. Analysis reveals that the first cycle completed its “Integration” phase with low elite competition and high asabiyya, but entered a “Crisis” phase by the late 16th century due to demographic pressure and elite inflation. Conversely, the second cycle began with “Limited Integration” based on a fiscal-bureaucratic compromise. In the 19th century, new elite groups (mektepliler) created by modernization reforms amplified systemic pressure, driving the structure from stagflation to systemic collapse. The primary difference between the cycles lies in the capacity to manage elite overproduction. While the first cycle restored equilibrium via violent “pruning,” external fiscal dependency (Ottoman Public Debt Administration) and ideological fragmentation prevented recovery in the second cycle. External wars functioned merely as “multipliers” triggering existing vulnerabilities. Ultimately, the empire’s dissolution resulted from the state’s inability to manage its self-generated elites, rather than external shocks. The study emphasizes the predictive power of such models in understanding historical transformations.

Anahtar Kelimeler

• secular cycles
• ottoman empire
• asabiyya
• elit overproduction

Kaynakça

1. Abou-El-Haj, R. A. (2005). Formation of the modern state: The Ottoman Empire, sixteenth to eighteenth centuries (2. baskı). Syracuse, NY: Syracuse University Press.
2. Aksoy Sheridan, R. A. (2012). Celaliler / eşkıyalar: Gayesiz asiler miyiz ki hepimiz biz? Kebikeç, (33), 111-126.
3. Barkey, K. (1997). Bandits and bureaucrats: The Ottoman route to state centralization. Ithaca, NY: Cornell University Press.
4. Brenner, R. (1985). Agrarian class structure and economic development in pre-industrial Europe. T. H. Aston & C. H. E. Philpin (Ed.), The Brenner debate: Agrarian class structure and economic development in pre-industrial Europe içinde (ss. 10-63). Cambridge, İngiltere: Cambridge University Press.
5. Deringil, S. (2002). İktidarın sembolleri ve ideoloji: II. Abdülhamid dönemi (1876-1909) (G. Çağalı Güven, Çev.). İstanbul: Doğan Kitap.
6. Dündar, O. (2019). Kitap Değerlendirmesi: Cemal Kafadar / İki Cihan Âresinde. Düşünce ve Toplum Sosyal Bilimler Dergisi, 1(1), 129-134. https://izlik.org/JA28JG74BJ
7. Faroqhi, S. (2006). Krizler ve değişim 1590-1699. H. İnalcık ve D. Quataert (Ed.), Osmanlı İmparatorluğu’nun ekonomik ve sosyal tarihi: Cilt 2. 1600-1914 içinde (ss. 487-734). İstanbul: Eren Yayıncılık.
8. Genç, M. (1984). XVIII. yüzyılda Osmanlı ekonomisi ve savaş. Yapıt: Toplumsal Araştırmalar Dergisi, 49(4), 51-61.

9. Goldstone, J. A. (1991). Revolution and rebellion in the early modern world. Berkeley, CA: University of California Press.
10. Howard, D. A. (2017). A history of the Ottoman Empire. Cambridge, İngiltere: Cambridge University Press. doi:10.1017/9781139026062
11. İnalcık, H. (2003). Osmanlı İmparatorluğu: Klâsik çağ (1300-1600) (R. Sezer, Çev.). İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
12. İnalcık, H. ve Quataert, D. (Ed.). (2004). Osmanlı İmparatorluğu’nun ekonomik ve sosyal tarihi: Cilt 1. 1300-1600 (H. Berktay, Çev.). İstanbul: Eren Yayıncılık.
13. İnalcık, H. ve Quataert, D. (Ed.). (2006). Osmanlı İmparatorluğu’nun ekonomik ve sosyal tarihi: Cilt 2. 1600-1914. İstanbul: Eren Yayıncılık.
14. Kırlı, C. (2015). Tyranny illustrated: From petition to rebellion in Ottoman Vranje. New Perspectives on Turkey, (53), 3-36.
15. Kıvılcımlı, H. (2010). Osmanlı tarihinin maddesi: Cilt 1. Osmanlı tarihinin ruhu (2. baskı). İstanbul: Derleniş Yayınları.
16. Kunt, M. I. (1983). The Sultan’s servants: The transformation of Ottoman provincial government, 1550-1650. New York, NY: Columbia University Press.
17. Le Roy Ladurie, E. (1976). The peasants of Languedoc. Urbana, IL: University of Illinois Press.
18. McGowan, B. (2006). Ayanlar çağı, 1699-1812. H. İnalcık ve D. Quataert (Ed.), Osmanlı İmparatorluğu’nun ekonomik ve sosyal tarihi: Cilt 2. 1600-1914 içinde (ss. 759-869). İstanbul: Eren Yayıncılık.
19. Moutafchieva, V. P. (1988). Agrarian relations in the Ottoman Empire in the 15th and 16th centuries. Boulder, CO: East European Monographs.
20. Pamuk, Ş. (2000). A monetary history of the Ottoman Empire. Cambridge, İngiltere: Cambridge University Press.
21. Pamuk, Ş. (2006). Osmanlı İmparatorluğu’nda Para. H. İnalcık ve D. Quataert (Ed.), Osmanlı İmparatorluğu’nun ekonomik ve sosyal tarihi: Cilt 2. 1600-1914 içinde (ss. 1053-1089). İstanbul: Eren Yayıncılık.
22. Pamuk, Ş. (2004). Prices in the Ottoman Empire, 1469–1914. International Journal of Middle East Studies, 36(3), 451-468. doi:10.1017/S0020743804363063
23. Postan, M. M. (1966). Medieval agrarian society in its prime: England. M. M. Postan (Ed.), The Cambridge economic history of Europe: Vol. 1. The agrarian life of the Middle Ages içinde (ss. 221-246). Cambridge, İngiltere: Cambridge University Press.
24. Sirag, D. J., Jr. (2012). Seeing the forest of secular cycles. Cliodynamics, 3(2), 294-305. doi:10.21237/C7clio3212069
25. Özel, O. (1999). Limits of the Almighty: Mehmed II’s “land reform” revisited. Journal of the Economic and Social History of the Orient, 42(2), 226-246.
26. Quataert, D. (2006). 19. yüzyıla genel bakış: Islahatlar devri 1812-1914. H. İnalcık ve D. Quataert (Ed.), Osmanlı İmparatorluğu’nun ekonomik ve sosyal tarihi: Cilt 2. 1600-1914 içinde (ss. 885-1051). İstanbul: Eren Yayıncılık.
27. Tezcan, B. (2010). The second Ottoman Empire: Political and social transformation in the early modern world. Cambridge, İngiltere: Cambridge University Press.
28. Thompson, W. R. (2011).Review of the book: Secular cycles, by P. Turchin & S. A. Nefedov. Perspectives on Politics, 9(1), 232-234. doi:10.1017/S1537592710004226
29. Turchin, P. (2006). War and peace and war: The rise and fall of empires. New York, NY: Plume.
30. Turchin, P. ve Nefedov, S. A. (2009). Secular cycles. Princeton, NJ: Princeton University Press.