Müslüman Devletler Arasında Siyasi Parçalanma ve Hegemonya İlişkisi

Yıl 2025, Sayı: 59, 1457 - 1478, 31.12.2025

Mustafa Öztop , Ahmet Hüsrev Çelik

https://doi.org/10.37697/eskiyeni.1674572

Öz

Amaç: Çalışmada, Müslüman devletlerin kendi aralarındaki temel siyasi anlaşmazlıkların, hegemon güçlerle ilişkilerini nasıl etkilediğinin ortaya çıkarılması amaçlanmıştır. Müslüman devletler arasındaki siyasi parçalanma, birbirleri arasında daha sık görülen ve öne çıkan sorunlar kapsamında ele alınmış ve beş ana unsura ayrılarak sınıflandırılmıştır. Bu unsurlar; sınıfsal iktidar mücadelesi, siyasi otorite arayışı, mezhepçilik, etnik temelli sorunlar ve sınır sorunlarıdır.
Yöntem: Müslüman devletler arasında gözlenen bu anlaşmazlık konuları ve bu anlaşmazlıkların ortaya çıkardığı sonuçlar, uluslararası ilişkilerdeki hegemonya ve bağımlılık teorileri üzerinden analiz edilmiştir. Bu analiz için hegemonya ve bağımlılık teorilerini birlikte değerlendirme imkânı sunan “merkez hegemonyası” kavramı kullanılmıştır. Çalışmada, Müslüman devletler arasındaki anlaşmazlıklar ve sorunlar hakkında literatür taraması ve doküman incelemesi yapılmış ve elde edilen verilerin analizinde, nitel veri analizi tekniklerinden metin/doküman analizi tekniği kullanılmıştır.
Bulgular: Çalışmada ayrıca, Müslüman devletler arasında sık karşılaşılan sorunlar ile otoriter rejimler arasındaki ilişki hakkında ve Müslüman devletlerin merkez hegemonyasına karşı nasıl bir varlık gösterilebileceğine ilişkin değerlendirmelerde bulunulmuştur. Ayrıca bazı Müslüman devletlerdeki otoriter rejimlerin iktidarlarını sürdürme çabası ile halkların beklentilerini yönetimlerine yansıtma arzusu arasında yaşanan iniş çıkışların nasıl bir yöne evrildiği açıklanmaya çalışılmıştır.
Sonuç: Müslüman devletler arasında yaşanan siyasi anlaşmazlıkların mevcut uluslararası sistemin bu devletleri öteki konumuna iten işleyişini beslediği ve kendi varlıklarını çift yönlü olarak olumsuz etkilediği sonucuna ulaşılmıştır. Müslüman devletlerin kendi aralarında yaşadıkları siyasi anlaşmazlık, genellikle üçüncü aktörlerin fayda sağladığı Müslüman devletlerin ise üçüncü aktörlere daha fazla taviz vermek durumunda kaldığı bir tablo meydana getirmektedir. Müslüman devletlerin içinde bulundukları bu açmazdan çıkmaları için anlaşmazlık yaşadıkları konularda kendi aralarında hegemon bir gücün arabulucu ya da müdahil olmadığı bir çözüm arayışına gitmesi önerilmiştir. Diğer bir öneri olarak da Müslüman devletlerin öteki olarak görüldükleri ve hegemon aktörlerin domine ettikleri bir sistemde çözüm arayışı yerine alternatif çatı kurum ve kuruluşlar inşa ederek kendi meselelerine çözüm bulmalarının daha mümkün olduğu değerlendirilmiştir.

Anahtar Kelimeler

Uluslararası İlişkiler , Müslüman Devletler , Hegemonya , Anlaşmazlık , Mezhepçilik , Etnik Yaklaşımlar

Etik Beyan

Bu makale, II. Uluslararası İslam ve Bilim Sempozyumu’nda sözlü olarak sunulan ancak tam metni yayımlanmayan “Uluslararası İlişkilerde Merkez Hegemonyası: İslam Ülkelerinin Temel Siyasal Anlaşmazlıkları Üzerinden Bir Analiz” başlıklı tebliğin başlığı ve içeriği geliştirilerek ve değiştirilerek üretilmiştir.

The Relationship Between Political Fragmentation and Hegemony Among Muslim States

Öz

Abstract
Purpose: The objective of this study is to ascertain the manner in which substantial political disagreements among Muslim states influnce their interactions with hegemonic powers. The issue of political political fragmentation among Muslim states has been addressed within the scope of issues that are more frequently seen and prominent among them. The issue has been classified into five main elements. The elements in question are class power struggles, the search for political authority, sectarianism, ethnic-based problems, and border issues.
Method: The present study analyses the observed issues of disagreement observed among Muslim states and the consequences of these disagreements, through the theoretical frameworks of hegemony and dependency in international relations. The concept of “central hegemony,” was employed in order to facilitate a combined evaluation of hegemony and dependency theories in this particular analysis. The study incorporated a comprehensive literature review and meticulous document analysis, ancompassing the discordances and challenges encountered among Muslim states. The text/document analysis technique a hallmark of qualitative data analysis was meticulously employed to scrutinize the data obtained.
Findings: The study also includes assessments of the relationship between the problems frequently encountered among Muslim states and authoritarian regimes, and how Muslim states can assert themselves against central hegemony. Furthermore, an attempt has been made to explain how the fluctuations between the efforts of authoritarian regimes in some Muslim states to maintain their power and the desire to reflect the expectations of the people in their governance have evolved.
Conclusion: It has been determined that political disagreements among Muslim states fuel the functioning of the current international system, which pushes these states into a position of otherness, and significantly negatively impacts their own existence. The political disagreements among Muslim states have been shown to engender a scenario in which third parties are the beneficiaries, whilst Muslim states are compelled to make further concessions to said third parties. It has been posited that, in order to extricate themselves from this predicament, Muslim states should seek solutions to their disagreements without the mediation or intervention of a hegemonic power. Another hypothesis suggests that, in lieu of seeking solutions within a system where they are percieved as the “other” and dominated by hegemonic actors, Muslim states would be better off establishing alternative umbrella institutions and organizations to resolve their own issues.

Anahtar Kelimeler

International Relations , Muslim States , Hegemony , Disagreement , Sectarianism , Ethnic-Approaches , Border Disputes

Etik Beyan

This article has been developed and modified from the title and content of the paper entitled ‘Central Hegemony in International Relations: An Analysis through the Fundamental Political Disagreements of Islamic Countries,’ which was presented orally at the 2nd International Symposium on Islam and Science but whose full text has not been published.

Kaynakça

• Akıncı, Abdulvahap. “Modern Ulus Devletlerin Doğuşu”. Dumlupınar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 34 (2012), 61-70.
• Aktaş, Münevver. “Türkiye İslâm Konferansı Örgütüne Üye Midir?”. Dokuz Eylül Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 11/ 1 (2009), 1-87.
• Aljazeera, “Trump warns Afghanistan of ‘bad things’ if it does not return Bagram base” (21 Eylül 2025), https://www.aljazeera.com/news/2025/9/21/trump-warns-afghanis tan-of-bad-things-if-it-does-not- return-bagram-base
• Allı, Çağatay. “Hürmüz Boğazı’ndaki Abu Musa ve Tunb Adaları Üzerindeki Anlaşmazlıklar”. International Journal of Afro-Eurasion Research 2 (2016), 29-32.
• Anadolu Ajansı. “Mısır'ı desteklemeye devam edeceğiz” (2 Ağustos 2015), https://www.aa.com.tr/tr/dunya/misiri-desteklemeye-devam-edecegiz/20377
• Aslan, Seyit. Ortadoğu Coğrafyasında Mezhep Politikaları: Türkiye, İran ve Suudi Arabistan Örneği. Samsun: Ondokuz Mayıs Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2017.
• Avcı, Sümeyra. “İran Dış Politikasında Şii Hilali”. İslâm Medeniyeti Dergisi 8/50 (2022), 107-132. https://doi.org/10.55918/islâmmedeniyetidergisi.1209043
• BBC, “BM Genel Sekreteri Guterres: Suriye'de durum kontrolden çıkmamalı” (12 Nisan 2018), https://www.bbc.com/turkce/haberler-dunya-43735509
• Bulut, Zübeyir. “Mezheplerin Ayrışma Konusu Haline Getirilmesi”. AİBÜ Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 15/3 (2015), 277-294.
• Coşgun, Melih - Zarplı, Çağdaş. “Ortadoğu’da Uluslaşma Sorunu Üzerine Bir Deneme: Modernlik”. HAK-İŞ Uluslararası Emek ve Toplum Dergisi 4/8 (2015), 186-198.
• Coşkun, Vahap. “Ortadoğu’da Genel Sorunlar”. Dokuz Eylül Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi Prof.Dr. Turhan Tûfan YÜCE’ye Armağan Sayısı (2001), 373-390.
• Çamyamaç, Anıl. “Uluslarası Hukukta Köprüler: Sınırlar ve Diğer Hususlar”. Hacettepe Hukuk Fakültesi Dergisi 7/1 (2017), 233-310.
• Çınar, Yusuf. “Modernleşme ve Bağımlılık Teorisi Ekseninde Marshall Yardımı ve Türkiye”. Manisa Celal Bayar Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 16/2 (2018), 325-350. Doi: 10.18026/cbayarsos.439451
• Çiftçi, Kemal. “Soğuk Savaş Sonrasında ABD: ‘Rıza’ya Dayalı ‘Hegemonya’dan İmparatorluk Düzenine”. Zonguldak Karaelmas Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 5/10 (2009), 203-219.
• Çilmi, Mehmet. “Milliyetçiliğin Ortadoğu’ya Girişi Üzerine Bir Değerlendirme”. Din Sosyolojisi Araştırmaları 2/2 (2022), 63-79.
• Daban, Emine Zeynep - Daban, Cihan. “Saddam Hüseyin Dönemi Irak Dış Politikası: Irak-İran Savaşı, Kuveyt’in İşgali ve ABD’nin Irak’a Müdahalesi”. Kırşehir Ahi Evran Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi 2/1 (2018), 83-109.
• Dağ, Ahmet Emin. Ortadoğu Çatışmaları. İstanbul: Mavi Ofset Basım Yayın, 2015.
• Dalkılıç, Mehmet. “Geçmişten Günümüze Kuzey Afrika’da Mezhep Tartışmaları Ve Günümüze Yansımaları”. 38. ICANAS Uluslararası Sempozyumu 1 - 04 Kasım 2007. 421-430. Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu, 2007. https://www.ayk.gov.tr/wp-content/uploads/2015/01/DALKILI%C3%87-Mehmet-GE%C3%87M%C4%B0%C5%9E TEN-G%C3%9CN%C3%9CM%C3%9CZE-KUZEY-AFR%C4%B0KA%E2%80%99DA-MEZ HEP- TARTI%C5%9EMALARI-VE-G%C3%9CN%C3%9CM%C3%9CZE-YANSIMASI.pdf
• Denk, Erdem. “Uluslararası İlişkilerin Hukuku: Vestfalyan Sistemden Küreselleşmeye”. Küresel Siyasete Giriş. Editör Evren Balta. 51-74. İstanbul: İletişim Yayınları, 2014.
• Doğan, Gürkan - Durgun, Bülent. “Arap Baharı ve Libya: Tarihsel Süreç ve Demokratikleşme Kavramı Çerçevesinde Bir Değerlendirme”. Süleyman Demirel Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 15 (2012), 61-90.
• Duman, Ömer. “Arap Dünyası’nda Mısır Lideri Cemal Abdülnasır Rüzgarı ve Nasır Sonrası 1970-1981 Yılları Arasında Mısır’ın Durumu”. Artuklu Kaime Uluslararası İktisadi ve İdari Araştırmalar Dergisi 3/1 (2020), 27-40.
• Duman, Selçuk. “Türk Dünyası ve Hegemonya”. Düşünce Dünyasında Türkiz Dergisi 9/48 (2022), 13-37.
• Fırat, Ensar. “Mısır’ı desteklemeye devam edeceğiz”. Anadolu Ajansı (02 Ağustos 2015), https://www.aa.com.tr/tr/dunya/misiri-desteklemeye-devam-edecegiz/20377
• Fidan, Hasan. “ABD Hegemonyasının Küresel Yayılımı: Neogramşiyan Bir Analiz”. Yönetim Bilimleri Dergisi 22/52 (2024), 550-575. https://doi.org/10.35408/comuybd.1317022
• Galtung, Johan. “Emperyalizmin Yapısal Teorisi” Uluslararası İlişkiler, ½, (2004), 25-46
• Gedeon, Joseph. “Trump official says Zelenskyy will sign US minerals deal ‘in the very short term”. The Guardian (21 Şubat 2025), https://www.theguardian.com/us-news/2025/ feb/21/trump-zelensky-ukraine- rare-earth-minerals
• Gramsci, Antonio. Hapishane Defterleri. Çeviren: Adnan Cemgil, İstanbul: Belge, 1997.
• Güngen, Ali Rıza. “Kalkınma, Eşitsizlik ve Yoksulluk”. Küresel Siyasete Giriş. Editör Evren Balta. 433-455. İstanbul: İletişim Yayınları, 2014.
• Hut, Davut. “Osmanlı Arap Vilayetleri, Arabizm ve Arap Milliyetçiliği”. VAKANÜVİS- Uluslararası Tarih Araştırmaları Dergisi Ortadoğu Özel Sayısı 1 (2016), 105-150. https://doi.org/10.24186/vakanuvis.261581
• İyiat, Bora. “Arap Milliyetçiliği Ütopyası”. Ankara Uluslararası Sosyal Bilimler Dergisi 4/8 (2021), 103-112.
• Kalaycı, İrfan - Aytekin Barış. “Çağımız İslâm Dünyasında Yaşanan Dinsel
• ve Sosyo-Ekonomik Sorunlar (Teşhis Boyutu)” TİKA Avrasya Etüdleri 49-1 (2016), 153-182.
• Kanbir, Özgür - Dikkaya, Mehmet. “İslam Dünyasının Geri Kalma Nedenleri Üzerine Bir Analiz” İktisadi İdari ve Siyasal Araştırmalar Dergisi 7/19 (2022), 556-580. https://doi.org/10.25204/iktisad.1023798
• Karagül, Mehmet. “İslam Ülkelerinde Sosyo-Ekonomik Sorunlar ve İslami Esaslar” Türk & İslam Dünyası Sosyal Araştırmalar Dergisi 10/39 (2023), 248-266. http://dx.doi.org/10.29228/TIDSAD.72428
• Kaymak, Muammer. “Hegemonya Tartışmaları Işığında İngiliz ve Amerikan Hegemonyaları: Yönlendirici Hegemonyadan Kural Koyucu Hegemonyaya”. Hacettepe Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi 34/1 (2016), 63-92. https://doi.org/10.17065/huniibf.103795
• Kazak, Cemal. “Suriye’de Baas Rejimine Karşı Muhalif Bir Hareket Olarak İhvanı Müslimin Cemiyeti”. İletişim ve Toplum Araştırmaları Dergisi 3/1 (2023), 167-189. Doi: https://doi.org/10.5281/zenodo.7785666
• Keethaponcalan, Soosaipillai, I. “Reshaping the Non‑Aligned Movement: challenges and vision”. Bandung Journal of the Global South 3/4 (2016), 1-14. https://doi.org/10.1186/s40728-016-0032-3
• Kılınçkaya, Derviş Mehmet. Arap Milliyetçiliği ve Milli Mücadele’de Türkiye-Suriye İlişkileri (30 Ekim 1918-21 Temmuz 1921). Ankara: Hacettepe Üniversitesi, Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi Enstitüsü, Doktora Tezi, 2012.
• Kızıltoprak, Süleyman, “Kardeşliğe İngiliz hançeri: Durand Hattı” Yeni Şafak, (24.08.2021), https://www.yenisafak.com/dusunce-gunlugu/kardeslige-ingiliz-hanceri-durand-hatti-3689053
• Konukcu, Yasemin. “Devletlerin Küresel ve Bölgesel Güç Olma Stratejileri”. International Journal of Economics Politics Humanities and Social Sciences 1/3 (2018), 204-214.
• Köseoğlu, Sinem. “Şii Hilaline Sünni Kalkan”. Yeni Şafak (13 Haziran 2014), https://www.yenisafak.com/dunya/sii-hilaline-sunni-kalkan-658072
• Kurşun, Zekeriya - Şeker, Cafer Talha. “Basra Körfezi’nde İngiliz-Amerikan Rekabeti: Bureymi Krizi’nden Bermuda Konferansı’na Körfez’de Güç Değişimi (1950-1957)”. FSM İlmi Araştırmalar İnsan ve Toplum Bilimleri Dergisi 10 (2017), 260-261. https://doi.org/10.16947/fsmia.372641
• Külünk, Furkan. “İngilizlerin Afganistan’daki Nüfuz Mücadelesine Bir
• Örnek: Durand Hattı (1893)”. VAKANÜVİS- Uluslararası Tarih Araştırmaları Dergisi 8/1 (2023) 606-632
• Lipsitz, George, “The Struggle for Hegemony”. The Journal of American History 75/1 (1988), 146-150. Doi: https://doi.org/10.2307/1889660
• Morel, Sandrine. “In Madrid, Europe’s far right looks to Trump as a role model”. Le Monde (09 Şubat 2025), https://www.lemonde.fr/en/international/article/2025/02/09/in-madrid-europe-s-far-right-looks-to- trump-as-a-role-model_6737955_4.html
• Özbay, Hüseyin. “Bölgeselleşme ve Bağımlılık Teorisi Ekseninde Sovyet Sonrası Rusya-Kazakistan-Kırgızistan İlişkileri Üzerine Bir Değerlendirme”. Bartın Üniversitesi İİBF Dergisi 5/9 (2014), 99-126.
• Özlük, Erdem. “Az Gelişmişlik ve Kalkınma”, Uluslararası İlişkilere Giriş. Editör Şaban Kardaş-Ali Balcı. 579-591. İstanbul: Küre Yayınları, 2016. Öztürk, Selim. “Mısır’da İhvan-ı Müslimin’in İktidara Geliş Süreci ve Temmuz Darbesinin Nedenleri Üzerine”. Liberal Düşünce Dergisi 23/91-92 (2018), 163-179.
• Presbisch, Raul. “Five Stages in My Thinking on Development. G. Meier, & D. Seers içinde, Pioneers in Development (173-204). New York: Oxford University Press.
• Sancak, Kadir. “Güvenlik Kuramı Etrafındaki Tartışmalar ve Uluslararası Güvenliğin Dönüşümü”. Karadeniz Teknik Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 6 (2013), 123-134.
• Soy, Bayram, “Arap Milliyetçiliği: Ortaya Çıkışından 1918’e kadar”. Bilig 30 (2004), 173-202
• Sönmezoğlu, Faruk. Uluslararası Politika ve Dış Politika Analizi. İstanbul: DER Yayınları, 2014.
• Sputnik, “Trump’tan Suudi Kralı Selman’a: Biz olmasak 2 hafta bile dayanamazsın”. (03 Ekim 2018), https://anlatilaninotesi.com.tr/20181003/trump-suudi-selman-biz-olmasak-iki-hafta-bile-dayanamazsin- 1035489473.html
• Şarkul Avsat, “Nebil Fehmi anılarını kaleme aldı (1): ABD, Hüsnü Mübarek’in yerine hangi adayları destekledi?” (18 Ocak 2022), https://turkish.aawsat.com/home/article/3411466/nebil-fehmi-an%C4%B1lar%C4%B1n%C4%B1-kaleme-ald%C4%B1-1-abd-h%C3%BCsn%C3%BC-m%C3%BCbarek%E2%80%99-yerine-hangi-adaylar%C4%B1
• Tandoğan, Muhammed. “Halayib Meselesi ve Sudan-Mısır İlişkileri", Anadolu Ajansı (12 Nisan 2018), https://www.aa.com.tr/tr/analiz-haber/hal%C3%A2yib-ucgeni-mese lesi-ve-sudan-misir-iliskileri/1115809
• Tekin, Segah – Dolu, Melike Tuğba. “Güney – Güney İşbirliğinin İdeolojik Temelleri: Bağlantısızlar Hareketi ve Küresel Güney”. Dicle Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 12/24 (2020), 65-81.
• TRT Haber, “Pakistan-Afganistan çatışmalarında Türkiye ara bulucu rol oynadı” (19 Ekim 2025), https://www.trthaber.com/haber/gundem/pakistan-afganistan-catismala rinda-turkiye-ara-bulucu-rol-oynadi- 923228.html
• Uzun, Turgay, “Osmanlı Devletinde Milliyetçilik Hareketleri” Türk Dünyası İncelemeleri Dergisi, (2000), IV, 257-275
• Wallerstein, Immanuel. “The World Class Struggle: The Geography of Protest”. https://iwallerstein.com. (1 June 2012). https://iwallerstein.com/the-world-class-struggle-the-geography-of-protest/
• Yenigün, Cüneyt - Duran, Selman. “Endonezya: Çatışmadan Demokrasiye”. Dünya Çatışmaları. Editörler: Kemal İnat vd. Cilt 2/463-484. Ankara: Nobel Yayınları, 2010.
• Yeşiltaş, Murat. İç Savaşa Komşu Olmak, Türkiye’nin Sınır Güvenliği Siyaseti. İstanbul: SETA Yayınları, 2015.