Sûfî Muhaddis Hakîm et-Tirmizî’nin Nevâdiru’l-usûl Adlı Eserindeki İşârî Yorumları

Yıl 2025, Sayı: 58, 985 - 1009, 30.09.2025

Mehmet Turan

https://doi.org/10.37697/eskiyeni.1674580

Cited By: 1

https://izlik.org/JA66BL25YF

Öz

Hadis-i şerifler, Kur’ân-ı Kerîm’in ardından en önemli ikinci referans kaynağı olarak fıkhî ve itikadî meselelerin yanı sıra ahlâkî ve manevî hayatın şekillenmesinde belirleyici bir rol üstlenmiştir. Tasavvufun ilk dönemlerinde Hz. Peygamber’in söz, fiil ve takrirleri, sûfîlerin ahlâk, zühd, nefs terbiyesi ve mânevî seyrüsülûk anlayışlarının oluşumunda Kur’ân-ı Kerîm’den sonra en önemli ikinci kaynak olmuştur. Bu süreçte hadislerin hem zahirî anlamları hem de işârî yorumları, sûfî düşüncenin teşekkülünde etkili olmuştur. Bu çerçevede, hicrî üçüncü yüzyılda yaşamış; muhaddis, sûfî, hikmet ehli, ârif ve mütefekkir kimlikleriyle tanınan Hakîm et-Tirmizî, tasavvuf ile hadis ilmini bir araya getiren özgün yaklaşımıyla İslâm düşünce tarihinde dikkate değer bir konuma sahiptir. Eserlerinde rivayet kültürü ile manevî tecrübe arasında kurduğu denge, onu hadis âlimi kimliğinin yanında sûfî epistemolojinin kurucu isimlerinden biri hâline getirmiştir. Bu çerçevede makale, erken dönem sûfî muhaddislerden olan Hakîm et-Tirmizî’nin hadis ve şerhlerine yer verdiği Nevâdiru’l-usûl adlı eserinde yer alan tasavvufî görüşlerini hadisler ışığında incelemeyi amaçlamaktadır. Çalışmada, yakîn, nefs, kalp ve ruh kavramları etrafında seçilen örnekler üzerinden Hakîm et-Tirmizî’nin hadis merkezli tasavvuf anlayışının temel dinamikleri tahlil edilmektedir. Hakîm et-Tirmizî, hadis metinlerini lafzî düzlemde değerlendirmekle yetinmemiş; aynı zamanda mânevî boyutlarıyla ele almış, bu yönüyle klasik şerh geleneğinin sınırlarını aşarak tasavvufî yorum pratiğine metodolojik bir temel kazandırmıştır. Nevâdiru’l-usûl, muhtevası ve yöntemi itibarıyla tasavvufî hadis şerh edebiyatının öncü örneklerinden biri olup, hadis ve sünneti zâhirî-işârî bütünlüğü içinde ele almakta ve Peygamberî mirasın kapsamlı yapısını yansıtmaktadır. Sonuç olarak bu makalede, söz konusu eserdeki işârî yorumlar aracılığıyla Hakîm et-Tirmizî’nin tasavvufî düşüncesini nasıl temellendirdiği ortaya konulmakta; başlangıçta muhaddis kimliğiyle öne çıkan bu âlimin, zamanla sûfî düşüncenin etkisiyle genişleyen yorum ufku analitik bir çerçevede incelenmektedir.

Anahtar Kelimeler

Hadis , Nevâdiru’l-usûl , yakîn , nefs , kalb , ruh , Hakîm et-Tirmizî

The Allegorical Interpretations in the Work Navādir al-Usūl by the Sufi Hadīth Scholar Hakīm al-Tirmidhī

https://izlik.org/JA66BL25YF

Öz

Hadith have assumed a decisive role, following the Qurʾān, as the second most authoritative source in shaping not only jurisprudential and theological matters but also ethical and spiritual life. In the formative stages of Sufism, the sayings, actions, and tacit approvals of the Prophet constituted, after the Qurʾān, the primary reference point for the emergence of Sufi conceptions of ethics, asceticism (zuhd), self-discipline (nafs training), and spiritual wayfaring (sulūk). In this process, both the outward (zāhir) meanings of the hadīth and their allegorical (ishārī) interpretations exerted a formative influence on the development of Sufi thought. Within this framework, Hakīm al-Tirmidhī-who lived in the third century AH and became renowned as a traditionist (muhaddith), Sufi, sage, wise (ārif), and thinker-occupies a significant place in the history of Islamic thought through his distinctive approach that integrated Sufi spirituality with hadith scholarship. The equilibrium he established between the culture of transmission (riwāya) and spiritual experience (dhawq) in his writings elevated him, beyond his identity as a hadith scholar, to one of the formative figures of Sufi epistemology. The present article, therefore seeks to examine, in the light of hadith, the Sufi perspectives articulated by one of the earliest Sufi traditionists, Hakīm al-Tirmidhī, in his work Navādir al-usūl, which contains numerous traditions and their commentaries. Through selected examples revolving around the concepts of yaqīn (certainty), nafs (self), qalb (heart), and rūh (soul), the study analyzes the fundamental dynamics of al-Tirmidhī’s hadith-based conception of Sufism. He did not confine his engagement with hadith texts to the literal level, but also explored their spiritual dimensions, thereby transcending the boundaries of the classical commentary tradition and providing a methodological foundation for Sufi hermeneutics. In terms of both content and method, Navādir al-usūl stans as a pioneering work within of the Sufi hadith commentary tradition, offering a comprehensive treatment of hadith and sunnah within an integrated zāhir–ishārī framework, thereby reflecting the comprehensive scope of the Prophetic legacy. In conclusion, by analyzing the ishārī interpretations found in this work, the article demonstrates how al-Tirmidhī grounded his Sufi thought; moreover, it situates within an analytical framework the intellectual trajectory of a scholar who initially emerged as a traditionist, but whose interpretive horizon progressively expanded under the influence of Sufi thought.

Anahtar Kelimeler

Hadith , Nawâdir al-Usul , yaqîn , nafs , qalb , Hakīm Tirmidhī , Soul

Etik Beyan

Bu çalışmanın hazırlanma sürecinde etik ilkelere uyulmuştur.

Kaynakça

• Ahmed b. Hanbel. Müsned. thk. Şuayb Arnavut vd. Beyrût: Müeessestü’r-Risâle, 1422/2001.
• Avcı, Seyit. Sûfîlerin Hadis Anlayışı. İstanbul: Ensar Yayıncılık, 2004.
• Aydın, Hüseyin. Muhasibi`nin Tasavvuf Felsefesi. Ankara: Pars Matbaacılık, 1976.
• Ayverdi, İlhan. Kubbealtı Lugatı: Misalli Büyük Türkçe Sözlük. İstanbul: Kubbealtı Yayınları, 2011.
• Barthold, Vasilij Vladimiroviç. Moğol İstilasına Kadar Türkistan. ed. Hakkı Dursun Yıldız. İstanbul: Kronik Kitap, 2019.
• Buhârî. et-Târîhu’l-kebîr. thk. Muhammed Abdulhamid Han. Haydarâbâd: Dârü’l-maârifi’l-Osmâniyye, 1963.
• Cebecioğlu, Ethem. Tasavvuf Terimleri ve Deyimleri Sözlüğü. İstanbul: OTTO Yayınları, 7. Basım, 2020.
• Cürcânî, Seyyid eş-Şerîf. Ta’rifât: Tasavvuf Istılahları. çev. Abdülaziz Mecdi Tolun - Abdurrahman Acer. İstanbul: Litera Yayıncılık, 2014.
• Çebi, Ali. İslâm Kültüründe Nefs Kavramı. Samsun: Ondokuz Mayıs Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2019.
• Çift, Salih. Hakîm Tirmizî ve Tasavvuf Anlayışı. İstanbul: İnsan Yayınları, 2008.
• Demir, Osman. “Yakîn”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 43/271-273. İstanbul: TDV Yayınları, 2013.
• Ece, Hüseyin Kerim. İslam’ın Temel Kavramları. İstanbul: Beyan Yayınları, 2013.
• Ergül, Adem. Kur’an ve Sünnet’te Kalbî Hayat. İstanbul: Erkam Yayınları, 2000.
• Erkaya, Mahmud Esat. “Tasavvufta Hakikat Kavramına Kaynak Olması Yönüyle Hârise Hadisi”. Çukurova Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 17/2 (Aralık 2017), 149-187.
• Erul, Bünyamin vd. İslam Geleneğinde ve Modern Dönemde Hadis ve Sünnet. İstanbul: Kuramer Yayınları, 2020.
• Ferâhî, Halil b. Ahmed. Kitâbü’l-Ayn. 8 Cilt. Beyrut: Müessesetü’l-Âlemi li’l-Matbuât, 1988.
• Gökçe, Ferhat. “Klasik Arap Literatüründe İlk Otobiyografi Örnekleri: Hakîm Et-Tirmizî’nin Büdüvvü Şe’n İsimli Eseri”. Dicle Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 38/1 (Şubat 2025), 412-432. https://dx.doi.org/10.15182/diclesosbed.1566600
• Gökçe, Ferhat. İslam İrfan Geleneğinde Hadis Yorumu. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2021.
• Gördük, Yunus Emre. Tarihsel ve Metodolojik Açıdan İşari Tefsir. İstanbul: İnsan Yayınları, 2013.
• Hakîm et-Tirmizî. Büdüvvü şe’nî (Hatmü’l-Evliya İçinde). thk. Osman Yahya. Beyrût: Ma’hedü Adabi’ş-Şarkıyye, 1965.
• Hakîm et-Tirmizî. Büdüvvü şe’ni Ebi Abdillah, The Concept Of Sainthood In Early Islamic Mysticism (Bad’ sha’n Al-Hakîm al-Tirmidh). çev. Bernd Radtke- Jhon O’kane. Richmond: Curzon Press, 1996.
• Hakîm et-Tirmizî. Kulluğun Mertebeleri. çev. Ali Akay. İstanbul: İlk Harf Yayınevi, 2013.
• Hakîm et-Tirmizî. Nevâdiru’l-usûl fî marifeti ahbâri’rasûl. thk. Nureddin Boyacılar. 6 Cilt. Cidde: Darü’l-Minhac, 2015.
• İbn Arrâk. Tenzîhü’ş-Şerîʿa. thk. Abdulvehhâb Abdullatif vd. Beyrût: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1399/1979.
• İbn Hacer el-Askalânî, Ebü’l-Fazl Şihâbüddîn Ahmed b. Alî b. Muhammed. Lisanü’l-Mîzân. 7 Cilt. Beyrut: Müessesetü’l-A’lami, 1986.
• İbn Hacer el-Askalânî, Ebü’l-Fazl Şihâbüddîn Ahmed b. Alî b. Muhammed. Nüzhetu’n-nazar fî tavdîhi Nuhbeti’l-Fiker fî mustalahi Ehli’l-Eser. thk. Ebu
• Muaz Tarık b. İvadullah b. Muhammed. Riyad: Daru’l-Me’sur, 2010.
• İbn Hacer el-Askalânî. el-Metâlibu’l-âliye bi zevâ’idi’l-mesânîdi’s-semâniye. thk. Heyet. 19 Cilt. Suudi Arabistan: Dârü’l-Âsime/Dârü’l-Ğays, 1998.
• İbn Hibbân. Kitâbü’l-Mecrûhîn. thk. Mahmûd İbrahim Zâyid. Haleb: Dârü’l-Vaʻy, 1396/1976.
• İbn Manzur. Lisânu’l-‘Arab. 17 Cilt. Beyrut: Dâru Sâdir, 1414.
• İbnü’l-Cevzî, Ebü’l-Ferec. Sıfatü’s-Safve. 2 Cilt. Beyrût: Dârü’l-Ma’rife, 2000.
• Karapınar, Fikret. “Hakîm Tirmizî ve Ona Ait Bir Mecmû’a”. Marife: Dini Araştırmalar Dergisi 5/2 (2005), 229-243.
• Karapınar, Fikret. “Rivayetlerde İşârî Yorum”. Hadis Tetkikleri Dergisi 5/2 (2007), 89-104.
• Karapınar, Fikret. Muhaddis Sûfîlerin Hadis Usûlü ve Hadisleri Anlama Yöntemleri. Konya: Selçuk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, 2006.
• Kelâbâzî, Muhammed b. İbrâhim. Doğuş Devrinde Tasavvuf: et-Ta’arruf. çev. Süleyman Uludağ. İstanbul: Dergah Yayınları, 5. Basım, 2016.
• Kudâî. Müsnedü’ş-Şihâb. thk. Hamdî b. Abdülmecid es-Selefî. Beyrût: Müeessesetü’r-Risâle, 1406/1986.
• Kuşeyrî, Abdulkerim. Kuşeyrî Risalesi. çev. Dilaver Selvi. İstanbul: Semerkand Yayıncılık, 2016.
• Mizzî. Tehzîbü’l-Kemâl. thk. Beşşâr Avvâd Maʻrûf. Beyrût: Müsessesetü’r-Risâle, 1413/1992.
• Muhittin Uysal. Tasavvuf Kültüründe Hadis. İstanbul: Ensar Neşriyat, 2022.
• Nesâî. Amelü’l-yevmi ve’l-leyle. thk. Fârûk Hamâde. Beyrût: Müessesetü’r-Risâle, 1407/1987.
• Râgıb el-İsfahânî. Müfredat: Kur’an Kavramları Sözlüğü. çev. Mustafa Yıldız. İstanbul: Çıra Yayınları, 2012.
• Selvi, Dilaver. Tefsirlerin Tasavvufa Bakışı Kur’an ve Tasavvuf. İstanbul: Hoşgörü, 2012.
• Sülemî, Ebû Abdurrahman. Tabakâtü’s-sûfiyye. thk. Mustafa Abdulkadir Ata. Beyrût: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1998.
• Sülemî, Ebû Abdurrahman. Tasavvufun Ana İlkeleri Sülemi’nin Risaleleri. çev. Süleyman Ateş. Ankara: Yeni Ufuklar Neşriyat, 1981.
• Tek, Abdurrezzak. Tasavvufun Ana Konuları. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı, 2021.
• Uludağ, Süleyman. “İşârî Tefsir”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 23/424-428. İstanbul: TDV Yayınları, 2001.
• Uludağ, Süleyman. “Kalb”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 24/229-232. İstanbul: TDV Yayınları, 2001.
• Uludağ, Süleyman. “Nefis”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 32/526-529. İstanbul: TDV Yayınları, 2006.
• Uludağ, Süleyman. “Ruh (Tasavvuf)”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 35/192-193. Ankara: TDV Yayınları, 2018.
• Uyar, Mehmet. “Tasavvufta Kavramlar Arasındaki Anlamsal Bağların Mahiyeti Üzerine Bir Deneme: Nefs ve İlgili Kavramlar Örneği”. Ondokuz Mayıs Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 40 (2016), 167-195.
• Zehebî. Tezkiretu’l-huffâz. 4 Cilt. Beyrut: Daru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1998.