Dilin Sınırları, Anlamın Ufku: İbn Rüşd ve Wittgenstein’da Dilin Anlam Kazanma Mekanizmaları

The relationship between meaning and language is fundamental debate in modern philosophy, and this relationship also plays an important role in the understanding of religious texts. In this study, Ibn Rushd’s methods of conveying religious messages to his audience, developed through verse 125 of Sūrat al-Naḥl, are evaluated in the context of Ludwig Wittgenstein’s understanding of language games in 20th century philosophy of language. Ibn Rushd utilised the five arts of classical logic in his engagement with the language of the Qur'an, employing the rhetoric of khatābī (rhetoric), for addressing the populace, the discourse of jadalī (dialectic) for engaging theologians, and dialectic of burhānī (demonstrative) for engaging the philosophers. The modification of language in the context of the epistemic level of the addressee is intended to convey the divine message. However, linguistic changes in Ibn Rushd's teachings demonstrate that the content of the truth at the core of religion can be conveyed at different levels and through different methods without affecting the truth itself. Wittgenstein’s philosophy supports the notion that meaning is not fixed in language games by demonstrating the distinctiveness of each linguistic expression through the concepts of usage and rules. Ibn Rushd’s employment of philosophical analyses at the burhānī level, argumentative expressions at the jadalī level, and examples at the khatabī level suggests that meaning is determined not by logic but by the epistemic nature of the interlocutor. His approach demonstrates an adoption of a similar structure to Wittgenstein’s view that language does not reflect a fixed meaning. Nevertheless, the ultimate goals of the these two thinkers are divergent. While Ibn Rushd objectives is to guide individuals towards absolute truth by means of linguistic manipulation, Wittgenstein’s approach entails the demonstration of the plurality of meaning rather than the fixity of truth through his conceptualisation of language games. The present study will reveal the similarities between the two thinkers’ views on the relationship between language and meaning, and will propose that the differences can be overcome at the conceptual level through the method of ta'wil (allegorical interpretation) developed by Ibn Rushd as a method of burhān. The concept of ta’wil, which signifies the capacity for an expression to be interpreted in multiple ways, emerges as a foundational principle that enables the existence of varied meanings within the thought of these two scholars. In this context, the plural meaning structure of ta’wil coincides with Wittgenstein’s idea of usage-based meaning. In this manner, the concepts of both scholars concerning language and meaning are examined through the analysis of their respective works, with the objective of establishing a theoretical point between the tradition of Islamic thought and modern philosophy of language. This comparison facilitates a re-evaluation of Ibn Rushd’s understanding of language within the framework of contemporary philosophy of language.

Anlam ile dil arasındaki ilişki, modern felsefenin temel tartışmalarından biri olup dinî metinlerin anlaşılmasında da bu ilişki önemli bir rol oynar. Bu çalışmada, İbn Rüşd’ün Nahl Sûresi 125. ayet üzerinden geliştirdiği dinî mesajı muhataba iletme yöntemleri, 20. yüzyıl dil felsefecilerinden Ludwig Wittgenstein’ın dil oyunları anlayışı etrafında değerlendirilmektedir. İbn Rüşd, Kur’an diline ilişkin klasik mantığın beş sanatını kullanarak halkı hatâbî, kelâmcıları cedelî ve filozofları burhanî dille muhatap kılar. Muhatabın epistemik seviyesi bağlamında dildeki değişiklik, ilâhî mesajın anlaşılması gayesini taşımaktadır. Bununla birlikte İbn Rüşd’ün öğretisindeki dilsel değişiklikler, dinin özündeki hakikatin içeriğini etkilemeyerek hakikatin farklı seviyelerde ve yöntemlerde aktarılabileceğini göstermektedir. Wittgenstein ise dil oyunlarında anlamın sabit bir içerikte olmadığı düşüncesini ve her bir dilsel ifadenin birbirinden farklılığını, kullanım ve kural kavramlarıyla ortaya koyar. İbn Rüşd’ün burhânî seviyede felsefî tahlillere, cedelî seviyede tartışmacı ifadelere ve hatâbî seviyede ise örneklere başvurması, anlamın mantıkla değil, muhatabın epistemik niteliğiyle ilişkili olarak belirlendiğini ifade eder. Onun bu yaklaşımı, dilin sabit bir anlamı yansıtmadığına dair Wittgenstein’ın görüşüne benzer bir yapı benimsediğini gösterir. Ancak iki düşünürün nihai amaçları farklıdır. İbn Rüşd dili kullanarak insanları mutlak hakikate ulaştırmayı hedeflerken Wittgenstein, dil oyunları anlayışıyla hakikatin sabitliğini değil, anlamın çokluğunu göstermeyi amaçlar. Bu çalışmada iki düşünürün dil ve anlam ilişkisine dair görüşleri arasındaki benzerlikler ortaya konacak, farklılıkların ise İbn Rüşd’ün burhan ehlinin bir yöntemi olarak geliştirdiği te’vil yöntemiyle kavramsal düzeyde aşılabileceği fikri öne sürülecektir. Te’vil’in, bir ifadenin farklı şekillerde yorumlanabileceği anlamı, iki düşünürde de yoruma açık bir anlam çoğulculuğuna imkan sağlayan bir ilke olarak karşımıza çıkar. Bu çerçevede te’vilin çoğul anlam yapısı, Wittgenstein’ın kullanım temelli anlam fikriyle örtüşmektedir. Böylelikle her iki düşünürün dil ile anlamla ilgili fikirleri, eserlerinin analizi yoluyla incelenerek İslâm düşüncesi yorum geleneği ile modern dil felsefesi arasında teorik bir nokta oluşturulması hedeflenmektedir. Bu tür bir karşılaştırma, İbn Rüşd’ün dil anlayışını, günümüz dil felsefesi çerçevesinde yeniden düşünmeyi mümkün kılmaktadır.