Kelâmın Zihinsel İçeriği: Aristoteles ve İslâm Düşüncesi Bağlamında Karşılaştırmalı Bir İnceleme

Purpose: This study explores the conceptual relationship between pathêma, which is defined as the mental content in Aristotelian semantics, and nafsī kalām which is defined as the essential nature of speech in the Ashʿarite theological tradition. The objective of this study to compare these concept of of nafsī kalām with pathêma in order to elucidate the similarities and differences in the in the respective conceptions of mental content proposed by the two traditions within the lafẓ (word) - maʿnā (meaning) distinction and through this engagement, toto offer new avenues for interpretation abd further research. The present study therefore seeks to shed light on the concept of nafsī kalām from a number of different perspectives. In the absence of consensus among Aristotelian commentators concerning pathêma, major interpretations are outlined summary and one interpretive line is adopted as the basis for analysis. The terms nous and logos, are excluded from the study due to their complexity. The primary issue can be articulated as follows: “What is the nature of the similarities and differences between nafsī kalām and pathêma?”

Method: The present study adopts a qualitative comparative conceptual analysis, examining both concepts through their underlying assumptions and the intellectual problems that gave rise to them. This methodological approach facilitates a systematic comparison between Aristotelian and Ashʿarite thought in linguistic, ontological, and cognitive dimensions.

Findings: The analysis demonstrates a partial yet significant overlap between the two traditions. Pathêma and nafsī kalām both refer to the abstract, mental content underlying speech. This notion suggests the existence of meaning independent of expression, thereby confirming the lafẓ-maʿnā distinction in both systems. However, pathêma diverges from nafsī kalām due to its specific ontological and psychological assumptions regarding cognition and the relation between the soul and the body.

Conclusion: The present study occupies a significant gap in the extant literature by systematically comparing Aristotelian pathêma and Ashʿarite nafsī kalām at the intersection of Arabic linguistics, theology, and philosophy. The present study proposes a conceptual framework for reexamining the expression-meaning distinction through the dichotomy of “mental content” and “externalized discourse.” The originality of the worj lies in he unification of two hitherto unexamined concepts thereby providing novel insights into the field of Aristotelian semantics and Islamic meaning theory. Moreover, by elucidating the conceptual nuances of these phenomena, the study establishes a theoretical foundation for future interdisciplinary research, thereby opening pathways toward empirical linguistic inquiry into the mental dimension of nafsī kalām and questions about its ontological position within the jawhar-ʿaraḍ scheme and its relation to the problem of universals.

Amaç: Bu çalışma, Aristotelesçi anlam kuramında zihinsel içeriği ifade eden pathêma ile Eşʿarî kelam geleneğinde kelâmın mâhiyetini belirleyen nefsî kelâm arasındaki kavramsal ilişkiyi konu edinmiştir. Araştırmanın amacı, nefsî kelâm kavramını pathêma ile karşılaştırarak iki geleneğin lafız-anlam ayrımında önerdikleri zihinsel içerik tasavvurunun benzerlik ve ayrımlarını ortaya koymak ve bu temas üzerinden yeni yorum ve araştırma imkânları sunmaktır. Böylelikle nefsî kelâm kavramının farklı veçhelerden aydınlatılması hedeflenmiştir. Bu çerçevede pathêmanın nasıl anlaşılacağı konusunda Aristoteles yorumcuları arasında bir uzlaşının bulunmamasından dolayı mevcut tartışmalara kısaca değinilmiş ve belirli bir yorum esas alınmıştır. Bu doğrultuda diğer yorumlar benimsendiğinde farklı sonuçların ortaya çıkabileceği de ifade edilmelidir. Ayrıca nous ve logos terimleri oldukça karmaşık bir yapı arz ediyor olduğu için araştırmanın kapsamı dışında bırakılmıştır. Bu çerçevede temel problem, “Nefsî kelâm ile pathêma arasındaki benzerliklerin ve farklılıkların mâhiyeti nedir?” şeklinde kurgulanmıştır.

Yöntem: Temel problemi çözmek için nitel araştırma yöntemlerinden karşılaştırmalı kavramsal analiz deseni takip edilmiştir. Bu bağlamda karşılaştırılan kavramlar ön varsayımları açığa çıkarılmak ve kavramların doğuşuna zemin hazırlayan problemler belirtilmek sûretiyle ele alınmıştır.

Bulgular: İki gelenek arasında kısmî fakat anlamlı bir örtüşmenin varlığı dikkat çekmektedir. Pathêma kavramı, nefsî kelâm kavramı ile düşüncenin soyut içeriğine karşılık gelmeleri yönünden benzerlik taşımaktadır. Soyut içerik fikri, her iki yaklaşımda da lafız-anlam ayrımının bulunduğu sonucunu vermektedir. Bu bağlamda anlam, lafzın ardındaki bağımsız ve zihinsel içerik olarak tasarlanmıştır. Öte yandan pathêma kavramı içerdiği ontolojik ve psikolojik varsayımlar nedeniyle nefsî kelâm kavramından ayrışmaktadır.

Sonuç: Disiplinler arası bir perspektifle kaleme alınmış bu çalışma; Arap dilbilimi, kelam disiplini ve felsefenin kesişim noktasında bulunmaktadır. Aristotelesçi pathêma ile Eşʿarî nefsî kelâm kavramlarını doğrudan ve sistematik bir karşılaştırma ekseninde ele alan müstakil bir çalışmaya literatürde rastlanılmamıştır. İlgili metin, söz konusu boşluğu doldurarak iki geleneğin lafız-anlam ayrımını ortak zihinsel içerik-dışsallaştırılmış kelâm ayrımı üzerinden analitik bir şekilde tartışmaya açmıştır. Çalışmanın özgün katkısı, şimdiye kadar karşılaştırılmamış iki kavramı metodolojik bir zemin üzerinde yan yana getirerek Aristotelesçi anlam kuramı ile İslâm kelâm ve anlam kuramına dair yeni okuma ve yorum imkânları sunmasıdır. Ayrıca araştırma, kavramlar arasındaki nüansları belirginleştirerek gelecekteki disiplinler arası yaklaşımlara yön verebilecek teorik bir çerçeve ortaya koymuştur. Bu bağlamda nefsî kelâmın zihinsel içeriğine ilişkin ampirik dil incelemelerine kapı araladığı gibi cevher-araz ontolojisinde bu kavramın hangi varlık kategorisine yerleştirilebileceği ve zihinsel içerik varsayımının tümeller problemiyle nasıl ilişkilendirilebileceği yönünde yeni sorular gündeme getirilmiştir.