Psikolojik Esnekliğin Proaktif Kişilik ile Yaşam Doyumu İlişkisinde Aracılık Rolü

Öz

Bu araştırma, bireylerin proaktif kişilik özelliklerinin yaşam doyumu üzerindeki etkisinde psikolojik esnekliğin nasıl bir rol oynadığını incelemeyi amaçlamıştır. Çalışma, Türkiye genelinde 18 ile 60 yaş aralığında yer alan toplam 438 bireyden elde edilen verilerle gerçekleştirilmiştir. Katılımcılardan veri toplamak amacıyla araştırmada dört farklı ölçme aracı kullanılmıştır: Kişisel Bilgi Formu, Kabul ve Eylem Formu-II (KEF-II) – psikolojik esnekliği değerlendirmek için –, Yaşam Doyumu Ölçeği ve Proaktif Kişilik Ölçeği. Verilerin analizinde öncelikle değişkenler arasındaki korelasyonları belirlemek amacıyla Pearson Korelasyon Katsayısı hesaplanmış, ardından daha karmaşık ilişkileri ortaya koymak ve aracılık etkisini test etmek için Yapısal Eşitlik Modellemesi (YEM) uygulanmıştır. Elde edilen bulgulara göre, proaktif kişilik ile psikolojik esneklik arasında pozitif yönlü ancak düşük düzeyde bir ilişki bulunmuştur. Diğer yandan, psikolojik esneklik ile yaşam doyumu arasında orta düzeyde ve pozitif bir ilişki tespit edilmiştir. Proaktif kişilik ile yaşam doyumu arasında da anlamlı ve olumlu yönde bir ilişki gözlenmiştir. Bu sonuçlar, proaktif kişilik özelliğinin hem psikolojik esnekliği hem de yaşam doyumunu anlamlı biçimde yordadığını ortaya koymaktadır. Ayrıca araştırmada psikolojik esnekliğin, proaktif kişilik ile yaşam doyumu arasındaki ilişkide kısmi bir aracı rol oynadığı da belirlenmiştir. Bu bulgu, bireylerin yaşam doyumlarının sadece doğrudan proaktif kişilik özellikleriyle değil, aynı zamanda bu kişilik özelliğinin psikolojik esneklik üzerindeki etkisi aracılığıyla da şekillendiğini göstermektedir. Bu sonuçlar, kişilik özelliklerinin bireysel iyi oluş üzerindeki etkilerini anlamada psikolojik esnekliğin önemli bir değişken olduğunu ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Proaktif kişilik
• Psikolojik Esneklik
• Yaşam Doyumu

The Mediating Role of Psychological Flexibility in the Relationship between Proactive Personality and Life Satisfaction

Öz

This study aimed to examine the role of psychological flexibility in the relationship between proactive personality traits and life satisfaction. The research was conducted with a total of 438 individuals residing in Turkey, aged between 18 and 60 years. Four measurement tools were utilized to collect data from the participants: a Demographic Information Form, the Acceptance and Action Questionnaire-II (AAQ-II) to assess psychological flexibility, the Satisfaction with Life Scale, and the Proactive Personality Scale. In the data analysis process, Pearson correlation coefficients were first calculated to determine the relationships among the variables. Subsequently, Structural Equation Modeling (SEM) was employed to reveal more complex relationships and to test the mediating effect. The findings indicated a low but positive correlation between proactive personality and psychological flexibility. Additionally, a moderate and positive relationship was found between psychological flexibility and life satisfaction. A significant and positive association was also observed between proactive personality and life satisfaction. These results demonstrated that proactive personality significantly predicted both psychological flexibility and life satisfaction. Furthermore, psychological flexibility was found to have a partial mediating role in the relationship between proactive personality and life satisfaction. This finding suggests that individuals’ levels of life satisfaction are shaped not only directly by their proactive personality traits but also indirectly through the effect of these traits on psychological flexibility. Overall, the results highlight psychological flexibility as a key variable in understanding the impact of personality traits on individual well-being.

Anahtar Kelimeler

• Proactive Personality
• Psychological Flexibility
• Life Satisfaction

Kaynakça

1. Akın, A., Abacı, R., Kaya, M., & Arıcı, N. (2011). Kısaltılmış proaktif kişilik ölçeği’nin (KPÖ) Türkçe formunun geçerlik ve güvenirliği. In ICES11 International Conference on Educational Sciences, June (Vol. 22, p. 25). https://www.researchgate.net/publication/264554607
2. Akın, M. (2008). Örgütsel destek, sosyal destek ve iş/aile çatışmalarının yaşam tatmini üzerindeki etkileri. Erciyes Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 25(2), 141- 170. https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/219452
3. Alibekiroğlu, P. B., Akbaş, T., Bulut Ateş, F., & Kırdök, O. (2018). Üniversite öğrencilerinde yaşam doyumu ile psikolojik sağlamlık arasındaki ilişkide öz anlayışın aracı etkisi. Çukurova Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 27(2), 1-17. https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/555085
4. Antonacopoulou E. P. (2000). Employee development through self-development in three retail banks. Personnel Review, 29 (4), 491-508. www.researchgate.net/profile/Elena-Antonacopoulou/publication/238325137
5. Ateş, B., & Sağar, M. E. (2022). The predictive role of psychological flexibility, self-efficacy and communication skills on life satisfaction in teacher candidates. Cumhuriyet International Journal of Education,11(1), 219-227. https://doi.org/10.30703/cije.1007362
6. Aydoğdu, F. (2021). Öğretmenlerde çözüm odaklı düşünme ile mutluluk ilişkisinde sürekli umut ve yaşam doyumunun aracı rolü. Psikiyatride Güncel Yaklaşımlar 13(Ek 1), 337– 360. https://doi.org/10.18863/pgy.983099
7. Bag, S. D., Kilby, C. J., Kent, J. N., Brooker, J. E., & Sherman, K. A. (2022). Resilience, self-compassion, and indices of psychological wellbeing: A not so simple set of relationships. Australian Psychologist. https://doi.org/10.1080/00050067.2022.2089543
8. Bailey, T. C., Eng, W., Frisch, M. B., & Snyder, C. R. (2007). Hope and optimism as related to life satisfaction. The Journal of Positive Psychology, 2(3), 168–175. https://doi.org/10.1080/17439760701409546

9. Baltaş, A. (2008). Girişimciliğin ardındaki insan profili. http://www.baltasgrubu.com/Makaleler/girisimciligin-ardindaki-insan- profili.html. Adresinden 17 Mart 2024 tarihinde edinilmiştir.
10. Baron, R. M., & Kenny, D. A. (1986). The moderator–mediator variable distinction in social psychological research: Conceptual, strategic, and statistical considerations. Journal of Personality and Social Psychology, 51(6), 1173– 1182. https://doi.org/10.1037/0022-3514.51.6.1173
11. Bateman, T. S., & Crant, J. M. (1993). The proactive component of organizational behavior: A measure and correlates. Journal of organizational behavior, 14(2), 103-118. https://doi.org/10.1002/job.4030140202
12. Bergquist, J. J. (2015). Incremental validity of psychological flexibility, anxiety sensitivity, and mindfulness in the prediction of panic disorder symptomology and life satisfaction (Doctoral dissertation). Appalachian State University. https://core.ac.uk/download/pdf/345081436.pdf
13. Blackledge, J.T. & Hayes SC. (2001). Emotion regulation in acceptance and commitment therapy. J Clin Psychol.;57 (2):243–255. doi.org/10.1002/1097-4679(200102)57:2<243::AID-JCLP9>3.0.CO;2-X
14. Bond, F. W., Hayes, S. C., Baer, R. A., Carpenter, K. M., Guenole, N., Orcutt, H. K., … Zettle, R. D. (2011). Preliminary Psychometric Properties of the Acceptance and Action Questionnaire–II: A Revised Measure of Psychological Inflexibility and Experiential Avoidance. Behavior Therapy, 42(4), 676–688. https://doi. org/10.1016/j.beth.2011.03.007
15. Brown, T. A. (2015). Confirmatory factor analysis for applied research (2nd ed.). Guilford Press.
16. Budak, S. (2000). Psikoloji sözcüğü (1. baskı). Bilim ve Sanat Yayınları.
17. Byrne, B. M. (2001). Structural Equation Modeling with amos: Basic Concepts, Applications, and programming. Mahwah, NJ: Lawrence Erlbaum Associates. doi.org/10.1207/S15327574IJT0101_4
18. Byrne, B. M. (2016). Structural equation modeling with amos: Basic concepts, applications and programming (3rd Edition). Routledge.
19. Can, A. (2019). SPSS ile bilimsel araştırma sürecinde nicel veri analizi (8. baskı). Pegem Akademi.
20. Cheung, G. W., & Lau, R. S. (2008). Testing mediation and suppression effects of latent variables: Bootstrapping with structural equation models. Organizational Research Methods, 11(2), 296–325. https://doi.org/10.1177/1094428107300343
21. Claes R., Beheydt C. & Lemmens B. (2005). “Unidimensionality of abbreviated proactive personality scales across cultures”. Applied Psychology 54/4 (2005) 476-489. doi.org/10.1111/j.1464-0597.2005.00221.x
22. Crant, J. M. (2000). Proactive behavior in organizations. Journal of management, 26(3), 435-462. https://doi.org/10.1177/014920630002600304
23. Çakır, Y. ve Çelik, S. B. (2024), Psikolojik esneklik ölçeği Türkçe formu: geçerlik ve güvenirlik çalışması, Nicel Bilimler Dergisi, 6(1), 19-40. doi: 10.51541/nicel.1350589
24. Çini, P. E. (2014). Yönetici ve çalışanların proaktif kişilik özellikleri ve ilişkisel bağımlı benlik düzeylerinin karşılaştırılması. (Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi). https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/’nden erişilmiştir. (Tez No: 2000157245).
25. Çokluk, Ö., Şekercioğlu, G., & Büyüköztürk, Ş. (2012). Sosyal bilimler için çok değişkenli istatistik SPSS ve LISREL uygulamaları. (2. baskı). Pegem Akademi.
26. Dağlı, A., & Baysal, N. (2016). Yaşam doyumu ölçeğinin Türkçe’ye uyarlanmasi: geçerlik ve güvenirlik çalişmasi. Elektronik Sosyal Bilimler Dergisi, 15(59). doi.org/10.17755/esosder.263229
27. Diener, E. & Suh, E. (1997). Measuring quality of life: Economic, social and subjective ındicators. Social Indicators Research,40, 189-216. https://psycnet.apa.org/doi/10.1023/A:1006859511756
28. Diener, E., Emmons, R. A., Larsen, R. J., & Griffin, S. (1985). The satisfaction with life scale. Journal of Personality Assessment, 49(1), 71–75. doi:10.1207/s15327752jpa4901_13
29. Eken, F. O., ve Ebadi, H. (2019). Anksiyetenin yaşam doyumu üzerindeki etkisinde tükenmişliğin aracı rolü. Avrasya Sosyal ve Ekonomi Araştırmaları Dergisi, 6 (2), 112-126. https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/657828
30. Feyerabend, P. K. (1975). Against method. New Left Books.
31. Frese, M., & Fay, D. (2001). 4. Personal initiative: An active performance concept for work in the 21st century. Research in organizational behavior, 23, 133-187. doi.org/10.1016/S0191-3085(01)23005-6
32. Frese, M., Kring, W., Soose, A. & Zempel, J. (1996). Personal Initiative at Work: Differences Between East and West Germany. Academy of Management Journal, 39 (1), 37-63. doi.org/10.5465/256630
33. Graham, C. D., Gouick, J., Ferreira, N. & Gillanders, D. (2016). The influence of psychological flexibility on life satisfaction and mood in muscle disorders. Rehabilitation Psychology, 61(2), 210-217. https://doi.org/10.1037/rep0000092
34. Grant, N., Wardle, J., & Steptoe, A. (2009). The Relationship Between Life Satisfaction and Health Behavior: A Cross-cultural analysis of young adults. International Journal of Behavioral Medicine, 16(3), 259–268. doi.org/10.1007/s12529-009-9032-x
35. Greguras, G. J., & Diefendorff, J. M. (2010). Why does proactive personality predict employee life satisfaction and work behaviors? A field investigation of the mediating role of the self‐concordance model. Personnel Psychology, 63(3), 539- 560. https://doi.org/10.1111/j.1744-6570.2010.01180.x
36. Gürbüz, S. (2019). Sosyal bilimlerde aracı, düzenleyici ve durumsal etki analizleri (1. Baskı). Seçkin Yayıncılık. Harris, R. (2019). ACT’i kolay öğrenmek (H. T., Karatepe ve K. F., Yavuz, Çev. Ed.). Litera Yayıncılık.
37. Hayes, S. C., Pistorello, J., & Levin, M. E. (2012). Acceptance and commitment therapy as a unified model of behavior change. The Counseling Psychologist, 40(7), 976–1002. https://doi.org/10.1177/0011000012460836
38. Hayes, S. C., Strosahl, K. D., & Wilson, K. G. (1999). Acceptance and commitment therapy: An experiential approach to behavior change. (1. Ed.) Guilford Press.
39. Hayes, S. C., ve Lillis, J. (2021). Kabul ve kararlılık terapisi (Aksoy, D., Çev. Ed.). Okyanus Yayıncılık.
40. Hayes, S. C., Wilson, K. G., Gifford, E. V., Follette, V. M., & Strosahl, K. (1996). Experiential avoidance and behavioral disorders: A functional dimensional approach to diagnosis and treatment. Journal of Consulting and Clinical Psychology, 64(6), 1152–1168. https://doi.org/10.1037/0022-006X.64.6.1152
41. Howell, D.C. (2010) Statistical methods for psychology. (8 Ed.). Wadsworth Cengage Learning. labs.la.utexas.edu/gilden/files/2016/05/Statistics-Text.pdf
42. Hu, L., & Bentler, P. M. (1999). Cutoff criteria for fit indexes in covariance structure analysis: Conventional criteria versus new alternatives. Structural Equation Modeling: A Multidisciplinary Journal, 6(1), 1–55. https://doi.org/10.1080/10705519909540118
43. Hudyma, A. J. I. (2019). The role of psychological flexibility in graduate student stress and well-being (Publication No. 27547216) [Doctoral dissertation, Denver University]. ProQuest Dissertations and Theses Global.
44. Karakuş S (2020) Otantiklik ve yaşam yaşam doyumunun aleksitimi ile açıklanmasında psikolojik esnekliğin aracı rolü (Yüksek Lisans Tezi). https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/’nden erişilmiştir. (Tez No: 640664).
45. Karakuş, S., & Akbay, S. E. (2022). The mediating role of psychological flexibility in explaining authenticity and life satisfaction with alexithymia. Participatory Educational Research, 9(1), 285-302. https://doi.org/10.17275/per.22.16.9.1
46. Kashdan, T. B., & Rottenberg, J. (2010). Psychological flexibility as a fundamental aspect of health. Clinical Psychological Review, 30, 865–878. doi.org/10.1016/j.cpr.2010.03.001
47. Kline, R. B. (2015). Principles and practice of structural equation modeling (4. Ed.). Guilford.
48. Kuhn, T. S. (1970). The structure of scientific revolutions (2nd ed.). University of Chicago Press.
49. Lakatos, I. (1978). The methodology of scientific research programmes. Cambridge University Press.
50. Leahy, R. L., Tirch, D. D. & Melwani, P. S. (2012). Processes underlying depression: Risk aversion, emotional schemas, and psychological flexibility. International Journal of Cognitive Therapy, 5(4), 362-379. doi.org/10.1521/ijct.2012.5.4.362
51. Leeming, E. M. & Hayes, S. C. (2016). Parents are people too: The importance of parental psychological flexibility. Clinical Psychology Science and Practice, 23, 158-160. doi:10.1111/cpsp.12147
52. Lucas, J. J., & Moore, K. A. (2019). Psychological flexibility: positive implications for mental health and life satisfaction. Health Promotion International, 35(2), 312–320. https://doi.org/10.1093/heapro/daz036
53. Lucas, J. J., & Moore, K. A. (2020). Psychological flexibility: Positive implications for mental health and life satisfaction. Health Promotion International, 35(2), 312-320. https://doi.org/10.1093/heapro/daz004
54. MacKinnon, D. P. (2008). Introduction to statistical mediation analysis. Taylor & Francis Group/Lawrence Erlbaum Associates. doi.org/10.4324/9780203809556
55. Maurer, T. J., & Chapman, E. F. (2018). Relationship of proactive personality with life satisfaction during late career and early retirement. Journal of Career Development, 45(4), 345-360. https://doi.org/10.1177/0894845317697381
56. Mutlu, Z. (2012). Yaşlı bireylerde yaşam tatmini ve sosyal destek ilişkisinin incelenmesi. (Yayımlanmamış Yüksek Lisans Tezi). https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/’nden erişilmiştir. (Tez No: 317144). Odacı, H., Çıkrıkçı, Ö., Çıkrıkçı, N., & Aydın, F. (2019). An exploration of the associations among cognitive flexibility, attachment styles and life satisfaction. International Journal of Happiness and Development, 5(3), 242-256. Doi: 10.1504/ IJHD.2019.103401
57. Özer, M., & Karabulut, Ö. (2003). Yaşlılarda yaşam doyumu. Geriatri, 6(2), 72-74. http://geriatri.dergisi.org/uploads/pdf/pdf_TJG_146.pdf
58. Parker, S.K., Williams, H.M. & Turner, N. (2006). Modeling The Antecedents of Proactive Behavior at Work. Journal of Applied Psychology, 91(3), 636-652. doi.org/10.1037/0021-9010.91.3.636
59. Perrewé, P. L., Hochwarter, W. A., & Kiewitz, C. (1999). Value attainment: An explanation for the negative effects of work– family conflict on job and life satisfaction. Journal of Occupational Health Psychology, 4(4), 318–326. https://doi.org/10.1037/1076-8998.4.4.318
60. Popper, K. (1959). The logic of scientific discovery. Hutchinson & Co.
61. Pyszkowska, A. (2020). Personality predictors of self-compassion, ego-resiliency and psychological flexibility in the context of quality of life. Personality and Individual Differences. https://doi.org/10.1016/J.PAID.2020.109932
62. Richardson, C. M. & Jost, S. A. (2019). Psychological flexibility as a mediator of the association between early life trauma and psychological symptoms. Personality and Individual Differences, 141, 101-106. https://doi.org/10.1016/j.paid.2018.12.029
63. Rutter, M. (2008). Developing concepts in developmental psychopathology. In J.J. Hudziak (ed.), Developmental psychopathology and wellness: Genetic and environmental influences(pp. 3–22). American Psychiatric Publishing.
64. Schwarzer, R. (1999). Proactive Coping Theory. Paper presented at the 20th International Conference of the Stress and Anxiety Research Society (STAR), Cracow, Poland, July 12-14, 1999.
65. Sevindik, D. (2015). Orta yaş dönemi bireylerde dindarlık-mutluluk ilişkisi: Denizli örneği. (Yüksek Lisans Tezi). https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/’nden erişilmiştir. (Tez No: 396038).
66. Smith, C. A., & Konik, J. (2022). Who is satisfied with life? Personality, cognitive flexibility, and life satisfaction. Current Psychology, 41(12), 9019-9026. https://doi.org/10.1007/s12144-021-01359-6
67. Şimşek, Ö.F. (2007). Yapısal eşitlik modellemesine giriş: Temel ilkeler ve lısrel uygulamaları. (1. baskı). Ekinoks Yayınları.
68. Tunca, S., Elçi, M. & Murat, G. (2018). Proaktif kişilik yapısının ve yenilikçi davranışın görev performansına etkisi. Adnan Menderes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 5(1), 325-335. doi.org/10.30803/adusobed.413208
69. Turan, M. E. (2013). Ergenlerde kariyer ve yetenek gelişimi özyeterliğinin, üstbilişsel farkındalık, yaşam doyumu ve algılanan arkadaş sosyal desteği ile ilişkisi (Yüksek Lisans Tezi). https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/’nden erişilmiştir. (Tez No: 336028).
70. Uzun, G. (2021). Mediating role of emotion regulation in age and life satisfaction/affect relations: socioemotıonal selectivity theory perspective (Yayımlanmamış Doktora Tezi). https://open.metu.edu.tr/handle/11511/89579
71. Van Vianen, A. E. M., & De Pater, I. E. (2012). Content and development of newcomer person-organization fit: an agenda for future research. (Wanberg, C., Ed.). The Oxford handbook of socialization, Oxford University Press.
72. Wang, H., & Lou, X. (2022). The correlation between self-compassion and life satisfaction varies across societal individualism–collectivism: A three-level meta-analysis. Journal of Cross-Cultural Psychology. https://doi.org/10.1177/00220221221109547
73. Wang, S., Li, Y., & Tu, Y. (2019). Linking proactive personality to life satisfaction in the Chinese context: The mediation of interpersonal trust and moderation of positive reciprocity beliefs. Journal of Happiness Studies, 20(8), 2471-2488. https://doi.org/10.1007/s10902-018-0056-2
74. Watson, P. (2020). Fikirler Tarihi-Ateşten Freud’a. (K. Akatay, N. Elhüseyni, K. Genç, B. Pala, ve B. Tırnakçı, Çev. Ed.). Yapı Kredi Yayınları.
75. Windle, M. (1986). Sex role orientation, cognitive flexibility, and life satisfaction among older adults. Psychology of Women Quarterly, 10(3), 263-273. Doi: 10.1111/ j.1471-6402.1986.tb00752.x
76. Yavuz, F., Ulusoy, S., Iskin, M., Esen, F. B., Burhan, H. S., Karadere, M. E., & Yavuz, N. (2016). Turkish version of Acceptance and Action Questionnaire-II (AAQ-II): A reliability and validity analysis in clinical and non-clinical samples. Klinik Psikofarmakoloji Bülteni, 26(4), 397-408. https://doi.org/10.5455/bcp.20160223124107
77. Yavuz, K. F. (2015). Kabul ve kararlılık terapisi (ACT): Genel Bir Bakış. Turkiye Klinikleri Journal of Psychiatry Special Topics, 8(2), 21-27.
78. Yelpaze, İ., & Yakar, L. (2019). Üniversite öğrencilerinin yaşam doyumu ve bilişsel esnekliklerinin incelenmesi. Turkish Psychological Counseling and Guidance Journal, 9(54), 913-935. dergipark.org.tr/en/download/article-file/813522