Afet Sonrası Psikososyal Destekte Sosyal Hizmet Uzmanlarının Deneyimleri: Nitel Bir Araştırma

Öz

Afetler, bireylerin yaşamlarını çok yönlü biçimde etkileyen; fiziksel, psikolojik ve sosyal kayıplara yol açan olağanüstü durumlardır. Bu süreçlerde sunulan psikososyal destek hizmetleri, afetten etkilenen bireylerin iyilik halini yeniden tesis etmeyi, baş etme becerilerini artırmayı ve toplumsal uyumu desteklemeyi amaçlamaktadır. Bu hizmetlerde görev alan sosyal hizmet uzmanları, afet sahasında bireysel görüşmeler, psikolojik ilk yardım, kaynaklara yönlendirme, grup çalışmaları ve çalışana destek gibi çok boyutlu müdahaleler yürütmektedir. Ancak afet ortamında karşılaşılan duygusal yük, yoğun iş temposu ve belirsizlik gibi unsurlar, uzmanların tükenmişlik yaşamasına ve mesleki işlevselliklerinin zarar görmesine neden olabilmektedir. Bu nedenle, süpervizyon desteği sosyal hizmet uzmanları için temel bir ihtiyaç olarak öne çıkmaktadır. Bu araştırma, afetlerde psikososyal destek hizmeti sunan sosyal hizmet uzmanlarının deneyimlerini ve süpervizyon ihtiyaçlarını incelemeyi amaçlamaktadır. Çalışma, nitel araştırma deseniyle yürütülmüş; daha önce afet sahasında görev yapmış 14 sosyal hizmet uzmanıyla yarı yapılandırılmış görüşmeler gerçekleştirilmiştir. Veriler soru bazlı içerik analizi yöntemiyle değerlendirilmiş; katılımcıların afet ortamındaki mesleki tutumları, karşılaştıkları zorluklar ve süpervizyona ilişkin algıları tematik olarak analiz edilmiştir. Araştırma sonuçları, afet sahasında görev yapan sosyal hizmet uzmanlarının yalnızca müdahale sunan değil; aynı zamanda duygusal yükü taşıyan, yönlendiren ve destekleyen aktörler olduğunu ortaya koymuştur. Süpervizyonun bu süreçte mesleki rehberlik ve psikolojik dayanıklılık açısından kritik bir rol üstlendiği belirlenmiştir.

Anahtar Kelimeler

• afet
• psikososyal destek
• sosyal hizmet uzmanı
• süpervizyon

Examining the Experiences of Social Workers Providing Psychosocial Support in Disasters

Öz

Disasters are complex events that cause widespread physical, psychological, and social damage. Psychosocial support (PSS) services aim to restore the well-being of affected individuals and enhance community resilience. Social workers play a central role in delivering these services by providing psychological first aid, needs assessment, referrals, and support to both survivors and frontline personnel. However, the emotional and professional demands of disaster environments can lead to burnout, stress, and a decline in professional functioning. This study investigates the experiences and supervision needs of social workers providing PSS in disaster settings. A qualitative research design was employed, and semi-structured interviews were conducted with 14 social workers who had previously served in disaster areas. Data were analyzed using question-based content analysis. The findings show that social workers undertake critical responsibilities beyond direct intervention, including emotional containment, ethical decision-making, and coordination. Participants emphasized the importance of supervision as a protective and guiding mechanism in such high-stress environments. The study recommends that structured supervision systems be integrated into disaster response frameworks to enhance the well-being and effectiveness of social workers.

Anahtar Kelimeler

• disaster
• psychosocial support
• social worker
• supervision

Kaynakça

1. Afet ve Acil Durum Yönetim Başkanlığı (AFAD). (2021). KBRN Terimler Sözlüğü. T. C. İçişleri Bakanlığı, Ankara. https://www.afad.gov.tr/kbrn-sozlugu
2. Alakara Özcan, G. (2018). Afetlerde psikososyal destek hizmetlerinin AFAD'da çalışan sosyal çalışmacılar tarafından değerlendirilmesi (Yayın No. 514835). [Yüksek Lisans Tezi, Hacettepe Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
3. Alanka, D. (2024). Nitel bir araştırma yöntemi olarak içerik analizi: Teorik bir çerçeve. Kronotop İletişim Dergisi, 1(1), 64-84.
4. Altun, F. (2016). Afetlerde psikososyal hizmetler: Marmara ve Van depremleri karşılaştırmalı analizi. İstanbul Sabahattin Zaim Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 4(8-9), 183-197. https://hdl.handle.net/20.500.12436/372
5. Artan, T., Özkan, A. O. (2020). Afetler ve sosyal hizmet. Journal of ADEM, 1(1), 47-54. https://dergipark.org.tr/tr/pub/jadem/issue/53871/722776#article_cite
6. Atamtürk, E. (2021). Amerika Birleşik Devletleri’ndeki sosyal hizmet uygulamaları ışığında çocuk refahı alanına ilişkin bir süpervizyon modeli önerisi (Yayın No: 728999). [Doktora Tezi, Ankara Yıldırım Beyazıt Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
7. Aydoğdu Kuzucu, S., Ulutaş, Z., Boz, A. N. (2025). Farklı alanlarda dezavantajlı gruplarla çalışan sosyal hizmet uzmanlarının merhamet yorgunluklarının incelenmesi. Uluslararası Sosyal Hizmet Araştırmaları Dergisi, 5(1), 7-19. https://doi.org/10.57114/jswrpub.1553309
8. Bauwens, J., Naturale, A. (2017). The role of social work in the aftermath of disasters and traumatic events. Clinical Social Work Journal, 45, 99-101. https://doi.org/10.1007/s10615-017-0623-8

9. Beddoe, L. (2010). Surveillance or reflection: Professional supervision in ‘the risk society’. British Journal of Social Work, 40(4), 1279-1296. https://doi.org/10.1093/bjsw/bcq018
10. Büyüköztürk, Ş., Akgün, Ö. E., Demirel, F., Karadeniz, Ş., Çakmak, E. K. (2013). Bilimsel araştırma yöntemleri (14. Baskı). Pegem Akademi
11. Braun, V., Clarke, V. (2006). Using thematic analysis in psychology. Qualitative Research in Psychology, 3(2), 77–101. https://doi.org/10.1191/1478088706qp063oa
12. Cebeci, F., Akay, O. (2024). Afetlerde sosyal hizmet. D.N. Özüçelik & T. Artan. (Ed.), Afetlerde sosyal hizmet içinde (ss. 57-64). İstanbul: İÜC Üniversite Yayınevi. doi: 10.5152/9400 https://www.iuc-universitypress.org/
13. Çayır, Y. S. (2024). Yaşlılık alanında çalışan sosyal hizmet uzmanlarının yetkinlikleri ve süpervizyon gereksinimlerinin incelenmesi (Yayın No: 900583). [Doktora Tezi, Ankara Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
14. Çoban, H. (2020). Afet çalışanlarında psikolojik dayanıklılık ve stresle başa çıkma düzeyi (Yayın No: 644216). [Yüksek Lisans Tezi, Bezmialem Vakıf Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
15. Devers, K. J., Frankel, R. M. (2000). Study design in qualitative research—2: Sampling and data collection strategies. Education for health, 13(2), 263-271. https://doi.org/10.1080/13576280050074543
16. Erdener, M. (2019). Afet alanında çalışan profesyonellerin psikolojik dayanıklılık ve ikincil travmatik stres düzeylerinin incelenmesi (Yayın No: 552945). [Yüksek Lisans Tezi, Hacettepe Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
17. Ergünay, O. (2009). Afet yönetimi: Genel ilkeler, tanımlar, kavramlar. https://www.academia.edu/1983074/Afet_Y%C3%B6netimi_Nedir
18. Ertuğrul, F. G. (2022). Afetlerde görevli ruh sağlığı çalışanlarının deneyimlerinin psikolojik dayanıklılık bakış açısıyla incelenmesi (Yayın No: 773369). [Yüksek Lisans Tezi, Hacettepe Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
19. Figley, C.R. (1995). Compassion fatigue: coping with secondary traumatic stress disorder ın those who treat the traumatized (1st ed.). Routledge. https://doi.org/10.4324/9780203777381
20. Frankel, R. M., Devers, K. (2000a). Qualitative research: a consumer's guide. Education for health (Abingdon, England), 13(1), 113–123. https://doi.org/10.1080/135762800110664 https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/14741803/
21. Frankel, R. M., Devers, K. J. (2000b). Study design in qualitative research—1: Developing questions and assessing resource needs. Education for health, 13(2), 251-261. doi: 10.1080/13576280050074534 https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/14741803/
22. Freudenberger, H. J. (1974). Staff burn‐out. Journal of Social Issues, 30(1), 159-165. https://doi.org/10.1111/j.1540-4560.1974.tb00706.x
23. Kadıoğlu, M. (2011). Afet yönetimi, beklenilmeyeni beklemek, en kötüsünü yönetmek, Marmara Belediyeler Birliği Yayını, 65, 47-54. https://www.academia.edu/22920333/Afet_Yonetimi_Beklenilmeyeni_Beklemek_En_Kötüsünü_Yönetmek
24. Karaman, M. (2024). Adalet Bakanlığında çalışan sosyal hizmet uzmanlarının süpervizyon gereksinimlerinin değerlendirilmesi: Bir karma yöntem araştırması (Yayın No: 877020). [Doktora Tezi, İstanbul Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
25. Karaman, Z. T. (2017). Afet yönetimine giriş ve Türkiye’de örgütlenme. Karaman, Z. T. & Altay, A. (Ed.). Bütünleşik afet yönetimi içinde (ss. 1-38). İlkem Yayınları.
26. Karancı, A. N., Ünal, Y. (2023). Afetlerde psikososyal destek rehberi: İstanbul sismik riskin azaltılması ve acil durum hazırlık projesi. T. C. İstanbul Valiliği İstanbul Proje Koordinasyon Birimi (İPKB) https://www.ipkb.gov.tr/wp-content/uploads/2023/02/AFET-PSIKOSOSYAL-DESTEK-BROSUR.pdf
27. Kılıç Ceyhan, E. (2023). Afetlere Müdahalede Sosyal Hizmetin Çok Boyutlu Rolü. İzmir Katip Çelebi Üniversitesi Sağlık Bilimleri Fakültesi Dergisi, 8(2), 779-786. https://dergipark.org.tr/tr/pub/ikcusbfd/issue/78150/1265504#article_cite
28. Kılıç, M. (2008). Afetlerde psikososyal hizmetlerin etkililiği: Türk Kızılayı ve 2005 Pakistan depremi. (Yayın No: 204093). [Yüksek Lisans Tezi, Kocaeli Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
29. Kumbhar, P. K. S. (2022). Disaster management: A core area of social work intervention. Disaster Development, 11(2), 67-79. https://nidm.gov.in/journal/PDF/Journal/NIDMJOURNAL_JulDec2022/NIDMJOURNAL_JulDec2022d.pdf
30. Lincoln, Y. S., Guba, E. G. (1986). But is it rigorous? Trustworthiness and authenticity in naturalistic evaluation. New Directions for Program Evaluation, 1986(30), 73-84. https://doi.org/10.1002/ev.1427
31. Mağden, Ç., Ademhan Ç., Şavur, E., Yeniokatan, İ., Kılıç, M., Gözden, M., Çavuşculu, M., Akman, P., Tomas, S. A., Yüksel S. (2008). Afetlerde psikososyal destek uygulama rehberi. Türk Kızılayı, Yorum Basın Yayın Sanayi Ltd. Şti. Ankara. https://kizilayakademi.org.tr/kitap-brosur/afetlerde-psikososyal-destek-uygulama-rehberi/
32. Maslach, C., Leiter, M. P. (2016). Burnout. Fink, G. (Ed.) Stress: concepts, cognition, emotion, and behavior içinde (ss. 351-357). Academic Press. https://doi.org/10.1016/B978-0-12-800951-2.00044-3
33. Maslach, C., Schaufeli, W. B., Leiter, M. P. (2001). Job burnout. Annual Review of Psychology, 52(1), 397–422. https://doi.org/10.1146/annurev.psych.52.1.397
34. Mason, J. (2002). Researching your own practice: The discipline of noticing (1st ed.). Routledge. https://doi.org/10.4324/9780203471876
35. McCann, I. L., Pearlman, L. A. (1990). Vicarious traumatization: A framework for understanding the psychological effects of working with victims. Journal of Traumatic Stress, 3(1), 131–149. https://doi.org/10.1007/BF00975140
36. McHolm F. (2006). Rx For Compassion Fatigue. Journal of Christian nursing: a quarterly publication of Nurses Christian Fellowship, 23(4), 12-19. doi: 10.1097/00005217-200611000-00003
37. Mor Barak, M. E., Travis, D. J., Pyun, H., Xie, B. (2009). The impact of supervision on worker outcomes: A meta-analysis. Social Service Review, 83(1), 3-32. https://doi.org/10.1086/599028
38. Nikku, B. R. (2015). Living through and responding to disasters: Multiple roles for social work. Social Work Education, 34(6), 601-606. https://doi.org/10.1080/02615479.2015.1090942
39. Özkan, A. O. (2020). Aile, Çalışma ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı’nda görevli sosyal hizmet uzmanlarının süpervizyon gereksinimlerinin değerlendirilmesi: İstanbul ili örneği (Yayın No: 628396). [Yüksek Lisans Tezi, İstanbul Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
40. Özüçelik, D. N. (2024). Afet bilgisi. D.N. Özüçelik & T. Artan. (Ed.), Afetlerde sosyal hizmet içinde (ss. 1-14). İstanbul: İÜC Üniversite Yayınevi. DOI: 10.5152/9401 https://www.iuc-universitypress.org/
41. Patton, M. Q. (2014). Qualitative research & evaluation methods: Integrating theory and practice. Sage Publications. https://books.google.com.tr/books?hl=tr&lr=&id=ovAkBQAAQBAJ&oi=fnd&pg=PP1&dq=Qualitative+research+%26+evaluation+methods:+Integrating+theory+and+practice&ots=ZS-X0uuCF1&sig=BNApdUtNsAXtjxMFxch3_L2gEHE&redir_esc=y#v=onepage&q=Qualitative%20research%20%26%20evaluation%20methods%3A%20Integrating%20theory%20and%20practice&f=false
42. Radey, M., Figley, C. R. (2007). The social psychology of compassion. Clinical Social Work Journal, (35), 207-214. https://doi.org/10.1007/s10615-007-0087-3
43. Ramazano, M. (2016). Türkiye’de afet ve acil durumlar sonrası yürütülen psikososyal müdahalelerin analizi ve psikososyal müdahale önerisi. (Yayın No: 418038). [Yüksek Lisans Tezi, Dokuz Eylül Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
44. Ravalier, J. M., Wegrzynek, P., Mitchell, A., McGowan, J., Mcfadden, P., Bald, C. (2023). A rapid review of reflective supervision in social work. The British Journal of Social Work, 53(4), 1945-1962. https://doi.org/10.1093/bjsw/bcac223
45. Stamm, B. (2010). The concise manual for the professional quality of life scale. https://www.illinoisworknet.com/WIOA/Resources/Documents/The-Concise-ProQOL-Manual.pdf
46. Şahin, S. (2021). Psikososyal müdahale çalışanlarının afetlere karşı bireysel hazırlık düzeylerinin değerlendirilmesi. (Yayın No: 692759). [Doktora Tezi, Kocaeli Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi.
47. Tuncay, T. (2004). Afetlerde sosyal hizmet: 1999 yılı Marmara ve Bolu-Düzce depremleri sonrasında gerçekleştirilen sosyal hizmet uygulamaları. Özbay Ofset Matbaacılık. https://avys.omu.edu.tr/storage/app/public/bilge.abukan/138610/afetlerde%20sosyal%20hizmet.pdf
48. Zakour, M. J. (1996). Disaster research in social work. Journal of Social Service Research, 22(1–2), 7–25. https://doi.org/10.1300/J079v22n01_02