Ceza Sorumluluğunu Kaldıran veya Azaltan Hallerin Hukuk Tarihi Yönünden İncelenmesi

Yıl 2026, Cilt: 25 Sayı: 1, 137 - 159, 28.01.2026

Gökhan Çaluk

https://doi.org/10.17755/esosder.1813970

Öz

Modern ceza hukukumuzda ceza sorumluluğunu ortadan kaldıran veya azaltan nedenler bugünkü halini alana kadar çeşitli gelişim ve değişimlerden geçmiştir. Devletlerin henüz ortaya çıkmadığı, insanların aile veya kabile gibi topluluklar hâlinde yaşadığı dönemlerde, bir kişi başka birine zarar verdiğinde, zarar gören kişi bu zararın karşılığında genellikle öç alma duygusuyla hareket edip ona zarar vererek cezalandırmaya çalışırdı. Ancak zamanla, zarar gören kişinin kendisine yapılan zarardan daha fazlasını karşı tarafa uygulaması ya da sadece fail değil, onun ailesine veya kabilesine de zarar vermesi gibi durumlar ortaya çıktıkça, bu "öç alma" eylemi sınırlandırılmaya başlandı. İlkel ceza hukukunda, zarar gören kişi öç alma amacıyla hareket ettiğinde, zarar veren kişinin bu fiili kasıtlı olarak yapıp yapmadığı, yani manevi durumu dikkate alınmazdı. Ancak devletlerin ortaya çıkmasıyla gelişen hukuk sistemlerinde, failin cezalandırılabilmesi için onun kusurlu olup olmadığı, eylemi bilerek ve isteyerek yapıp yapmadığı gibi manevi unsurlar da önem kazandı. Zamanla "kusursuz suç olmaz" anlayışı benimsenerek ceza hukukumuzda da ceza sorumluluğunu kaldıran veya azaltan nedenler bugünkü halini almıştır.
Bu çalışmamızda günümüzde yürürlükte olan 5237 sayılı Yeni Türk Ceza Kanunu’nda “Ceza Sorumluluğunu Kaldıran veya Azaltan Nedenler” başlığı altında düzenlenen hukuka uygunluk nedenleri ile kusurluluğu kaldıran ve cezayı azaltan nedenlerin tarihi gelişimi ve hukuk tarihindeki boyutu ele alınmıştır.

Anahtar Kelimeler

Ceza Sorumluluğunu Kaldıran veya Azaltan Haller , Hukuka Uygunluk Nedenleri , Hukuk Tarihi , Tarihçe , Kusurluluğu Kaldıran veya Azaltan Haller.

Etik Beyan

Bu çalışmanın hazırlanma sürecinde bilimsel ve etik ilkelere uyulduğu ve yararlanılan tüm çalışmaların kaynakçada belirtildiği beyan olunur.

Examining Situations That Eliminate or Reduce Criminal Responsibility in Terms of Legal History

Öz

The grounds that eliminate or mitigate criminal responsibility in modern criminal law have undergone significant historical development and transformation. In pre-state societies, where people lived in familial or tribal communities, an individual who caused harm to another was typically met with retaliatory action by the injured party, motivated by a sense of revenge. Over time, as retaliatory acts increasingly exceeded the original harm or extended to the offender’s family or tribe, such revenge practices began to be restricted. In early criminal law, the mental state of the offender -whether the act was intentional- was not considered when assessing liability. With the emergence of states and the evolution of legal systems, the offender’s culpability and mental elements, such as intent and awareness, became crucial in determining criminal liability. Consequently, the principle of nulla poena sine culpa (“no punishment without fault”) was adopted, shaping the contemporary understanding of the grounds for exemption or mitigation of liability in Turkish criminal law.
This study examines the historical development and legal-historical dimensions of justification grounds, as well as the reasons that remove culpability or mitigate punishment, as regulated under the title “Grounds Eliminating or Mitigating Criminal Responsibility” in the current Turkish Penal Code No. 5237.

Anahtar Kelimeler

Situations That Remove or Reduce Criminal Responsibility , Reasons for Compliance with Law , Legal History , History , Situations That Remove or Reduce Fault.

Etik Beyan

It is hereby declared that scientific and ethical principles were adhered to during the preparation of this study and that all studies used as references are listed in the bibliography.

Kaynakça

• Açıkgöz, M. (2012). Ceza hukukunda haksız tahrik. Adalet Yayınevi.
• Adlığ, M. N. (2023). İslam ceza hukukunda hata (Yüksek lisans tezi, Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi).
• Akbulut, B. (2024). Türk ceza hukuku: Temel bilgiler. Seçkin Yayıncılık.
• Akşit, C. (2011). İslam ceza hukuku ve insani esasları. Gümüşev Yayıncılık.
• Aristoteles. (2007). Nikomakhos’a etik (S. Babür, çev.). Bilgesu Yayıncılık.
• Artuk, M. E. (1992). Talep üzerine öldürme. Marmara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Hukuk Araştırmaları Dergisi, 7(1-3), 1992-1993.
• Artuk, M. E., Gökcen, A. & Yenidünya, A. C. (2025). Ceza hukuku: Genel hükümler (19. baskı). Adalet Yayınevi.
• Aslan, B. (2014). Ceza hukukunda yaş küçüklüğü (3. baskı). Seçkin Yayıncılık.
• Avcı, M. (2018). Osmanlı ceza hukuku (3. baskı). Adalet Yayınevi.
• Aygül Atakaya, M. (2022). Türk ceza hukukunda haksız tahrik (Yüksek lisans tezi, Selçuk Üniversitesi).
• Aydın, M. A. (2025). Türk hukuk tarihi (21. baskı). Beta Basım Yayım.
• Baktır, M. (1986). İslam hukukunda zaruret hali. Akçağ Yayınları.
• Bayındır, S. (2016). Türk ceza hukukunda akıl hastalığı. Legal Yayıncılık.
• Belgesay, M. R. (1963). Kur'an hükümleri ve modern hukuk: Mevzuat, içtihatlar, tatbikat. Fakülteler Matbaası.
• Bilmen, Ö. N. (1975). Hukuk-ı İslâmiyye ve istılahat-ı fıkhiyye kamusu. Bilmen Yayınevi.
• Bozkurt, Ö. (2016). Türk ceza hukukunda akıl hastalarına ilişkin sorumluluk rejimi (Yüksek lisans tezi, İstanbul Üniversitesi).
• Centel, N., Zafer, H., & Çakmut, Ö. (2023). Türk ceza hukukuna giriş. Beta Basım Yayım.
• Chand, H. (1897). Principles of the law of consent with special reference to criminal law, including the doctrines of mistake, duress and waiver. Bombay Education Society’s Press.
• Çiçek, T. F. (2017). Türk Ceza Hukukunda kusur yeteneğini etkileyen bir hal olarak yaş küçüklüğü (Yüksek lisans tezi, Marmara Üniversitesi).
• Dağcı, Ş. (1996). İslâm ceza hukukunda şahıslara karşı müessir fiiller. Diyanet İşleri Başkanlığı.
• Demirbaş, T. (2024). Ceza hukuku genel hükümler (19. baskı). Seçkin Yayıncılık.
• Demirbaş, T. (2020). Haksız tahrik. Seçkin Yayıncılık.
• Demirel, M. (2020). Ceza hukukunda rızanın iki boyutu: Tipikliğe engel olan rıza ve hukuka uygunluk nedeni olan rıza. İstanbul Mecmuası, 78(3), 1469-1523.
• Dönmezer, E. & Erman, S. (1999). Nazari ve tatbiki ceza hukuku: Genel kısım (Cilt II, 12. baskı). Beta Yayınları.
• Duran, G. Y. (2010). Ceza hukukunda haksız tahrik. Legal Yayıncılık.
• Ekşi, A. (2000). İslam hukukunda mağdurun rızasının hukuka aykırılığa etkisi ve sorumluluk bakımından sonuçları (Yüksek lisans tezi, Marmara Üniversitesi).
• Esen, H. (2006). İslâm’da suç ve ceza. Yeni Akademi Yayınları.
• Gülşen, R. (2007). Ceza hukukunda ceza sorumluluğunu kaldıran nedenlerden kaza, mücbir sebep, cebir ve tehdit. Seçkin Yayıncılık.
• Güngör, D. (2006). Ceza hukukunda fiil üzerinde hata (Doktora tezi, Ankara Üniversitesi).
• Hakeri, H. (2020). Ceza hukuku genel hükümler: Temel bilgiler (18. baskı). Astana Yayınları.
• İba, H. (2023). Ceza hukukunda hukuka uygunluk nedenlerinin maddi unsurlarında hata (Ceza hukuku monografileri). Seçkin Yayıncılık. Kangal, Z. T. (2010). Ceza hukukunda zorunluluk durumu. Seçkin Yayıncılık.
• Koca, M., & Üzülmez, İ. (2024). Türk ceza hukuku genel hükümler (17. baskı). Seçkin Yayıncılık.
• Molacı, M. (2018). Aristoteles’in etik görüşü. Medeniyet ve Toplum Dergisi, 2(1), 37-57.
• Mumcu, A. & Üçok, C. (1985). Türk hukuk tarihi (5. baskı). Savaş Yayınları.
• Okandan, R. (1951). Umumi hukuk tarihi dersleri. Fakülteler Matbaası.
• Önder, A. (1992). Ceza hukuku dersleri. Filiz Kitabevi.
• Özar, S. (2006). Türk ceza hukukunda ‘sapma’. Türkiye Barolar Birliği Dergisi, (66), 225-256.
• Özbek, V. Ö, Doğan, K. & Bacaksız, P. (2024). Ceza genel hukuku: Temel bilgiler (15. baskı). Seçkin Yayıncılık.
• Özen, M. (1995). Türk ceza hukukunda meşru müdafaa. Seçkin Yayıncılık.
• Özgenç, İ. (2024). Türk ceza hukuku genel hükümler (20. baskı). Seçkin Yayıncılık.
• Öztürk, B. & Erdem, M. R. (2025). Uygulamalı ceza hukuku ve güvenlik tedbirleri hukuku (25. baskı). Seçkin Yayıncılık.
• Öztürk, M. V. (2018). Osmanlı ceza hukukunda hukuka uygunluk sebepleri. Erciyes Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 13(2), 371 411.
• Sarıgül, A. T. (2019). Ceza hukukunda hata kavramı ve suçun maddi unsurlarında hatanın ceza sorumluluğuna etkisi. Erciyes Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 14(2), 663-692.
• Savaşçı Temiz, B. (2021). Ceza hukukunda amirin emrinin yerine getirilmesi. Seçkin Yayıncılık.
• Soyaslan, D. (2022). Ceza hukuku genel hükümler (10. baskı). Yetkin Yayınları.
• Söğütlü, Ö. (2020). Roma özel hukuku ders kitabı (3. baskı). Seçkin Yayıncılık.
• Şensoy, N. (1947). Eski devirlerde ve İslamda yaşın cezai mesuliyet üzerindeki tesiri. İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi Mecmuası, 13(512-528.
• Şensoy, N. (1950). Cezai mesuliyeti tamamen veya kısmen kaldıran akli malûliyet. İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi Mecmuası, 16(1 2), 615 658.
• Tahiroğlu, B. (1969). Roma hukukunda iniuria. İstanbul Üniversitesi Hukuk Fakültesi Yayınları.
• Talas, S. (2011). Ceza hukukunda kusur ilkesi bağlamında nedeninde serbest hareket kavramı ve geçici nedenlerin ceza sorumluluğuna etkisi (Yüksek lisans tezi, İstanbul Üniversitesi).
• Taner, T. (1949). Ceza hukuku umumi kısım. İstanbul Üniversitesi Yayınları.
• Tok, Ö. (2008). Osmanlı dönemi hekim hasta ilişkileri (Kadı sicillerine göre XVII. ve XVIII. yüzyıllarda Kayseri örneği). Journal of Turkish Studies, 3(4), 788–805.
• Toroslu, N. (1968). Ceza hukukunda zaruret hali. Sevinç Matbaası.
• Turanlı Özcan, A. M. (2018). Ceza hukukunda ilgilinin rızası (Doktora tezi, Marmara Üniversitesi).
• Türkoğlu, H. E. (2017). Roma hukukunda suç ve ceza (2. baskı). Seçkin Yayıncılık.
• Udeh, A. (2012). Seküler ceza hukuku kurumlarıyla mukayeseli İslam ceza (suç) hukuku: Genel hükümler (Ali Şafak, çev.). Kayıhan Yayınları.
• Umur, Z. (1983). Roma hukuku lügatı. Fakülteler Matbaası.
• Yenerer Çakmut, Ö. (2003). Tıbbi müdahaleye rızanın hukuka uygunluk açısından incelenmesi. Legal Yayıncılık.
• Yılmaz, G. (1967). Yetkili merciin emrini ifa. Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi Yayınları.
• Zafer, H. (2021). Ceza hukuku genel hükümler: TCK m. 1–75. Beta Yayınları.