Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemi Sonrası Türkiye’de Yargı, Yasama ve İdari Denetim: Kurumsal Bağımsızlık ve Demokratik Yönetişim

Öz

Bu çalışma, 2017 sonrası dönemde ortaya çıkan kurumsal dönüşümü merkeze alarak Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemi’nin (CHS) Türkiye’de yasama, yargı ve denetim mekanizmaları üzerindeki etkilerini bütüncül bir çerçevede incelemektedir. Siyasal rejim tipolojileri, demokratik gerileme literatürü ve yeni kurumsalcı yaklaşımlar temelinde oluşturulan analitik çerçeve; kurumsal bağımsızlık, demokratik hesap verebilirlik ve işlevsel etkililik eksenlerine dayanmaktadır. Bu kapsamda Türkiye’de bürokratik kurumların CHS sonrası dönüşümü, ulusal düzenlemeler, karşılaştırmalı örnekler ve uluslararası veri setleri birlikte kullanılarak analiz edilmektedir. Çalışmanın bulguları, CHS ile birlikte yürütme organının sistemin merkezî ve belirleyici aktörü hâline geldiğini, buna karşılık yasama organının denetim kapasitesinin zayıfladığını göstermektedir. Meclisin soru, araştırma ve denetim araçlarının sınırlı işlemesi, yürütme karşısında kurumsal dengeyi zedelemektedir. Yargı alanında Hâkimler ve Savcılar Kurulu’nun yapısı, yüksek yargıya ilişkin atama süreçleri ve istinaf sisteminin rolü, yargı bağımsızlığına yönelik tartışmaları derinleştirmektedir. V-Dem, Freedom House ve World Justice Project verileri, 2017 sonrasında hukukun üstünlüğü ve demokratik yönetişim göstergelerinde istikrarlı bir gerilemeye işaret etmektedir. İdari denetim kurumlarında teknik kapasite ve görünürlük artışına rağmen, bu yapıların yürütmeden bağımsız karar alma ve bağlayıcı etki üretme kapasitelerinin sınırlı kaldığı görülmektedir. Sonuç olarak çalışma, CHS’nin Türkiye’de yönetişim yapısını büyük ölçüde yürütme odaklı biçimde yeniden şekillendirdiğini ortaya koymakta; yasama, yargı ve denetim kurumlarını kurumsal açıdan kırılganlaştırmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Cumhurbaşkanlığı Hükümet Sistemi
• Yargı Bağımsızlığı
• Yasama Denetimi
• İdari Denetim
• Demokratik Gerileme

Judicial, Legislative and Administrative Oversight in Türkiye after the Presidential Government System: Institutional Independence and Democratic Governance

Öz

This study examines the institutional transformation that emerged in Türkiye after 2017 by focusing on the effects of the Presidential Government System (PGS) on the legislative, judicial and oversight mechanisms within a holistic framework. The analytical framework, grounded in political regime typologies, the literature on democratic backsliding and new institutionalist approaches, is structured around the axes of institutional independence, democratic accountability and functional effectiveness. In this context, the post-PGS transformation of bureaucratic institutions in Türkiye is analyzed through the combined use of national regulations, comparative examples and international datasets. The findings indicate that the PGS has rendered the executive branch the central and dominant actor within the system, while significantly weakening the oversight capacity of the legislature. The limited functioning of parliamentary instruments such as parliamentary questions, investigations and oversight mechanisms undermines the institutional balance vis-à-vis the executive. In the judicial sphere, the structure of the Council of Judges and Prosecutors, appointment procedures to high judicial bodies and the role of the appellate system intensify debates over judicial independence. Data from V-Dem, Freedom House and the World Justice Project point to a steady decline in the rule of law and democratic governance indicators since 2017. Despite increased technical capacity and visibility among administrative oversight bodies, their ability to make independent and binding decisions remains limited. Overall, the study demonstrates that the PGS has largely reshaped Türkiye’s governance structure in an executive-centered manner, rendering legislative, judicial and oversight institutions increasingly institutionally fragile.

Anahtar Kelimeler

• Presidential Government System
• Judicial Independence
• Legislative Oversight
• Administrative Accountability
• Democratic Backsliding

Kaynakça

1. Ackerman, B. (2000). The new separation of powers. Harvard Law Review, 113(3), 633–729.
2. Adalet Bakanlığı. (2022). Adli istatistikler 2022. Adalet Bakanlığı Yayınları.
3. Bermeo, N. (2016). On democratic backsliding. Journal of Democracy, 27(1), 5–19.
4. Bozóki, A. & Hegedűs, D. (2018). An externally constrained hybrid regime: Hungary in the European Union. Democratization, 25(7), 1173–1189. https://doi.org/10.1080/13510347.2018.1455664.
5. Burbank, S. B. & Friedman, B. (2002). Reconsidering judicial independence. In S. B. Burbank & B. Friedman (Eds.), Judicial independence at the crossroads: An interdisciplinary approach (9-42). Sage. https://doi.org/10.4135/9781452229577.n2.
6. Busuioc, M. (2013). European agencies: Law and practices of accountability. Oxford University Press. https://doi.org/10.1093/acprof:oso/9780199699292.001.0001.
7. CEPEJ, (2016). European judicial systems: Efficiency and quality of justice. Strasbourg: Council of Europe. https://rm.coe.int/european-judicial-systems-efficiency-and-quality-of-justice-cepej-stud/1680788228, Erişim Tarihi: 25.11.2025.
8. Cheibub, J. A. (2006). Presidentialism, parliamentarism and democracy. Cambridge University Press.

9. Coppedge, M., Gerring, J., Knutsen, C. H., Lindberg, S. I., et al. (2023). V-Dem [Varieties of Democracy] Dataset v13. V-Dem Institute.
10. Council of Europe. (2016). Rule of law checklist. European Commission for Democracy through Law (Venice Commission).
11. Damaška, M. R. (1991). The faces of justice and state authority: A comparative approach to the legal process. Yale University Press.
12. European Commission (2023). Türkiye 2023 Report. Brussels: European Commission.
13. Freedom House, (2023). Freedom in the World 2023. Washington D.C.: Freedom House. https://freedomhouse.org/sites/default/files/2023-03/FIW_World_2023_DigtalPDF. pdf, Erişim Tarihi: 27.11.2025.
14. Fukuyama, F. (2013). What is governance? Governance, 26(3), 347–368.
15. Garoupa, N. & Ginsburg, T. (2009). Guarding the guardians: Judicial councils and judicial independence. The American Journal of Comparative Law, 57(1), 103–134. https://doi.org/10.5131/ajcl.2008.0004.
16. Ginsburg, T. & Huq, A. (2018). How to save a constitutional democracy. University of Chicago Press.
17. Ginsburg, T. & Simpser, A. (2014). Constitutions in Authoritarian Regimes. Cambridge University Press. https://doi.org/10.1017/CBO9781107252523.
18. Gözler, K. (2019). Türk Anayasa hukuku dersleri. Bursa: Ekin Yayınevi.
19. Gözler, K. (2020). Anayasa hukuku genel esaslar. Bursa: Ekin Yayınevi.
20. Gregory, R. & Giddings, P. (2000). Righting wrongs: The ombudsman in six countries. Berlin: IOS Press.
21. Günday, M. (2017). İdare hukuku. 11. Baskı. Ankara: İmaj Yayınevi.
22. Kaboğlu, İ. Ö. (2021). Anayasa hukuku dersleri (Genel esaslar). 15. Baskı. İstanbul: Legal Yayıncılık.
23. Kamu Denetçiliği Kurumu. (2019–2023). Yıllık raporlar. Kamu Denetçiliği Kurumu (Ombudsmanlık). https://www.ombudsman.gov.tr.
24. Kosař, D. (2016). Perils of judicial self-government in transitional societies. Cambridge University Press. https://doi.org/10.1017/CBO9781316282519.
25. Larkins, C. M. (1996). Judicial independence and democratization: A theoretical and conceptual analysis. American Journal of Comparative Law, 44(4), 605–626.
26. Levitsky, S. & Way, L. A. (2012). Competitive authoritarianism: Hybrid regimes after the Cold War. Cambridge University Press. https://doi.org/10.1017/CBO9780511781353.
27. Levitsky, S. & Ziblatt, D. (2019). How democracies die. Penguin.
28. Linz, J. J. (1990). The perils of presidentialism. Journal of Democracy, 1(1), 51–69.
29. Mainwaring, S. & Shugart, M. S. (2012). Presidentialism and democracy in Latin America. Cambridge University Press. https://doi.org/10.1017/CBO9781139174800.
30. Mungiu-Pippidi, A. (2015). The quest for good governance: How societies develop control of corruption. Cambridge University Press. https://doi.org/10.1017/CBO9781316286937.
31. Negretto, G. (2013). Making constitutions: Presidents, parties and institutional choice in Latin America. Cambridge University Press. https://doi.org/10.1017/CBO9781139207836.
32. OECD. (2017). Trust and public policy: How better governance can help rebuild public trust. OECD Publishing.
33. OECD. (2019). Supreme Audit Institutions and good governance. OECD Publishing. https://www.oecd.org/content/dam/oecd/en/publications/reports/2016/09/supreme-audit-institutions-and-good-governance_g1g6e847/9789264263871-en.pdf, Erişim Tarihi: 21.11.2025.
34. Özbudun, E. (2020). Türk anayasa hukuku. 20. Baskı. Ankara: Yetkin Yayınları.
35. Pollitt, C. & Summa, H. (1996). Performance audit and evaluation: Similar tools, different relationship. https://doi.org/10.1002/ev.1041.
36. Power, M. (1999). The audit society: Rituals of verification. Oxford University Press. https://doi.org/10.1093/acprof:oso/9780198296034.001.0001.
37. Reif, L. C. (2004). The Ombudsman, Good Governance and the International Human Rights System. Springer.
38. Sadurski, W. (2019). Poland’s constitutional breakdown. Oxford University Press. https://doi.org/10.1093/oso/9780198840503.001.0001.
39. Sayıştay. (2018–2023). Faaliyet raporları. Sayıştay Başkanlığı.
40. Sayıştay. (2019–2023). Denetim ve uygunluk raporları. Sayıştay Başkanlığı.
41. Shugart, M. S. & Carey, J. M. (2012). Presidents and assemblies: Constitutional design and electoral dynamics. Cambridge University Press. https://doi.org/10.1017/CBO9781139173988.
42. Staton, J. K. (2010). Judicial power and strategic communication in Mexico. Cambridge University Press. https://doi.org/10.1017/CBO9780511750632.
43. Tanör, B. & Yüzbaşıoğlu, N. (2018). 1982 Anayasasına göre Türk anayasa hukuku. 22. Baskı. İstanbul: Beta Yayınları.
44. Türkiye Büyük Millet Meclisi (TBMM). (2023). Parlamenter faaliyet istatistikleri. TBMM Yayınları.
45. Varieties of Democracy Institute. (2023). Varieties of Democracy (V-Dem) dataset. University of Gothenburg. https://www.v-dem.net.
46. Venice Commission. (2010). Report on the independence of the judicial system: Part I – The independence of judges. Council of Europe.
47. Venice Commission, (2017). Opinion on the amendments to the Constitution of Turkey adopted by the Grand National Assembly on 21 January 2017 and to be submitted to a national referendum. Strasbourg: Council of Europe. https://www.venice.coe.int/webforms/documents/?pdf=CDL-AD(2017)005-e, Erişim Tarihi: 12.11.2025.
48. Voigt, S. (2016). Empirical constitutional economics. Cambridge University Press.
49. World Bank. (2017). World development report 2017: Governance and the law. World Bank.
50. World Justice Project, (2023). Rule of Law Index 2023. Washington, D.C.: WJP. https://worldjusticeproject.org/rule-of-law-index/downloads/WJPIndex2023.pdf, Erişim Tarihi: 16.11.2025.
51. Yargıtay. (2022). Faaliyet raporu 2022. Yargıtay Başkanlığı.