II. MAHMUT, I. ABDÜLMECİD VE ABDÜLAZİZ DÖNEMLERİNDE OSMANLI SARAYINDA MÜZİSYEN VE PATRON

Yıl 2025, Cilt: 8 Sayı: 4, 740 - 768, 23.12.2025

Hikmet Toker

https://doi.org/10.58659/estad.1822371

Öz

Bu çalışma, II. Mahmut, I. Abdülmecid ve Abdülaziz dönemlerinde Osmanlı sarayında müzisyen–hami ilişkisini, yani müzik alanındaki patronaj sistemini incelemektedir. Makalede öncelikle “patronaj” kavramının teorik temelleri açıklanmış, ardından Osmanlı toplumunun patrimonyal yapısı ile bu kavram arasındaki bağlantı tartışılmıştır. Bu çalışmada Max Weber’in ele aldığı patrimonyal sistem üzerinden, Osmanlı devletinde makam, rütbe ve statülerin sultana dayandığı; himaye ilişkilerinin de bu merkezî otorite çerçevesinde şekillendiği vurgulanmaktadır. Patronajın Batı’daki tarihsel gelişimi Seneca, Holly Flora, Burke, Saller, Brown, Gramsci ve Griffin gibi kişilerin görüşleri ışığında ele alınacaktır. Bu bağlamda beneficium, officium ve gratia gibi kavramlar üzerinden hami-himaye edilen ilişkisi çözümlenecek; söz konusu ilişki, mezkûr dönemlerde Osmanlı sarayında gözlemlenen örnekler aracılığıyla incelenecektir. Osmanlı sarayında müzisyenlerin varlığı, yalnızca sanatsal üretimle sınırlı olmayıp aynı zamanda siyasî ve toplumsal bir konumun göstergesidir. Saray, müzisyenler için hem ekonomik güvence hem de prestij sağlayan bir kurum niteliğindedir. Çalışmamızda bu durum ele alınırken hami konumundaki padişahların, müziği sadece estetik bir unsur olarak değil, devletin kültürel ve ideolojik temsil aracı olarak da ele almaları vurgulanacaktır. Sonuç olarak çalışmamız, 19. yüzyıl Osmanlısında patronaj olgusunun sanat ve sanatçının himayesine karşılık gelmesinin yanı sıra, aynı zamanda toplumsal düzenin, güç ilişkilerinin ve kültürel üretimin de temel belirleyicilerinden olduğunu ortaya koymaya çalışacaktır. Bu bağlamda müzik hem iktidarın sembolik bir dili hem de hami–müzisyen etkileşiminin görünür alanı olarak ele alınacaktır.

Anahtar Kelimeler

Patronaj , Osmanlı Hanedanı, , Osmanlı sarayı, , Hanedan ve sanat , himaye ilişkileri

Musicians and Patrons in the Ottoman Court during the Reigns of Mahmud II, Abdülmecid, and Abdülaziz

Öz

This study examines the relationship between musicians and patrons in the Ottoman court during the reigns of Mahmud II, Abdülmecid, and Abdülaziz, focusing on the patronage system in the field of music. The article first explores the theoretical foundations of the concept of “patronage,” and then discusses its connection with the patrimonial structure of Ottoman society. Based on Max Weber’s theory of patrimonialism, it emphasizes that positions, ranks, and statuses in the Ottoman Empire were ultimately dependent on the Sultan, and that patronage relations were shaped within this framework of centralized authority.
The historical development of patronage in the West is also examined through the views of Seneca, Holly Flora, Burke, Saller, Brown, Gramsci, and Griffin. Within this context, the relationship between patron and protégé is analyzed through the concepts of beneficium, officium, and gratia, and the phenomenon is illustrated by examples observed in the Ottoman court during the mentioned periods.
The presence of musicians in the Ottoman court was not limited to artistic production but also reflected a political and social position. The court provided musicians with both economic security and social prestige. The study highlights that the sultans, as patrons, regarded music not merely as an aesthetic pursuit but also as a cultural and ideological instrument of state representation.
In conclusion, the study argues that patronage in the nineteenth-century Ottoman Empire functioned not only as an artistic form of protection but also as a key determinant of social order, power relations, and cultural production. In this context, music is approached as both a symbolic language of power and a visible domain of interaction between patron and musician.

Anahtar Kelimeler

Patronage, , Ottoman Court, , Dynasty and art, , Patronage and portege , Ottoman Dynasty , legalisation

Kaynakça

• Hazine-i Hassa, Muhasebe Kalemi, (HH.MH.), 653/58.
• Darbhane-i Amire Defterleri, (DRB.d.), 75.
• Sadaret, Mektubî Kalemi, (A.MKT.), 100/57.
• Sadaret, Divan Kalemi Evrakı, (A.DVN.) 111/22.
• Sadaret, Mühimme Kalemi Evrakı, (A.MKT.MHM.), 119/56.
• İrade, Hariciye, (İ.HR.), 24/1121; 256/15942; İ.HR. 231/13608.
• Hazine-i Hassa İradeler, (HH.İ.), 54/12; 47/5.
• Mabeyn-i Hümayun Evrakı İradeleri, (MB.İ.), 31/21.
• Althusser, Louis (2002). İdeoloji ve Devletin İdeolojik Aygıtları, İstanbul: İletişim Yayınları.
• Aracı, Emre (2006). Donizetti Paşa: Osmanlı Sarayının İtalyan Maestrosu, İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
• Brown, Howard Mayer (1991). “Round Table IX: Local Traditions of Musical Patronage, 1500–1700”, Acta Musicologica, 63/1: 28–32.
• Burke, Peter (1992). History and Social Theory, New York: Cornell University Press.
• Daştan, Nihangül (2018). “Türk Halk Şiirinde Bir Propaganda Aracı Olarak Fes Şiirleri”, Akademi Sosyal Bilimler Dergisi, 5/15 (Aralık): 37–48.
• Findley, Carter V., Latif Boyacı ve İzzet Akyol (1994). Osmanlı Devletinde Bürokratik Reform: Bâbıâlî, İstanbul: İz Yayıncılık.
• Flora, Holly (2012). “Patronage”, Studies in Iconography, 33: 207–218.
• Goffman, Erving (2016). Günlük Yaşamda Benliğin Sunumu, İstanbul: Metis Yayınları.
• Gramsci, Antonio (2014). ¨Hapishane Defterleri¨ c. 4., İstanbul: Kalkedon Yayınları.
• Griffin, Dustin H. (1996). Literary Patronage in England, 1650–1800, Cambridge: Cambridge University Press.
• Ortaylı, İlber (2005). İmparatorluğun En Uzun Yüzyılı, İstanbul: İletişim Yayınları.
• Özcan, Nuri (2009). “Selim III”, TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 36: 425, Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
• Portelli, Hugues (1982). Gramsci ve Tarihsel Blok, Ankara: Savaş Yayınları.
• Rauf Yekta Bey (1341). “Dede Efendi”, Darülelhan Mecmuası, 1/2 (Temmuz): 231–239.
• Rauf Yekta Bey (1960). “Eşsiz Üstat Dede Efendi”, Yeni Tarih Dergisi, 40.
• Rauf Yekta Bey (1338). “Tanbûrî Osman Bey”.51 (Nisan):52-53.
• Saller, Richard P. (2002). Personal Patronage under the Early Empire, Cambridge: Cambridge University Press.
• Shaw, Stanford J. ve Hür Güldü (2008). III. Selim: Eski ve Yeni Arasında. Sultan III. Selim Yönetiminde Osmanlı İmparatorluğu (1789–1807), İstanbul: Kapı Yayınları.
• “The Bath Chronicle” (1861). (11 Temmuz 1861).
• Toker, Hikmet (2014). “Saray Tiyatrosu’nda Sahnelenen Bir Gösterinin Ardından Yapılan İhsânın Tevziini Gösteren İhsân-ı Şâhâne Defteri”, MS Belgeler, 2: 33–41.
• Toker, Hikmet (2016). Elhan-ı Aziz, Ankara: Milli Saraylar Yayınları.
• Toker, Hikmet (2020). “Sultan Abdülaziz’in Kemani Sebuh’a İhsan Olarak Yaptırdığı Ev”, Darülelhan, 12 (Ocak): 38–42.
• Toker, Hikmet (2022). Sultanın Aşıkları: Şairan-ı Hâssa ve Patronaj, İstanbul: Dört Mevsim Kitap.
• Wasiucionek, Michał (2019). The Ottomans and Eastern Europe: Borders and Political Patronage in the Early Modern World, London: I.B. Tauris.
• Weber, Max (2018). Ekonomi ve Toplum, İstanbul: Yarın Yayınları.