Bir İlçede Aile Sağlığı Merkezine Başvuran 30-70 Yaş Kadın ve 50-70 Yaş Erkeklerin Kanser Taramalarına Yönelik Bilgi, Tutum ve Davranışları

Öz

Küresel ölüm nedenleri arasında ikinci sırada yer alan, dolayısıyla önemli bir halk sağlığı sorunu olan kanserin tarama testleri sayesinde erken tanısı mümkündür. Çalışmada bir ilçede aile sağlığı merkezlerine başvuran ve ulusal kanser tarama testleri yaptırmaya uygun yaşta olan bireylerin bu testlere yönelik bilgi, tutum, davranışları ve bu durumlarla ilişkili faktörlerin belirlenmesi amaçlanmıştır. Kesitsel tipte olan çalışmaya 470 kadın ve 407 erkek alındı. Araştırmanın yapılacağı ilçede bulunan 16 aile sağlığı merkezinden kura ile belirlenen sekiz tanesinden veriler toplandı. Veriler 15 Mart–15 Haziran 2024 tarihleri arasında toplandı. Veriler sosyodemografik özelliklerin ve kanser taraması bilgi/davranış sorularının yer aldığı anket ve “Kanser Taramalarına Yönelik Tutum Ölçeği” kullanılarak toplandı. Verilerin değerlendirilmesinde tanımlayıcı istatistikler, ki-kare, Mann Whitney-U, Kruskal Wallis, Spearman Korelasyon ve Binary Lojistik Regresyon testi kullanıldı. Katılımcıların yaş ortalaması 52,9±10,5 idi. Kadınların %45,1’i mamografi, %36,0’ı smear, %7,9’u Gaitada Gizli Kan (GGK) testi, %8,3’ü kolonoskopi yaptırmaya başlama yaşını doğru biliyordu. Kadınların %59,9’u mamografi, %74,2’si smear, %48,5’i GGK testi, %28,1’i kolonoskopi yaptırmıştı. Erkeklerin %13,4’ü GGK testi, %17,7’si kolonoskopi yaptırmaya başlama yaşını doğru biliyordu. Erkeklerin %36,6’sı GGK testini, %22,3’ü kolonoskopi yaptırmıştı. Katılımcıların kanser taramalarına yönelik tutum ölçeği ortanca puanı 69,0’dır (min:58,0-maks:74,0). ağlık güvencesi olanlar mamografi, smear ve GGK testini; lise ve üniversite mezunları ile çevresinde kanser hastası olanlar GGK testi ve kolonoskopiyi; sağlık çalışanları smear testini; kadınlar ve sigara içmeyenler GGK testini daha fazla yaptırmıştı. Katılımcıların kanser tarama testlerine yönelik bilgilerinin oldukça az olmasına ve testlerini yaşına göre uygun zaman ve sıklıkta yaptırmamış olmalarına rağmen tutumlarının iyi olduğu görülmektedir . Katılımcılar kanser taramaları hakkında genel olarak bilgi sahibi olduklarını belirtmiş olsalar da, tarama testlerine ilişkin bilgi ve uygulamaların yetersiz olduğu saptanmış olup; toplum düzeyinde düzenli tarama davranışlarının artırılması ve erken tanı ile tedavinin desteklenmesi için doğru ve etkili bilgilendirme yapılmasının gerekli olduğu görülmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Kanser tarama testi
• kanser taramalarına yönelik tutum ölçeği
• kolonoskopi
• mamografi
• PAP/smear

Knowledge, Attitudes, and Behaviors of Women Aged 30-70 and Men Aged 50-70, Who Applied to a Family Health Center in a District, Regarding Cancer Screening

Öz

Cancer, ranking as the second leading cause of death worldwide, represents a major public health concern; however, its early detection is possible through screening tests. This study aimed to evaluate the knowledge, attitudes, and practices regarding national cancer screening tests, as well as the associated factors, among individuals of eligible screening age who applied to family health centers in district. This cross-sectional study included 470 women and 407 men. Data were collected from eight family health centers randomly selected out of 16 centers in the district. The datas were collected between 15 March-15 June 2024. The datas were collected using a questionnaire containing sociodemographic characteristics and cancer screening knowledge/behavior questions and the “Attitude Towards For Screening Scale”. Descriptive statistics, chi-square test, Mann–Whitney U test, Kruskal–Wallis test, Spearman correlation test and Binary Logistic Regression analysis were used for datas evaluation. The avarage age of the participants was 52.9±10.5 years. Among women, 45.1% correctly knew the recommended starting age for mammography, 36.0% for Pap smear, 7.9% for fecal occult blood test (FOBT) and 8.3% for colonoscopy. In practice, 59.9% of women had undergone mammography, 74.2% Pap smear, 48.5% FOBT, and 28.1% colonoscopy. Among men, 13.4% correctly knew the recommended starting age for FOBT and 17.7% colonoscopy. In practice, 36.6% of men had undergone FOBT and 22.3% colonoscopy. The attitude scale median score of the participants toward cancer screening was 69.0 (min:58,0-max:74,0).Those with health insurance had more mammography, smear and FOBT tests; high school and university graduates and those with having a relative with cancer had more FOBT tests and colonoscopies; healthcare professionals had more smear tests; women and non-smokers had more FOBT tests. Although the participants had limited knowledge about cancer screening tests and did not undergo the tests at the recommended age or frequency, their attitudes toward screening were found to be favorable. Although participants reported having general knowledge about cancer screenings, inadequate knowledge and practices regarding screening tests were identified, highlighting the need for accurate and effective information to promote regular screening behaviors and support early diagnosis and treatment at the population level.

Anahtar Kelimeler

• Cancer screening test
• attitude scale for cancer screenings
• colonoscopy
• mammography
• Pap/smear

Kaynakça

1. World Health Organisation. Cancer [Internet]. Geneva: World Health Organisation; [Erişim tarihi 23 Ocak 2024]. Erişim adresi: https://www.who.int/health-topics/cancer#tab=tab_1
2. World Health Organisation. Breast cancer [Internet]. Geneva: World Health Organisation; [Erişim tarihi 23 Ocak 2024]. Erişim adresi: https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/breast-cancer
3. World Health Organisation. Cervical cancer [Internet]. Geneva: World Health Organisation;[Erişim tarihi 23 Ocak 2024]. Erişim adresi: https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/cervical-cancer
4. World Health Organisation. Colorectal cancer [Internet]. Geneva: World Health Organisation;[Erişim tarihi 23 Ocak 2024]. Erişim adresi: https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/colorectal-cancer
5. Türkiye İstatistik Kurumu. Ölüm ve Ölüm Nedeni İstatistikleri 2023 [Internet]. Ankara: Türkiye İstatistik Kurumu; [Erişim tarihi 6 Şubat 2025]. Erişim adresi: https://data.tuik.gov.tr/Bulten/Index?p=Olum-ve-Olum-Nedeni-Istatistikleri-2023-53709
6. World Health Organisation. Cancer prevention [Internet]. Geneva: World Health Organisation;[Erişim tarihi 23 Ocak 2024]. Erişim adresi: https://www.who.int/health-topics/cancer#tab=tab_2
7. T.C. Sağlık Bakanlığı Halk Sağlığı Genel Müdürlüğü. Kanser taramaları [Internet]. Ankara: T.C. Sağlık Bakanlığı; [Erişim tarihi 23 Ocak 2024]. Erişim adresi: https://hsgm.saglik.gov.tr/tr/kanser-taramalari
8. T.C. Sağlık Bakanlığı. Yılda 7 milyon kişiye kanser taraması yapılıyor [Internet]. Ankara: T.C. Sağlık Bakanlığı; [Erişim tarihi 6 Şubat 2025]. Erişim adresi: https://www.saglik.gov.tr/TR-86223/yilda-7-milyon-kisiye-kanser-taramasi-yapiliyor.html

9. T.C. Sağlık Bakanlığı Halk Sağlığı Genel Müdürlüğü.Kanser taramaları [Internet]. Ankara: T.C. Sağlık Bakanlığı; [Erişim tarihi 23 Ocak 2024]. Erişim adresi: https://hsgm.saglik.gov.tr/tr/kanser-taramalar
10. Özsöyler M, Güzelöz Çapar Z, Keser M. Knowledge and Attitudes About Cancer Screening Tests of 35 Years Old and Over Who Applied to Family Medicine Policlinic. Forbes J Med.2023;4(1):76-83. DOI: 10.4274/forbes.galenos.2022.44227.
11. Büyükkayacı Duman N, Yüksel Koçak D, Albayrak SA, Topuz Ş, Yılmazel G. Kırk Yaş Üstü Kadınların Meme ve Serviks Kanseri Taramalarına Yönelik Bilgi ve Uygulamaları. G.O.P. Taksim E.A.H. JAREN. 2015;1(1):30-8. DOI:10.5222/jaren.2015.030 .
12. Göl İ, Açıkgöz S. Yetişkin bireylerde kanser bilgi yükü ve kanser taramalarına yönelik tutum arasındaki ilişki. Ordu Üniversitesi Hemşirelik Çalışmaları Dergisi. 2024;7(3):677-86. DOI:10.38108/ouhcd.1398353.
13. Gök Uğur H, Aksoy Derya Y, Yılmaz Yavuz A, Şılbır MF, Öner A. Knowledge of and Attitudes and Behaviours towards National Cancer Screening Program among Women Aged 30-70 Years Who Have Visited Family Health Centres: A Province Example from the Black Sea Region. STED. 2019;28(5):340-52. DOI:10.17942/sted.529150.
14. Çevik C, Güneş S, Hattatoğlu TD, Satıcı MA, Bulut B, Şahin SC, ve ark. 40-69 Yaş Arası Kadınların Meme Kanserinin Erken Tespiti Konusundaki Bilgi, Tutum ve Davranışları. TJFMPC. 2019;13(2):119- 28. DOI: 10.21763/tjfmpc.569469.
15. Saçıkara Z, Koçoğlu Tanyer D. Kırsal Bölgede Yaşayan Kadınların Serviks ve Meme Kanseri Taramalarına Katılım ve Bilgi Durumları. STED. 2021;30(1):43-52. DOI:10.17942/sted.652657.
16. Oğuz C. Denizli ili merkez ilçelerindeki aile sağlığı merkezlerine başvuran bireylerin kanser taramalarına yönelik tutum ve davranışları ve ilişkili faktörler [Tıpta Uzmanlık Tezi] [İnternet]. Denizli: Pamukkale Üniversitesi Tıp Fakültesi, Aile Hekimliği Ana Bilim Dalı; 2023 [erişim tarihi: 13 Nisan 2025]. Erişim adresi: https://tez.yok.gov.tr
17. Kızılırmak A, Kocaöz S. Bir üniversitedeki kadınların serviks kanseri ve Pap smear testine ilişkin sağlık inançlarını etkileyen faktörler. Sürekli Tıp Eğitimi Dergisi [İnternet]. 2018 [erişim tarihi: 13 Nisan 2025];27(3):165–75. Erişim adresi: https://dergipark. org.tr/tr/pub/sted
18. Yıldız MS, Önder Y, Çıtıl R, Okan İ. Aile sağlığı merkezlerine başvuran yetişkinlerde kolorektal kanser risk faktörleri ve kolorektal kanser taraması farkındalık düzeyleri. Chronicles of Precision Medical Researchers [İnternet]. 2022 [erişim tarihi: 13 Nisan 2025];3(2):68–77. Erişim adresi: https://chronpmr.com
19. Genç Z, Yalçınöz Baysal H. Birinci basamağa başvuran bireylerin kolorektal kansere yönelik sağlık inançlarının gaitada gizli kan testi yaptırma durumlarına etkisi. Sağlık ve Toplum [İnternet]. 2020 [erişim tarihi: 13 Nisan 2025];30(2):90–97. Erişim adresi: https://ssyv.org.tr20.
20. Yılmaz S, Emre N. 50-70 yaş arası kişilerin kolorektal kanser risk faktörleri ve erken tanısına yönelik bilgi, tutum ve davranışlarının değerlendirilmesi. Pam Tıp Derg. 2021;14(3):726-33. DOI:10.31362/patd.928850.
21. Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK).Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemi (ADNKS) – MEDAS [Internet]. Ankara: Türkiye İstatistik Kurumu; 2021 [erişim tarihi: 23 Ocak 2024].Erişim adresi: https://biruni. tuik.gov.tr/medas/?kn=95&locale=tr
22. Yıldırım Öztürk EN, Uyar M, Şahin TK. Development of an attitude scale for cancer screening. Turk J Oncol. 2020;35(4):394–404. DOI:10.5505/tjo.2020.2385.
23. Babaoğlu AB, ark. İzmir’de toplumda kanser tarama testleri farkındalığı ve bireylerin kanser tarama testlerine katılımını etkileyen faktörler. Med J West Black Sea. 2021;5(2):173–181. DOI:10.29058/mjwbs.853692.
24. Bekdemir Ak Ö, Gençtürk N, Şen E. Türk toplumunun ulusal kanser tarama programları konusunda bilgi ve davranış düzeylerinin belirlenmesi: kesitsel bir çalışma. Sağlık ve Yaşam Bilimleri Dergisi. 2024;6(2):77–86. DOI:10.33308/268724 8X.202462338.
25. Alfareh M, Obeid D, Alhoshan H, Basri R, Alhamlan FS. Low uptake of Pap test as a cervical cancer screen among Saudi women: Findings from a national survey. Int J Gynaecol Obstet. 2024;167(1):154–61. DOI:10.1002/ijgo.15532.
26. Kim E, Moy L, Gao Y, Hartwell CA, Babb JS, Heller SL. City Patterns of Screening Mammography Uptake and Disparity across the United States. Radiology. 2019;293(1):151–7. DOI:10.1148/radiol.2019190647.
27. McClellan SP, Unger-Saldaña K, Neuhaus JM, Potter MB, García-Peña C, Torres JM. Mammography prevalence in Mexico from 2001-2018: Results from the Mexican Health and Aging study. Prev Med Rep. 2023;32:102150. DOI:10.1016/j. pmedr.2023.102150.
28. Yusof A, Chia YC, Hasni YM. Awareness and prevalence of mammography screening and its predictors—a cross sectional study in a primary care clinic in Malaysia. Asian Pac J Cancer Prev. 2014;15(19):8095–9. DOI:10.7314/apjcp.2014.15.19.8095.
29. Akokuwebe ME, Idemudia ES, Lekulo AM, Motlogeloa OW. Determinants and levels of cervical cancer screening uptake among women of reproductive age in South Africa: evidence from South Africa Demographic and health survey data, 2016. BMC Public Health. 2021;21(1):2013. DOI:10.1186/s12889-021-12020-z.
30. Ahadinezhad B, Maleki A, Amerzadeh M, Mohtashamzadeh B, Khosravizadeh O. What rate of Iranian women perform Pap smear test? Results from a meta-analysis. Prev Med. 2024;180:107871. DOI:10.1016/j.ypmed.2024.107871.
31. Suurna M, Orumaa M, Ringmets I, Pärna K. Inequalities in reported use of cervical screening in Estonia: results from cross-sectional studies in 2004-2020. BMC Womens Health. 2022;22(1):545. DOI:10.1186/s12905-022-02123-z.
32. Özdemir ME. Atatürk Eğitim Araştırma Hastanesi Aile Hekimliği Polikliniklerine başvuran 20 yaş ve üzeri bireylerin kanser tarama testleri hakkında bilgi, tutum ve davranışlarının değerlendirilmesi [Tıpta Uzmanlık Tezi] [İnternet]. Ankara: Yıldırım Beyazıt Üniversitesi Tıp Fakültesi, Aile Hekimliği Ana Bilim Dalı; 2016 [erişim tarihi: 13 Nisan 2025]. Erişim adresi: https://tez.yok.gov.tr
33. Pirinççi S, Benli C, Okyay P. Üçüncü basamak sağlık merkezine başvuranlarda kolorektal kanser tarama programı farkındalık çalışması. TAF Prev Med Bull. 2014;14(3):209-14. DOI:10.5455/pmb.1-1398327138.
34. Hornschuch M, Schwarz S, Haug U. 10-year prevalence of diagnostic and screening colonoscopy use in Germany: a claims data analysis. Eur J Cancer Prev. 2022;31(6):497–504. DOI:10.1097/CEJ.0000000000000736.
35. Bui NC, Cho HN, Lee YY, Suh M, Park B, Jun JK, et al. Stages of Adoption for Fecal Occult Blood Test and Colonoscopy Tests for Colorectal Cancer Screening in Korea. Cancer Res Treat. 2018;50(2):416–27. DOI:10.4143/crt.2017.075.
36. Taş F, Kocaöz S, Çırpan R. The effect of knowledge and health beliefs about colorectal cancer on screening behavior. J Clin Nurs. 2018;28(23-24):4471–7. DOI:10.1111/jocn.15032.
37. Cobo-Cuenca AI, Laredo-Aguilera JA, Rodríguez-Borrego MA, Santacruz-Salas E, Carmona-Torres JM. Temporal Trends in Fecal Occult Blood Test: Associated Factors (2009–2017). Int J Environ Res Public Health. 2019;16(12):22120. DOI:10.3390/ijerph16122120.
38. Gomes FS, Kislaya I, Seabra D, Cordeiro E, Nunes B. Factors Associated with the Use of Fecal Immunochemical Tests and Colonoscopy in the INSEF Portuguese Population. Port J Public Health. 2021;39(1):48–57. DOI:10.1159/000516502.39.
39. Tsai M, Lee AW, Lee M. The relationship of cancer history and chronic disease status to colorectal cancer screening: A cross-sectional analysis of 2020-2021 Behavioral Risk Factor Surveillance System. Cancer Causes Control. 2024;35(4):623-33. DOI:10.1007/s10552-023-01820-w.
40. Kumerow MT, Rodriguez JL, Dai S, Kolor K, Rotunno M, Peipins LA. Prevalence of Americans reporting a family history of cancer indicative of increased cancer risk: Estimates from the 2015 National Health Interview Survey. Prev Med. 2022;159:107062. DOI:10.1016/j.ypmed.2022.107062.
41. Tarakçı Karaali S. Kanser bilgi yükü’nün kanser taramalarına yönelik tutumlara etkisi [Yüksek Lisans Tezi] [İnternet]. İzmir: Dokuz Eylül Üniversitesi Sağlık Bilimleri Enstitüsü, Hemşirelik Ana Bilim Dalı, Halk Sağlığı Hemşireliği Bilim Dalı; 2022 [erişim tarihi: 13 Nisan 2025]. Erişim adresi: https://tez.yok.gov.tr