Yurtta ikamet eden kadın üniversite öğrencilerinde bulaşıcı hastalıklardan korunma davranışları: Uyuz korkusu ve korunma davranışları arasındaki ilişkide öz-koruma farkındalığının aracılık etkisi

Öz

Çalışma, uyuzla ilişkili korku, öz-koruma farkındalığı ve korunma davranışları arasındaki ilişkileri incelemeyi ve üniversite öğrencileri arasında bulaşıcı hastalıklara yönelik farkındalık ile korunma davranışlarının yordayıcılarını belirlemeyi amaçlamıştır. Yurtta ikamet eden 680 kadın öğrenci ile kesitsel bir çalışma yürütülmüştür. Veriler, Aralık 2024 ile Şubat 2025 tarihleri arasında Kişisel Bilgi Formu, Uyuz Korkusu Ölçeği ve Bulaşıcı Hastalık Risk Farkındalığı ve Korunma Ölçeği kullanılarak toplanmıştır. Veriler, IBM SPSS Statistics 31 ve PROCESS makrosu (Model 4) kullanılarak analiz edilmiştir. Hiyerarşik regresyon analizi, yaşın anlamlı bir negatif yordayıcı olduğunu, buna karşılık daha yüksek ekonomik durum ve annenin eğitim düzeyinin bulaşıcı hastalık farkındalığı ve korunma davranışlarının pozitif yordayıcıları olduğunu göstermiştir. Model 2’ye Uyuz Korkusu Ölçeği’nin alt ölçek boyutlarının dahil edilmesi, açıklanan varyansı anlamlı düzeyde artırmış (ΔR²=0,05, p<0,001), uyuz bilgisi düzeyinin eklenmesi ise modeli daha da iyileştirmiştir (ΔR²=0,01, p<0,01). Nihai model varyansın %12,2’sini açıklamaktadır. Aracılık analizi, uyuz korkusunun, kendini koruma farkındalığı aracılığıyla korunma davranışları üzerinde istatistiksel olarak anlamlı bir dolaylı etkiye sahip olduğunu göstermiştir. Uyuz korkusunun korunma davranışları üzerindeki toplam etkisi anlamlı iken (B=0,146, p=0,004), aracı değişken modele dahil edildiğinde doğrudan etki anlamsız hale gelmiştir (B=0,022, p=0,517). Dolaylı etkinin ise anlamlı olduğu bulunmuştur (B=0,124, %95GA [0,041, 0,207]). Bulgular, duygusal tepkilerin korunma davranışlarıyla ilişkilenmesinde öz-koruma farkındalığının merkezi rolünü vurgulamakta ve bulaşıcı hastalıkların önlenmesinde farkındalık temelli müdahalelerin yararlı bir yaklaşım olabileceğini göstermektedir.

Anahtar Kelimeler

• Uyuz
• bulaşıcı hastalıklar
• sağlık davranışı
• sağlık bilgisi
• tutum ve uygulama

Destekleyen Kurum

Bu araştırma, kamu, ticari veya kar amacı gütmeyen sektörlerdeki hiçbir fon kuruluşundan özel bir hibe almamıştır.

Etik Beyan

Zonguldak Bülent Ecevit Üniversitesi İnsan Araştırmaları Etik Kurulu’ndan etik onay alınmıştır (Onay No: 31.10.2024/517515; Protokol No: 850). Veri toplanmasından önce kurumdan yazılı izin de alınmıştır. Katılımcılara çalışmanın amacı, kapsamı ve gönüllülük esasına dayalı olduğu konusunda bilgi verilmiştir. Bilgilendirilmiş onam elektronik olarak alınmış ve yalnızca onam verenlerin çalışmaya devam etmesine izin verilmiştir. Katılımcılara, herhangi bir aşamada herhangi bir sonuç doğurmadan çalışmadan çekilme hakları konusunda bilgi verilmiştir. Veriler anonim olarak toplanmış, kişisel olarak tanımlanabilir hiçbir bilgi kaydedilmemiş ve tüm veriler gizli tutulmuş ve yalnızca araştırma amaçlı kullanılmıştır. Çalışma, Helsinki Bildirgesi ilkelerine uygun olarak yürütülmüştür.

Teşekkür

Bu araştırmada üstlendikleri önemli rol nedeniyle tüm katılımcılara teşekkür ederiz.

Communicable disease protection behaviors among female dormitory-resident university students: The mediating role of self-protection awareness between scabies fear and protection behaviors

Öz

This study examined the relationships among scabies fear, self-protection awareness and protection behaviors, and identified predictors of communicable disease awareness and protection behaviors among university students. A cross-sectional study was conducted with 680 female students residing in a dormitory. Data were collected between December 2024 and February 2025 using a Personal Information Form, the Scabies Fear Scale, and the Communicable Disease Risk Awareness and Protection Scale. Data were analyzed using IBM SPSS Statistics 31 and PROCESS macro (Model 4). Hierarchical regression analysis indicated that age was a significant negative predictor, whereas higher economic status and maternal education were positive predictors of communicable disease awareness and protection behaviors. The inclusion of the subscale dimensions of the Scabies Fear Scale in Model 2 significantly increased the explained variance (ΔR²=0.05, p<0.001), and the addition of scabies knowledge further improved the model (ΔR²=0.01, p<0.01), with the final model explaining 12.2% of the variance. Mediation analysis indicated a significant indirect effect of scabies fear on protection behaviors through self-protection awareness. While the total effect of scabies fear on protection behaviors was significant (B=0.146, p=0.004), the direct effect became non-significant after including the mediator (B=0.022, p=0.517). The indirect effect was significant (B=0.124, 95%CI [0.041, 0.207]). These findings highlight the potential role of self-protection awareness in the association between emotional responses and protection behaviors and suggest that awareness-based interventions may represent a useful approach for promoting communicable disease prevention.

Anahtar Kelimeler

• Scabies
• communicable diseases
• health behavior
• health knowledge
• attitudes and practice

Destekleyen Kurum

This research received no specific grant from any funding agency in the public, commercial, or not-for-profit sectors.

Etik Beyan

Ethical approval was obtained from the Human Research Ethics Committee of Zonguldak Bulent Ecevit University (Approval No: 31.10.2024/517515; Protocol No: 850). Written institutional permission was also secured prior to data collection. Participants were informed about the aim, scope, and voluntary nature of the study. Informed consent was obtained electronically, and only those who consented were allowed to proceed. Participants were informed of their right to withdraw at any stage without any consequences. Data were collected anonymously, no personally identifiable information was recorded, and all data were handled confidentially and used solely for research purposes. The study was conducted in accordance with the principles of the Declaration of Helsinki.

Teşekkür

The authors gratefully acknowledge all participants for their essential role in this research.

Kaynakça

1. Erdoğan EG, Duru P. Communicable disease risk awareness and prevention: A study on university students in the context of social support and disaster risk. Public Health Nurs. 2025;42(2):857-68. DOI: 10.1111/phn.13498.
2. World Health Organization (WHO). Scabies. [cited 05 April 2026]. Available from: https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/scabies
3. Mitchell E, Wallace M, Marshall J, Whitfeld M, Romani L. Scabies: current knowledge and future directions. Front Trop Dis. 2024;5:1429266. doi. org/10.3389/fitd.2024.1429266
4. Paakkari L, Okan O. COVID-19: health literacy is an underestimated problem. Lancet Public Health. 2020;5(5):e249-50. DOI: 10.1016/S2468-2667(20)30086-4.
5. Okan O, Bollweg TM, Berens EM, Hurrelmann K, Bauer U, Schaeffer D. Coronavirus-related health literacy: a cross-sectional study in adults during the COVID-19 infodemic in Germany. Int J Environ Res Public Health. 2020;17(15):5503. DOI: 10.3390/ijerph17155503.
6. Luo YF, Chen LC, Yang SC, Hong S. Knowledge, attitude, and practice (KAP) toward COVID-19 pandemic among the public in Taiwan: a cross-sectional study. Int J Environ Res Public Health. 2022;19(5):2784. DOI: 10.3390/ijerph19052784.
7. Li JB, Yang A, Dou K, Wang LX, Zhang MC, Lin XQ. Chinese public’s knowledge, perceived severity, and perceived controllability of COVID-19 and their associations with emotional and behavioural reactions, social participation, and precautionary behaviour: A national survey. BMC Public Health. 2020;20(1):1589. DOI: 10.1186/s12889-020-09695-1.
8. Seale H, Heywood AE, Leask J, Sheel M, Thomas S, Durrheim DN, et al. COVID-19 is rapidly changing: Examining public perceptions and behaviors in response to this evolving pandemic. PLoS One. 2020;15(6):e0235112. DOI: 10.1371/journal. pone.0235112.

9. Harper CA, Satchell LP, Fido D, Latzman RD. Functional fear predicts public health compliance in the COVID-19 pandemic. Int J Ment Health Addict. 2021;19(5):1875-88. DOI: 10.1007/s11469-020-00281-5.
10. Pakpour AH, Griffiths MD. The fear of COVID-19 and its role in preventive behaviors. J Concurrent Disord. 2020;2(1):58-63. DOI:10.54127/WCIC8036.
11. Dryhurst S, Schneider CR, Kerr J, Freeman ALJ, Recchia G, Van der Bles AM, et al. Risk perceptions of COVID-19 around the world. In: COVID-19. Routledge; 2022. p. 162-74.
12. Abdelrahman M. Personality traits, risk perception, and protective behaviors of Arab residents of Qatar during the COVID-19 pandemic. Int J Ment Health Addict. 2022;20(1):237-48. DOI: 10.1007/s11469-020-00352-7.
13. Rosenstock IM. Historical origins of the Health Belief Model. Health Educ Monogr. 1974;2(4):328–35. DOI: 10.1177/109019817400200403.
14. Yirgu R, Middleton J, Cassell JA, Bremner S, Davey G, Fekadu A. Quality of life among adults with scabies: A community-based cross-sectional study in north-western Ethiopia. PLoS Negl Trop Dis. 2024;18(8):e0012429. DOI: 10.1371/journal. pntd.0012429.
15. Lopes MJ, da Silva ET, Ca J, Gonçalves A, Rodrigues A, Mandjuba C, et al. Perceptions, attitudes an practices towards scabies in communities on the Bijagós Islands, Guinea-Bissau. Trans R Soc Trop Med Hyg. 2020;114(1):49-56. DOI: 10.1093/trstmh/trz102.
16. Engelman D, Marks M, Steer AC, Beshah A, Biswas G, Chosidow O, et al. A framework for scabies control. PLoS Negl Trop Dis. 2021;15(9):e0009661. DOI: 10.1371/journal.pntd.0009661.
17. Cox V, Fuller LC, Engelman D, Steer A, Hay RJ. Estimating the global burden of scabies: what else do we need? Br J Dermatol. 2021;184(2):237-42. DOI: 10.1111/bjd.19170.
18. Cevahir F, Okuyan CB, Yürekli A, Altındiş M. Determination of Scabies Experience and Risk Factors among University Students in the Field of Health. Value in Health Sciences. 2025;15(2):294-9. DOI: 10.33631/sabd.1594627.
19. Liu N, Bai Y, Li X, Zhang Y. Scabies knowledge among undergraduate nursing students in China: A questionnaire survey. Clin Cosmet Investig Dermatol. 2022;15:133-8. DOI: 10.2147/CCID.S340427.
20. Singg S. Scabies Awareness and Fear of Scabies Scale-10. J Clin Case Stud. 2015;1(1). DOI:10.16966/2471-4925.102.
21. Sofuoğlu K, Atış TH, Yıldız İ, Uraz M, Ertabaklar H, Okyay P. Validity and Reliability Study of the Turkish Form of the Scabies Fear Scale. HASAUD. 2023;1(1):71-80. DOI: 10.5281/zenodo.10433342.
22. Ener D, Seyfeli Y, Çetinkaya F. A scale development and validation study: Communicable diseases risk awareness and protection scale. J Istanbul Fac Med. 2022;85(2):258-69. DOI:10.26650/IUITFD.973903
23. Tabachnick BG, Fidell LS. Using multivariate statistics. 6th ed. Pearson; 2013.
24. Hayes AF. Introduction to mediation, moderation, and conditional process analysis: A regression-based approach. 2nd ed. Guilford Press; 2018.
25. Somra SB, Voeten HA, Lewis-van Disseldorp I, Mevissen FE. Socio-psychological determinants of scabies contact notification among Dutch students: A qualitative study. PLoS Negl Trop Dis. 2025;19(9):e0013471. DOI: 10.1371/journal. pntd.0013471.