Buhara Emirliği’nde Yönetici ve Tebaanın Eğlence Kültürü

Öz

Buhara Hanlığı Timurlu Devleti’nden sonra bölgenin en güçlü siyasi yapısı olmuştur. Hanlık kuruluş aşamasında Cengizli geleneklerinin hâkim olduğu bir sosyal anlayışa sahiptir. Fakat Buhara XVIII. yüzyılın ikinci yarısından itibaren siyasi ve sosyo-kültürel bir dönüşüm yaşamaya başlamıştır. Buhara Hanlığı İslami kuralları temel alan bir düzene geçmiştir. Bu husus siyasi yapının ismine dahi sirayet etmiştir. Buhara Hanlığı emirlik olarak anılmaya başlanmıştır. Şibanî ve Astrahanî dönemlerindeki Cengizli kültürünün eğlence ögeleri terk edilmiştir. Mangıt hanedanıyla birlikte şeriat kurallarının izin verdiği eğlence aktivitelerine izin verilmiştir. Bu aktiviteler genellikle kadim Türk kültür ögelerini yansıtan oyunlardır. Buhara’daki yöneticiler ile tebaa arasındaki eğlence anlayışı hiçbir zaman aynı olmamıştır. Genellikle yöneticiler ve tebaa birbirlerinden ayrı eğlence aktivitelerine sahiptir. Emirlik yöneticileri söz konusu döneme kadar bölgede bilinen tüm eğlence aktivitelerine aşinadır. Bilhassa bayram ve özel günlerde eğlence aktivitelerinin önemi artmaktadır. Sosyal olarak benzer eğlence faaliyetlerinde bulunmak toplumsal birliğe katkı sağlamıştır. Bu çalışma emirlikteki eğlence faaliyetlerinin sosyo-kültürel hayata olan etkisini incelemektedir.

Anahtar Kelimeler

• Buhara Emirliği
• Eğlence
• Türkistan
• Maveraünnehir
• Mangıt Hanedanı

The Entertainment Culture of Rulers and Subjects in the Emirate of Bukhara

Abstract

Khanate of Bukhara became most powerful political entity in the region after Timurid Empire. During its founding phase, Khanate had a social understanding dominated by traditions of Genghis Khan. However, starting in the second half of the 18th century, Bukhara began to undergo political and socio-cultural transformation. Khanate of Bukhara transitioned to a system based on Islamic rules. This even affected the name of the political structure. Bukhara Khanate began to be referred to as an emirate. Entertainment elements of Mongol culture during Shibanid and Astrakhanid periods were abandoned. With Mangit dynasty, entertainment activities permitted by Sharia law were allowed. These activities were generally games reflecting ancient Turkish cultural elements. Bukhara rulers and their subjects never shared same understanding of entertainment. Generally, rulers and subjects had separate entertainment activities. Emirate rulers were familiar with all entertainment activities known in the region up to that period. Especially importance of entertainment activities increased on holidays and special days. Participating in similar entertainment activities socially contributed to social unity. This study examines the impact of entertainment activities in the emirate on socio-cultural life.

Keywords

• Emirate of Bukhara
• Entertainment
• Turkestan
• Transoxiana
• Mangit Dynasty

Kaynakça

1. Agzamova, G.A. (2024). Daily Life of The Population of Bukhara During The Period Of Mangits, Zien Journal of Social Sciences and Humanities, Texas, Cilt 39, 4-10.
2. Boukhary M.A. (1876). Histoire de L’asie Centrale (Afghanistan, Boukhara, Khiva, Khoqand), (Çev. Charles Schefer). Ernest Leroux.
3. Demezon, P.İ. & Vitkeviç İ. V. (1983). Zapiski o Buharskom Hanstve. Glavnaya Redaktsiya Vostoçnoy Literaturı.
4. Doniş A. (1967). İstoriya Mangıtskoy Dinastii, (Çev. İ.A. Nadfovoy). Doniş.
5. Hakimovna, K.G. (2020). Obşestvenno-Politiçeskaya Jizn v Buharskom Emirate Konsta XIX- Naçala XX vv. Universum Obşestvennıe Nauki, 64(4), 4-6.
6. Hanikov, N. (1843). Opisanie Buharskago Hanstva. Tipografii İmperatorskoy Akademii Nauk.
7. İgnatyev, N. P. (1897), Missiya v Hivu i Buharu v 1858 Godu. Gosudarstvennaya Tipografiya.
8. İşanov, A.İ. (1955). Sozdanie Buharskoy Narodnoy Sovetskoy Respubliki (1920-1924). Akademii Nauk Uzbekskoy Ssr.

9. Jakmon, P.P. (1906). İz Vospominaniy Orenburgskogo Starojila. İstoriçeskiy Vestnik, Sayı 7, 73-87.
10. Khasanboev T. F. U. & Askarov T. T. U. (2024). The Role of Cities in Social Life during the Khanate Period (On the Example of the Bukhara Emirate). Best Journal of Innovation in Science, Research and Development, 3(12), 11-16.
11. Lapasov M. & Urazov K. (2022). Buxoro Amirligi Davrida Samarqandning İjtimoiy-İqtisodiy Hayoti (XIX asrning birinchi yarmi). Society and İnnovations. 3(1), 149-152.
12. Meyendorf, E. K. (1975). Puteşestvie iz Orenburga v Buharu. Nauka.
13. Mukminova, R.G. (1985). Sotsianlnaya Differentsiatsiya Naseleniya Gorodov Uzbekistana v XV-XVI vv. Fan.
14. Ostroumov, N.P. (1880). Harakteristika Religiozno Nravstvennoy Jizni Musulman Preimuşestvenno Sredney Azii, Pravoslavnoe Obozrenie, Universitetskoy Tipografii, Sayı 2, 259-324.
15. Paşino, P. İ. (1868). Turkestanskiy Kray v 1866 Godu. Tivlena.
16. Poslannik Petra I na Vostoke Posolstvo Florio Beneveni v Persiyu i Buharu v 1718-1725 godah, (1986). Glavnaya Redaktsiya Vostoçnoy Literaturı. [Book]
17. Rempel, L.İ. (1981). Dalekoe i Blizkoe: Stranitsı Jizni, Bıta, Stronitelbnogo Dela, Remesla i İskusstva Stranoy Buharı. Literaturı i İskusstva.
18. Şahnazarova. A. (1898). Oçerk Selskogo Hozyaistva Turkestanskogo Kraya. Gradonaçalstva Millionnaya.
19. Titov A. (1906). Zapiski Rostovtsa Nikolaya Vasileviça Odintsova v Plenu v Buhare v 1864-1865 godah, Russkiy Arhiv. Sayı 5, 14-46.
20. Turist, K. (1864). “Zametki o Buhare i ee Torgovle s Rossiey”, Sobremennik Jurnal Literaturnıy i Politiçeskiy. Issue 11-12, 95-115.
21. Veselovskiy, N. İ. (1891). İvan Daniloviç Hohlov Russkiy Poslannik Persiyu i Buharu v XVII v. V.S. Balaşeva.
22. Vurgun, S. (2013). XIX. Yüzyılda Seyahatnamelerin Işığı Altında Buhara Emirliği (Hanlığı), [Doktora Tezi, Sakarya Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü]. YÖK Tez Merkezi.
23. Zalesov, N. (1860). Pismo İz Buharı. Voennıy Sbornik. Tipografiya Karla Vulfa, Sayı 4, 335-348.