Orta Arnavutluk’ta Demografik ve Ekonomik Dönüşüm: İlbasan Sancağı Örneğinde Bir Değerlendirme

Öz

Osmanlı Devleti’nin Arnavutluk üzerinde hakimiyet kurma süreci XIV. asrın son çeyreğinde başlamış ve yaklaşık yüz yıl sonra 1478 İşkodra seferi ile büyük oranda tamamlanmıştır. Arnavutluk tarihi üzerine mevcut literatür incelendiğinde Osmanlı Devleti’nin bu coğrafyaya savaş ve yıkım getirdiği imajı her zaman vurgulanmıştır. Ayrıca mevcut literatürde yerel halkın belirtilen süreç içerisinde yerlerini terk ederek İtalyan yarımadasına göç ettiği olgusu da bulunmaktadır. Yukarıdaki ifadelerden hareketle Osmanlı egemenliği ile Arnavutluk’un nüfusunun azaldığı ve ekonomisinin olumsuz etkilendiği izlenimi oluşmaktadır. Ancak gerçekten böyle mi olmuştur? Arnavutluk’tan İtalyan yarımadasına yapılan göçler demografik yapıyı ne kadar etkilemiştir? Bu çalışmada Osmanlı egemenliğinin tesisi ve isyan hareketlerinin kontrol altına alınmasının ardından orta Arnavutluk’un demografik ve ekonomik dönüşümü ele alınacaktır. Araştırma en erken tarihli verilere sahip 1431 tahriri ile başlatılacak 1530, 1570 ve 1583 tarihli defterlerin sunduğu bilgiler ışığında devam ettirilecektir. Arşiv vesikalarından elde edilen veriler nitel araştırma yöntemi kullanılarak işlenecek ve analiz edilecektir. Çalışmanın zaman sınırı ise günümüze ulaşan arşiv vesikalarıyla doğrudan ilişkili olup 1431 – 1583 yılları arasında yaklaşık bir buçuk asırlık bir dönemi kapsamaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Arnavutluk
• İlbasan
• Demografik Yapı
• Ekonomik Dönüşüm.

Demographic and Economic Transformation in Central Albania: An Assessment in the Case of the Sanjak of Elbasan

Öz

The process of the Ottoman Empire's domination over Albania began in the last quarter of the XIVth century and was largely completed about a hundred years later with the 1478 Iskodra campaign. When the existing literature on the history of Albania is examined, the image of the Ottoman Empire bringing war and destruction to this geography has always been emphasized. There is also a phenomenon in the existing literature that the local population abandoned their homes and migrated to the Italian peninsula during this period. These statements give the impression that Albania's population declined and its economy was negatively affected by the Ottoman rule. But was this really the case? To what extent did the migrations from Albania to the Italian peninsula affect the demographic structure? This study will examine the demographic and economic transformation of central Albania after the establishment of Ottoman rule and the containment of rebellion movements. The research will start with the 1431 census, which has the earliest dated data, and will continue in the light of the information provided by the 1530, 1570 and 1583 registers. The data obtained from archival documents will be processed and analyzed using qualitative research method. The time span of the study is directly related to the archival documents that have survived and covers a period of approximately one and a half centuries between 1431 and 1583.

Anahtar Kelimeler

• Albania
• Elbasan
• Demographic Structure
• Economic Transformation.

Kaynakça

1. Başbakanlık Osmanlı Arşivi [BOA]. (1431). Arvanid Sancağı icmal defteri [Tapu Tahrir Defterleri, TT.d No: 1M]. İstanbul: Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı.
2. Başbakanlık Osmanlı Arşivi [BOA]. (1530). Karlıili, Tırhala, Ağriboz, Mora, Rodos, İşkodra, Dukakin, Ohri, İlbasan livaları mufassal tahrir defteri [Tapu Tahrir Defterleri, TT.d No: 367]. İstanbul: Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı.
3. Başbakanlık Osmanlı Arşivi [BOA]. (1570). İlbasan livası mufassal tahrir defteri [Tapu Tahrir Defterleri, TT.d No: 477]. İstanbul: Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı.
4. Başbakanlık Osmanlı Arşivi [BOA]. (1467). Akçahisar vilayetlerina ait mufassal timar tevcih defteridir [Maliyeden Müdevver, MAD.d No: 508]. İstanbul: Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı.
5. Tapu ve Kadastro Genel Müdürlüğü [TKGM]. (1583). İlbasan livası mufassal tahrir defteri [Tapu Arşiv Daire Başkanlığı Tapu Tahrir Defterleri TADB, TTD, No: 66]. Ankara: Tapu ve Kadastro Genel Müdürlüğü
6. Narodna Bibloteka Kiril i Metodij Kütüphanesi [NBKM]. (1491). Cizye defteri, [Oryantal Arşiv Koleksiyonu, OAK 214/5] Sofya.
7. Akyüz, J. (1998). İşkodra (İskenderiye) Sancağı (1485-1570). [Yüksek Lisans Tezi, Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler
8. Enstitüsü]. YÖK Tez Merkezi.

9. Ardel, A. (2003). XVI. Yüzyıl Tahrirlerine Göre İlbasan Sancağı. Balkanlarda İslam Medeniyeti II. Milletlerarası Sempozyumu Tebliğleri, 315–320.
10. Barkan, Ö. L. (1940). Türkiye’de İmparatorluk Devirlerinin Nüfus ve Arazi Tahrirleri ve Hakana Mahsus İstatistik Defterleri II. İktisat Fakültesi Mecmuası, 2, 214–247.
11. Barkan, Ö. L. (1953). Tarihi Demografi Araştırmaları ve Osmanlı Tarihi. Türkiyat Mecmuası, X, 1–26.
12. Bilge, M. L. (1991). Arnavutluk. Içinde Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi (ss. 383–390). Türkiye Diyanet Vakfı.
13. Bozbora, N. (1997). Osmanlı Yönetiminde Arnavutluk ve Arnavut Ulusçuluğu’nun Gelişimi. Boyut Kitapları.
14. Buda, A., Zamputi, I., Frashëri, K., & Pepo, P. (1962). Burime Të Zgjedhura Për Historinë E Shqıpërisë Shek. VIII-XV. Universiteti Shtetëror I Tiranës Instituti I Historisë Dhe I Gjuhësisë.
15. Caka, E. (2025). Wine as An Instrument of Power and Wealth: A Look at Viniculture in Albania During the 15th Century. Albanian Studies, 1(1), 203–218.
16. Cebeci, A., & Kırpık, G. (2006). Tahrir Defterlerine Göre Osmanlı Fethinden Sonra Arnavutluk’ta Hristiyan ve Müslüman Nüfus Değişmeleri. Balkanlar’da İslâm Medeniyeti II. Milletlerarası Sempozyumu.
17. Chekrezi, C. A. (1919). Albania, Past and Present. The Macmillian Company.
18. Duka, F. (1991). XV. -XVIII. Yüzyıllarda Arnavut Nüfusunun İslamlaşması Süreci Üzerine Gözlemler. OTAM, 2(2), 64–71.
19. Duka, F. (2001). Berati ne kohen Osmane (shek. XVI-XVIII). Akademia e Shkencave e Republikes se Shqiperise Instituti i Historise.
20. Egro, D. (2003). Islam in Albanian lands during the first two centuries of the Ottoman Rule. [Doktora Tezi, İhsan Doğramacı Bilken Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü]. YÖK Tez Merkezi.
21. Frasheri, K. (1964). The History of Albania (A Brief Survey).
22. Giray, M. (1992). Berat. Içinde Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi (C. 5, ss. 473–475). Türkiye Diyanet Vakfı.
23. Göyünç, N. (1997). Hâne. Içinde Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi (C. 15, ss. 552–553). Türkiye Diyanet Vakfı.
24. Hadžibegić, H. (1966). Glavarina U Osmanskoj Drzavi. Orijentalni Institut u Sarajevu.
25. Hrabak, B. (1970). Eksportimi i Dritherave Nga Shqiperia Ne Shekujt XIII, XIV Dhe XV. Içinde Gjurmime Albanologjike (ss. 23–90). Instituti Albanologjik I Prishtines.
26. İnalcık, H. (1953). Arnavutluk’ta Osmanlı Hakimiyetinin Yerleşmesi ve İskender Bey İsyanının Menşei. Fatih ve İstanbul, 1(2), 153–175.
27. İnalcık, H. (1986). Arnawutluk. Içinde Encyclopaedia of Islam (New Edition, ss. 651–658). Brill.
28. İnalcık, H. (1987). Suret-i Defter-i Sancak-i Arvanid (II. Baskı). Türk Tarih Kurumu.
29. İnbaşı, M. (2019). Avlonya Sancağı ve Yönetimi (1750 - 1800). Osmanlı Mirası Araştırmaları Dergisi, 6(14), 143–154.
30. Katic, T. (2013). The Sancak of Prizren in the 15th and 16th Century. OTAM, 33, 113–138.
31. Kiel, M. (1991). Avlonya. Içinde Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi (ss. 118–120). Türkiye Diyanet Vakfı.
32. Kiel, M. (1994). Draç. Içinde Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi (C. 9, ss. 522–524). Türkiye Diyanet Vakfı.
33. Kiel, M. (1995). Ergirikasrı. Içinde Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi (C. 11, ss. 298–299). Türkiye Diyanet Vakfı.
34. Kiel, M. (2000). İlbasan. Içinde Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi (C. 22, ss. 79–81). Türkiye Diyanet Vakfı.
35. Kul, M. (2023). 15-16. Yüzyıllarda Akçahisar (Kruje) Kazası. Içinde Osmanlı Hakimiyetinde Balkanlar (ss. 37–80). İdeal Kültür Yayıncılık.
36. Mandala, M. (2018). “La Pıù Gran Gıoıa È Sempre All’altra Rıva” On The Albanian Migration in Italy (XIV-XVIII Centuries). Studia Albanica, 2, 279–364.
37. Mastroberti, F. (2008). Le Colonie Albanesi Nel Regno Di Napoli Tra Storia e Storiografia. Içinde Annali Della Facolta Di Giurisprudenza Di Taranto (ss. 241–251). Cacucci Editore.
38. Maziiotti, İ. (2004). İmmigrazioni albanesi in Calabria Nel XV Secolo e La Colonia Di San Demetrio Corone (1471-1815). Il Coscile.
39. Murrau, L. (2014). I paesi italo-albanesi della Calabria: comunità molecolari con tratti tipici delle aree interne. Meridiana, 81, 211–227.
40. Nurja, E. (2018). Elbasani në regjistrimet osmane të viteve 1431, 1468, 1530 dhe 1568. Albanon, 1(2), 11–22.
41. Pamuk, B. (2012). Osmanlı Devletinin Arnavutluk’taki İskan Politikası: Köyden Sancağa Dönüşüm Örneği: Delvine. XIV. Yüzyıldan Günümüze Balkanlar ve Balkan Tarihi On Dördüncü Askeri Tarih Kongresi Bildirileri, 247–262.
42. Pollo, S., & Puto, A. (1981). The History of Albania. Routledge & Kegan Paul.
43. Pulaha, S. (2018). Defteri i Regjistrimit te Sanxhakut te Shkodres i Vitit 1485. Içinde Eduart Caka. Akademia e Studimeve Albanologjike Instituti i Historise.
44. Rızaj, S. (1994). Delvine. Içinde Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi (C. 9, s. 147). Türkiye Diyanet Vakfı.
45. Şahin, R. (2024). XVI. Yüzyılda İlbasan Şehri Sâkinleri ve Meslekleri. Osmanlı Medeniyeti Araştırmaları Dergisi, 22, 246–263.
46. Serra, A. (1947). I profughi d’Albania ospitale, ricerche storiche delle immigrazioni in Italia nei secoli XIV-XVIII. Stabilimento D’Arte Grafica Eduardo Patitucci.
47. Süsheim, K. (1978). Arnavutluk. Içinde İslam Ansiklopedisi (ss. 573–593). Milli Eğitim Bakanlığı.
48. Todorov, N. (1959). La Situation Demographique De La Péninsule Balkanique Au Cours Des XV et XVI Siecles. Annuaire de L’université de Sofia, Faculté de Philosophie et D’histoire, 53(2), 193–226.
49. Tricarico, G. (2021). Slavi, Albanesi e Greci Nel Regno Meridionale Nella Seconda Metà del XV Secolo. Içinde G. M. Varanini & A. Zorzi (Ed.), Migrazioni, Forme di iIte(g)razione, Cittadinanze Nell’Italia del Tardo Medioevo (ss. 81–98). Firenze University Press.
50. Uzunçarşılı, İ. H. (2011). Osmanlı Tarihi I.Cilt. Türk Tarih Kurumu.
51. Vuk, V. (1952). Dubrovacko-Albanski Ekonomski Odnosi Krajem XVI Veka. Içinde Anali Historijskog Instituta u Dubrovniku (ss. 207–231). Hrvatske Akademije Znanosti i Umjetnosti.
52. Zangari, D. (1940). Le Colonie Italo Albanesi di Calabria: Storia e Demografia, Secoli XV-XIX.