TÜRKİYE'NİN DIŞ TİCARET AÇIĞININ SEKTÖREL DİNAMİKLERİ: SANAYİ ÜRETİMİ VE ARA MALI İTHALATI İLİŞKİSİ ÜZERİNE BİR ANALİZ

Öz

Son yirmi yılda dünya ticaretindeki hızlı değişimler ve artan rekabet, Türkiye'nin dış ticaret açığını artırmıştır. Özellikle enerji, ara malı ve yüksek teknoloji ürünlerindeki ithalat bağımlılığı bu açığın ana nedenleridir. Bu çalışmanın amacı, Türkiye'nin dış ticaret açığının sektörel dinamiklerini derinlemesine analiz ederek, açığın yapısal nedenlerini ortaya koymak ve sürdürülebilir çözüm önerileri geliştirmektir. Bu doğrultuda, katma değeri yüksek ürün ihracatını artırma ve ithalata bağımlılığı azaltma hedeflenmiştir. Araştırma, 2003-2022 yılları arasındaki veriler kullanılarak altı farklı zaman aralığında (2003-2005, 2006-2009, 2010-2012, 2013-2016, 2017-2019, 2020-2022) Trademap veri tabanından elde edilen verilerle İhracatın İthalatı Karşılama Oranları (İİKO) hesaplanarak yapılmıştır. Bulgular, özellikle hammadde, ara malı, enerji ve yüksek teknoloji fasıllarında İİKO değerlerinin %100'ün altında kaldığını ve yapısal dış ticaret açığının devam ettiğini göstermektedir. Bu çalışma, dış ticaret açığı olan sektörlerin açık verme nedenlerini hem genel hem de alana özel bakış açısıyla derinlemesine inceleyerek çok yönlü çözüm önerileri sunmasıyla özgün bir nitelik taşımaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Dış Ticaret
• Dış Ticaret Açığı
• Dış Ticaret Fazlası
• İhracat
• İthalat
• Dış Ticaret Dengesi

SECTORAL DYNAMICS OF TURKEY'S FOREIGN TRADE DEFICIT: AN ANALYSIS ON THE RELATIONSHIP BETWEEN INDUSTRIAL PRODUCTION AND INTERMEDIATE GOODS IMPORT

Öz

Over the last two decades, rapid changes in global trade and increasing competition have widened Turkey's foreign trade deficit. The main reasons for this deficit are the country's import dependency on energy, intermediate goods, and high-tech products. This study aims to analyze the sectoral dynamics of Turkey's foreign trade deficit, identify its structural causes, and develop sustainable solutions. To achieve this, data from 2003-2022 was used from the Trademap database to calculate Export-to-Import Coverage Ratios (EICR) across six different periods. The findings reveal that sectors requiring raw materials, intermediate goods, energy, and high-technology consistently have EICR values below 100%, indicating a persistent structural deficit. This research is unique in that it deeply examines the reasons for these deficits from both a general and a sector-specific perspective, offering a multi-faceted approach to developing solution proposals for the trade imbalance.

Anahtar Kelimeler

• Foreign Trade
• Foreign Trade Deficit
• Foreign Trade Surplus
• Export
• Import
• Foreign Trade Balance

Kaynakça

1. Akaike, H. (1974). A new look at the statistical model identification. IEEE Transactions on Automatic Control, 19 (6), 716-723. Doi: https://doi.org/10.1109/TAC.1974.1100705
2. Akar, G. ve Özcan, M. (2020). MIST ülkelerinde ithalat, ihracat ve ekonomik büyüme: Toda-Yamamoto nedensellik analizi. MANAS Sosyal Araştırmalar Dergisi, 9 (1), 47-59. Doi: https://doi.org/10.33206/mjss.525003
3. Awan, G. A. ve Mukhtar, S. S. (2019). Causes of trade deficit and its impact on Pakistan’s economic growth. Global Journal of Management, Social Sciences and Humanities, 5 (3), 480-498. Doi: https://orcid.org/0000-0001-5767-6229
4. Chhetri, A. D. (2021). The impact of trade deficit in Nepalese economy. Journal of Business and Knowledge City, 10 (1). Doi: https://doi.org/10.3126/jbkc.v10i1.42108
5. Çütçü, İ. (2019). Sanayide kullanılan elektrik tüketimi ile dış ticaret dengesi arasındaki ilişki: Yapısal kırılmalı testlerle ekonometrik bir analiz. Hacettepe Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 37 (1), 17-39. Doi: 10.17065/huniibf.321544
6. Engle, R. F. (1982). Autoregressive conditional heteroscedasticity with estimates of the variance of United Kingdom inflation. Econometrica, 50 (4), 987-1007. Doi: https://doi.org/10.2307/1912773
7. Freund, C. (2017). Three ways to reduce a trade deficit. https://www.piie.com/blogs/trade-and-investment-policy-watch/three-ways-reduce-trade-deficit
8. Gómez, V. ve Maravall, A. (1996). Programs TRAMO and SEATS: Instructions for the user. Banco de España.

9. Granger, C. W. J. (1969). Investigating causal relations by econometric models and cross-spectral methods. Econometrica, 37 (3), 424-438. Doi: https://doi.org/10.2307/1912791
10. Hannan, E. J. ve Quinn, B. G. (1979). The determination of the order of an autoregression. Journal of the Royal Statistical Society: Series B (Methodological), 41 (2), 190-195. Doi: https://doi.org/10.1111/j.2517-6161.1979.tb01072.x
11. Karluk, S. R. (2015). Türkiye ekonomisinin temel özellikleri ve dünya ekonomisindeki yeri: Temel sektörlerde gelişmeler II: Sanayi sektörü (3. Baskı). Eskişehir: Anadolu Üniversitesi Yayını.
12. Kekeç, H. M. ve Kuzu, S. (2018). Türkiye’de cari açık makası daraltılabilir mi?. Journal of Accounting and Taxation Studies, Special Issue of the 10th Year, 661-679. Doi: 10.29067/muvu.384919
13. Kesgingöz, H. ve Karataş, A. (2016). Yabancı sermaye yatırımları ile cari işlemler açığı ilişkisi ve cari işlemler açığı için politika önerileri. İnsan ve Toplum Bilimleri Araştırmaları Dergisi, Economy Special Issue, 597-610. https://dergipark.org.tr/en/pub/itobiad/issue/22154/238001
14. Ketboğa, M. (2019). Türkiye’de dış ticaret açığı sorunun nedenleri ve katma değeri düşük ürün ihracatının dış ticaret açığı içindeki yeri ve çözüm önerileri. Batman Üniversitesi Yaşam Bilimleri Dergisi, 9 (2), 209-224. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/910260
15. Kurtar, Ç. ve Delal, İ. (2019). Türkiye ile Çin tarım ürünleri dış ticaretinin değerlendirilmesi. TEAD, 5 (2), 108-118.
16. Külünk, M. (2006). Küreselleşen dünyada Türkiye (2. Baskı). İstanbul: Kum Saati.
17. Kyambalesa, H. (2019). Trade deficits: Causes, effects and remedies. https://papers.ssrn.com/sol3/papers.cfm?abstract_id=3471015
18. Labonte, M. (2005). Is the U.S. trade deficit caused by a global saving glut?. https://digital.library.unt.edu/ark:/67531/metacrs7923/m1/1/high_res_d/RL33140_2005Nov04.pdf
19. Pata, U. K. (2017). Türkiye'de dış ticaret ve ekonomik büyüme ilişkileri: Toda-Yamamoto nedensellik analizi (1971-2014). Atatürk Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Dergisi, 31 (1), 119-134. https://dergipark.org.tr/tr/pub/atauniiibd/article/563123
20. Pelit, İ. (2021). İhracatın ithalata bağımlılığının incelenmesi: Otomotiv sektörü üzerine bir uygulama (Yayımlanmamış Doktora Tezi). Hasan Kalyoncu Üniversitesi ve Gaziantep Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Gaziantep.
21. Schwarz, G. (1978). Estimating the dimension of a model. The Annals of Statistics, 6 (2), 461-464. Doi: https://doi.org/10.1214/aos/1176344136
22. Toda, H. Y. ve Yamamoto, T. (1995). Statistical inference in vector autoregressions with possibly integrated processes. Journal of Econometrics, 66 (1-2), 225-250. Doi: https://doi.org/10.1016/0304-4076(94)01616-8
23. TÜİK. (2024). Sanayi üretim endeksi metaverisi: Kullanılan yöntem ve mevsimsel arındırma. https://veriportali.tuik.gov.tr/tr/press/58183/metadata (Not: İlgili arındırma yöntemi detaylarına, sayfadaki "18. İstatistiksel İşlem" ve "18.6 Düzeltme" alt menülerinden ulaşılmaktadır).
24. Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası. (b.t.). Elektronik veri dağıtım sistemi. Erişim Tarihi: 12 Haziran 2025, https://evds2.tcmb.gov.tr/index.php?/evds/serieMarket
25. Yıldırım, S. (2010). 2008 yılı küresel ekonomi krizinin dünya ve Türkiye ekonomisine etkileri. KMÜ Sosyal ve Ekonomik Araştırmalar Dergisi, 12 (18), 47-55.
26. Zivot, E. ve Andrews, D. W. K. (1992). Further evidence on the great crash, the oil-price shock, and the unit-root hypothesis. Journal of Business & Economic Statistics, 10 (3), 251-270. Doi: https://doi.org/10.2307/1391541