YÖNETİCİ VE ÇALIŞANLARIN AYDINLIK VE KARANLIK DAVRANIŞLARINI KARŞILIKLI DEĞERLENDİRMELERİ

Öz

Çalışmada; yöneticiler ve çalışanların aydınlık ve karanlık yüzlerinin karşılıklı değerlendirilmesi amaçlanmıştır. Örnekleme çerçevesi, Türkiye genelinde hizmet veren bir gümrük müşavirliği firmasının, Çukurova Bölge Müdürlüğüne bağlı Mersin, Adana, Gaziantep illerindeki şubeleri ile İskenderun ve Yumurtalık ilçelerindeki şubelerinde çalışan 15 yönetici ve 45 çalışan olmak üzere toplam 60 kişidir. Örnekleme çerçevesindeki çalışanların tamamı araştırmaya dahil edilmiştir. Veriler odak grup görüşmesi yanında literatürden geliştirilerek oluşturulan görüşme formunun 15 Nisan - 17 Ağustos 2022 tarihleri arasında uygulanmasıyla elde edilmiştir. Toplanan verilere içerik analizi uygulanmış ve kodların tekrar sayısından frekans dağılımları elde edilmiştir. Bulgular; yönetici ve çalışanların günlük iş ortamında hem aydınlık hem de karanlık yüzlerini karşılıklı olarak gösterdiklerini ima etmektedir. Karşılıklı olarak olumlu davranışları aydınlık yüzü, olumsuz davranışları ise karanlık yüzü tetiklemektedir. Yöneticileri iyi hissettiren davranışların daha çok iş ile ilgili olduğu, çalışanları iyi hissettiren davranışların ise daha çok ilişkilerle ilgili olduğu belirlenmiştir. Süreç; doğru işler-doğru davranış-doğru ilişkiler-tekrar doğru işler döngüsünde işlemektedir. İş hataları ve kriz anları, çalışanlarla ilişkileri karartmaktadır. İlişkilerdeki zafiyet de iş verimini düşürmektedir. İlişkilerde, nezaket aydınlık yüzü, nezaketsizlik karanlık yüzü besleyen en önemli faktördür. Taraflar birbirlerinin aydınlık ve karanlık tarafını etkileyen faktörleri ve yapılması gerekenleri bilmektedirler. Bununla birlikte, karanlık davranışların aydınlık davranışlara evirilmesinde yöneticilerin kilit rol oynadığı düşünülmektedir. Yöneticilere doğru davranışlarda örnek olması, doğru iş yapmaları için iş-işgören uyumuna özen göstermesi, onları eğitip, geliştirmesi, motivasyon araçlarından faydalanması, stresi azaltıcı tedbirler alması, daha sistemli çalışarak aşırı iş yorgunluğunun azaltılması ve karşılıklı anlayış geliştirmeleri için duyarlılık eğitimleri önerilmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Yönetici
• Çalışan
• Karanlık yön
• Aydınlık yön

MUTUAL EVALUATION OF THE LIGHT AND DARK BEHAVIORS OF MANAGERS AND EMPLOYEES

Öz

The aim of the study is to mutually evaluate the bright and dark sides of managers and employees. Sampling framework is a total of 60 people containing 15 managers and 45 employees working in branches in Mersin, Adana, Gaziantep provinces and İskenderun and Yumurtalık districts of a customs consultancy company operating throughout Turkey, affiliated to the Çukurova Regional Directorate. All the workers and managers in the sampling framework was included in the study. Data were obtained by applying the interview form developed based on the literature in addition to the focus group interview executed between the dates of 15 April-17 August 2022. Content analysis was applied to the collected data and frequency distributions were obtained from the number of codes repetitions. The findings imply that managers and employees mutually show both their bright and dark sides in the daily work environment. Their positive behaviors mutually trigger the bright side, while their negative behaviors trigger the dark side. Both parties know the factors affecting each other's bright and dark sides and what needs to be done. It has been determined that behaviors making managers feel good are more related to work, but behaviors making employees feel good are more related to relationships. The process operates in a cycle of right actions - right behavior - right relationships - then right actions again. Business errors and crisis moments darken relationships with employees. Weakness in relationships also reduces business efficiency. In relationships, kindness is the most important factor that feeds the bright side, and rudeness is the most important factor that feeds the dark side. In addition, it is thought that managers play a key role in the evolution of dark behaviors into bright behaviors. Sensitivity trainings are recommended for managers to set an example for correct behaviors, to pay attention to the harmony between the employee and the employee so that they do the right job, to train and develop them, to benefit from motivation tools, to take measures to reduce stress, to work more systematically to reduce excessive work fatigue and to develop mutual understanding.

Anahtar Kelimeler

• Manager
• Employee
• Dark Side
• Bright Side

Kaynakça

1. Alam, MD., M, (2020). A Dissertation Submitted to the Faculty of Graduate Studies in Partial Fulfillment of the Requirements for the Degree of Doctor of Philosophy
2. Akduru, H. E., ve Semerciöz, S. G. F. (2024). Çalışanlarda prososyal motivasyon ile iş ve yaşam doyumu düzeyi ilişkisine dair bir araştırma. The Journal of Academic Social Science, 38(38), 375-391. http://dx.doi.org/10.16992/ASOS.11737
3. Akgunduz, Y., Gok, O. A., ve Alkan, C. (2017). Örgütsel destek algısı, iş stresi, işin anlamlılığı ve proaktif kişilik özelliklerinin çalışanların yaratıcılığına etkisi: beş yıldızlı bir otel çalışanlarında uygulama. Uluslararası İktisadi ve İdari Bilimler Dergisi, 3(1), 50-68.
4. Akın, M., Özdevecioğlu, M., ve Ünlü, O. (2012). Örgütlerde intikam niyeti ve affetme eğiliminin çalışanların ruh sağlıkları ile ilişkisi. Amme İdaresi Dergisi, 45(1), 77-97.
5. Akman, V., Hanoğlu, M., ve Kızıl, C. (2015). Liderlik ile personel performansı arasındaki ilişki üzerine bir şirket incelemesi. Elektronik Sosyal Bilimler Dergisi, 14(52), 130-145. https://doi.org/10.17755/esosder.70272
6. Alparslan, A.M. ve Yastıoğlu, S. (2018). Mutlu çalışanlar için öncelikli yönetici erdemleri: bir saha araştırması. Yönetim Bilimleri Dergisi, 16(32), 62-650.
7. Alparslan, M.A., Yastıoğlu, S. ve Taş, M.A. (2017, 25-27 Mayıs). Liderliğin karanlık yönü: kamu ve özel sektör çalışanlarını mutsuz eden yönetici davranışları üzerine bir saha araştırması.25. Uluslararası Yönetim ve Organizasyon Kongresi, Ankara.
8. Asforth, B. (1994), Petty tyranny in organizations. Human Relations, 47(7): 755-778.

9. Aydınay, M. ve Çakıcı (2019, 2-4 Mayıs). yöneticinin olumsuz (yıkıcı) davranışları: çalışanlara etkisi ve verilen tepkiler. 18. Uluslararası İşletmecilik Kongresi, Osmaniye.
10. Aykanat, Z., ve Yıldırım, A. (2012). Etik liderlik ve örgütsel adalet ilişkisi: Teorik ve uygulamalı bir araştırma. Fırak Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 22(2), 260-274.
11. Bakırcı, A., ve Özata, M. (2022). Yönetici davranışlarının çalışan iş doyumu üzerindeki etkisi: Sağlık çalışanları örneği. Hacettepe Sağlık İdaresi Dergisi, 25(1), 175-192.
12. Ballı, E. (2014). Otel işletmelerinde karanlık liderliğin örgütsel bağlılık ve örgütsel sesizlik üzerine Etkisi [Basılmamış doktora tezi]. Mersin Üniversitesi.
13. Başar, U. (2019). Liderin karanlık kişilik özellikleri ile çalışanın tükenmişliği arasındaki ilişkide çalışanın karanlık liderlik algısının aracı rolü: çok düzeyli bir araştırma [Basılmamış doktora tezi]. Başkent Üniversitesi.
14. Bayar, M. (2021). Pozitif liderlik davranışlarının, çalışanların duygusal iyi oluşlarına etkilerinin analizine yönelik bir araştırma. Third Sector Social Economic Review, 56(3), 2147-2176. http://dx.doi.org/10.15659/3.sektor-sosyal-ekonomi.21.09.1666
15. Benson, M., ve Hogan, R. (2008). How dark side leadership personality destroys trust and degrades organizational effectiveness. Organizations & People, 15(3): 10-18.
16. Bilgiç, H.F. (2017). Örgütsel bağlılık ve iş tatmini ilişkisi. Bitlis Eren Üniversitesi İ.İ.B.F. Akademik İzdüşüm Dergisi, 2(3), 35-49.
17. Binboğa, G., Eğin, E., ve Gülova, A. (2018). Örgütsel davranışın karanlık yüzü ve Türkçe literatürün incelenmesine yönelik bir araştırma. Finans Ekonomi ve Sosyal Araştırmalar Dergisi, 3(1), 382-399. https://doi.org/10.29106/fesa.364280
18. Bostancı, H., ve Ekiyor, A. (2015). Çalışanların işe adanmasının örgüt içi girişimciliğe etkisinin incelenmesi. Uluslararası Sağlık Yönetimi ve Stratejileri Araştırma Dergisi, 1(1), 37-51.
19. Çakıcı, A., Yılmaz, M. ve Çakıcı, C. (2023, 13-15 Ekim). Otellerde ara kademe yönetici ve çalışanları iyi hissettiren karşılıklı davranışlar. 23.Ulusal Turizm Kongresi, Denizli.
20. Çakıcı, A., Yılmaz, V., Batmaz, B., Doğan., & Şen Doğan, R. (2025). İstatistiksel Düşünme ve Veri Analizi. Detay Yayıncılık
21. Cesinger, B., Gundolf, K., Hughes, M., Khedhaouria, A., & Montani, F. (2023). The bright and dark sides of the Dark Triad traits among senior managers: effects on organizational commitment. Review of Managerial Science, 17(5), 1731-1763. https://doi.org/10.1007/s11846-022-00571-3
22. Çetin, S., Giderler, C., ve Güler, M. (2017). Lider yöneticilerin çalışanların motivasyonuna ve performansına etkisi: kamu kuruluşunda bir çalışma. Kastamonu Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 19(4), 36-49. https://doi.org/10.21180/kuiibf.2017434553
23. Cheng, B. S., Chou, L. F., Wu, T. Y., Huang, M. P., & Farh, J. L. (2004). Paternalistic leadership and subordinate responses: Establishing a leadership model in Chinese organizations. Asian journal of social psychology, 7(1), 89-117. https://doi.org/10.1111/j.1467-839X.2004.00137.x
24. Damar, A., ve Öztürk, M. (2020). Karanlık Liderlik, İşletme ve Finans Yazıları-IV. Beta.
25. Dedeoğlu, T., Özdevecioğlu, M., ve Oflazer, S. (2016). Örgütlerde işe gömülmüşlüğün (job embededness) çalişanlarin iş ve yaşam kalitesi üzerindeki etkisi: iyimserliğin rolü. Erciyes Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, (47), 135-146.
26. Demir, M. (2011). İşgörenlerin çalışma yaşam kalitesi algılamalarının işte kalma niyeti ve işe devamsızlık ile ilişkisi. Ege Akademik Bakış Dergisi, 11(3), 453-464.
27. Derin, N., Demirtaş, Ö., ve Doğan, T. G. B. (2020). Vizyoner liderlik davranışlarının örgütsel destek aracılığıyla örgütsel vatandaşlık davranışları üzerindeki etkisi: psikolojik rahatlığın düzenleyici rolü. Pamukkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, (41), 550-562. https://doi.org/10.30794/pausbed.693214
28. Ekşili, N. (2019). Pozitif Liderlik Modeli [Basılmamış doktora tezi]. Mehmet Akif Ersoy Üniversitesi.
29. Eriş, Y., ve Arun, K. (2020). Liderin karanlık yüzü: Toksit liderlik davranışlarının çalışanların iş tatminine etkisi. İşletme araştırmaları dergisi, 12(2), 1861-1877. https://doi.org/10.20491/isarder.2020.949
30. Eriş, E.D., ve Kocabıyık, M.S. (2022). Nezaket: örgütlerde yönetici-çalışan ilişkilerini güçlendirici bir davranıştır. Journal Of Yaşar Üniversity, 17(65), 329-350. https://doi.org/10.19168/jyasar.986184
31. Evcimen, C., & Çakıcı, A. (2025). Motivasyonda Etkili Dokunuş: Herzberg’in Çift Faktör Teorisi Bağlamında Bir Değerlendirme. Mersin Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 9(1), 1-13. https://doi.org/10.55044/meusbd.1770060
32. Fascia, S.(2018). The Value of Dark Leadership, Journal of Strategy Operations & Economics, 3(2), pp.1-5
33. Fayol, H. (2005). Genel ve Endüstriyel Yönetim (Çev. M. A. Çalıkoğlu). Adres Yayınları.
34. Fousiani, K., De Jonge, K. M. M., & Michelakis, G. (2025). The bright and dark sides of creativity in employee conflict management; the moderating role of competitive climate. International Journal of Conflict Management, 36(2), 348-370. https://doi.org/10.1108/IJCMA-07-2024-0172
35. Furnham, A., Trickey, G., & Hyde, G. (2012). Bright aspects to dark side traits: Dark side traits associated with work success. Personality and Individual Differences, 52(8), 908-913. https://doi.org/10.1016/j.paid.2012.01.02
36. Gökgöz, H. (2013). Stresin çalışanların performansı üzerine etkisi: öğretim elemanları üzerine bir araştırma [Basılmamış doktora tezi]. Trakya Üniversitesi.
37. Gültaç, A.S., ve Erigüç, G. (2018). Geçmişten günümüze örgütlerde üretkenlik karşıtı iş davranışları: Kavramsal bir bakış açısı [Basılmamış doktora tezi]. Pamukkale Üniversitesi.
38. Güney, T., Taşkıran, E., ve Özkul, E. (2015). Çalışanların duygularını yönetme becerilerinin örgütsel vatandaşlık davranışı üzerindeki etkisi: Sabiha Gökçen Havalimanı çalışanları üzerine bir araştırma. Balıkesir Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 18(34), 99-132. https://doi.org/10.31795/baunsobed.645370
39. Grosser, Kidwell & Labianca.(2010). A Social Network Analysis of Positive and Negative Gossip in Organization. Group & Organization management, 35 (2) pp177-212
40. Gardner, W., Avolio, B.J., Luthans, F., May, D.R. & Walumbwa, F. (2005). Can you see the real me? A self based model of authentic leader and follower development, the leadership quarterly,16 (3): ss.343-372
41. Herzberg, F. (1966). Work and the nature of man. World Publishing Company.
42. Hogan, R. & Hogan, J. (1997). Hogan development survey manual. Oklahama: Hogan Assessment Systems.
43. İşçan, Ö.F., ve Moç, T. (2018). Çalışanların presenteizm (İşte sözde var olma) davranışlarının işe yabancılaşmalarına etkisi: Bir kamu kurumu örneği. İşletme Araştırmaları Dergisi, 10(3), 379-402. https://doi.org/10.20491/isarder.2018.479
44. Kanbur, E. (2018). Aşırı iş yükünün iş ve yaşam doyumu üzerindeki etkisi: işe bağlı gerginliğin aracı rolü. İş ve İnsan Dergisi, 5(2), 125-143. https://doi.org/10.18394/iid.375457
45. Kanten, P. (2014). İşyeri nezaketsizliğinin sosyal kaytarma davranışı ve işten ayrılma niyeti üzerindeki etkisinde duygusal tükenmenin aracılık rolü. Aksaray Üniversitesi İ.İ.B.F. Dergisi 6(1), 11-26.
46. Kanten, P, ve Kanten, S. (2016). Örgütlerde davranışın aydınlık ve karanlık yüzü. Nobel Akademik Yayıncılık.
47. Karabay, M., Akpınar, Ö., ve Görmüş, İ. (2020). Sigorta şirketlerinde çalışanların proaktif kişilik özelliklerinin yenilikçi davranışa etkisinin araştırılması. İktisat Araştırmaları Dergisi, 4(1),.64-77. https://doi.org/10.35333/JORE.2020.150
48. Korkmaz, O. (2017). Otantik liderlik ve örgütsel güven. International Journal of Social Science,(58), 437-454.
49. Kumari, P., Thapliyai,S.(2017).Studying the ımpact of organizational citizenship behavior on organizational effectiveness, İnternational academic ınstitute for science and technology, Vol.4, No.1, pp.9-21
50. Linstead, S., Marechal, G. ve Griffin, R.W. (2014). Theorizing and Researching the Dark Side of Organization, Organization Studies. 35(2), 165-188
51. McCabe, D. (2014). Light in the darkness? Managers in the back office of a Kafkaesque bank. Organization Studies, 35(2), 255-278. https://doi.org/10.1177/0170840613511928
52. Mücevher, M. H. (2023). Çalışanların gözünden iyi yönetici ve kötü yönetici davranışları ve bu davranışların sonuçları üzerine nitel bir araştırma. Enderun, 7(1), 37-64.
53. Narcıkara, E. B. (2017). Örgüt ortamında artarak yükselen olumluluk: pozitif örgüt okulu bakış perspektifi. İş'te Davranış Dergisi, 2(1), 20-33. https://doi.org/10.25203/idd.300393
54. Organ, D. W. (1988). Organizational citizenship behavior: the good soldier syndrome. Lexington Books.
55. Olafsson, R. F., and Johannsdottir, H. L. (2004). Coping with bullying in the workplace: The effect of gender, age and type of bullying. British Journal of Guidance and Counselling, 32(3), 319–333.
56. Örnek, A. Ş., Topkaya, S., ve Çevik, F. F. (2022). İş becerikliliği ve çalışan iyi oluşu üzerine nicel bir araştırma. Yönetim Bilimleri Dergisi, (Özel Sayı), 241-270. https://doi.org/10.35408/comuybd.1151163
57. Örücü, E., ve Kanbur, A. (2008). Örgütsel-yönetsel motivasyon faktörlerinin çalışanların performans ve verimliliğine etkilerini incelemeye yönelik ampirik bir çalışma: Hizmet ve endüstri işletmesi örneği. Yönetim ve Ekonomi Dergisi, 15(1), 85-97.
58. Özalp, İ., ve Öcal, H. (2000). Örgütlerde dönüştürücü transformational liderlik yaklaşımı. Balıkesir Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 3(4), 207-227.
59. Özkan, S., ve Erbay, E. Ö. (2021). Örgüt ikliminin çalışanların sanal kaytarma davranışları üzerindeki etkisi [Basılmamış doktora tezi]. Sakarya Üniversitesi.
60. Özsoy, E., ve Ardıç, K. (2017). Karanlık üçlünün (narsisizm, makyavelizm ve psikopati) iş tatminine etkisinin incelenmesi. Yönetim ve Ekonomi Dergisi, 24(2), 391-406. https://doi.org/10.18657/yonveek.297733
61. Padilla, A., Hogan, R., ve Kaiser, R. B. (2007). The toxic triangle: Destructive leaders, susceptible followers, and conducive environments. The Leadership Quarterly, 18: 176-194.
62. Padilla, A. & Mulvey, P. (2008). Leadership toxicity: sources and remedies. Organisations and People, 15(3), 27–37.
63. Smith, M. B., Hill, A. D., Wallace, J. C., Recendes, T., & Judge, T. A. (2018). Upsides to dark and downsides to bright personality: A multidomain review and future research agenda. Journal of Management, 44(1), 191-217. DOI: 10.1177/014920631773351
64. Şahinbaş, F., ve Erigüç, G. (2019). Pozitif örgütsel davranış yaklaşımıyla işyeri arkadaşlığı ve işe adanma ilişkisi: sağlık çalışanları üzerine bir araştırma. Uluslararası Yönetim İktisat ve İşletme Dergisi, 15(4), 1201-1225. https://doi.org/10.17130/ijmeb.2019456405
65. Taner, B., ve İştin, A.E. (2017). Çalışma ortamında sosyal kaytarma. İnternational Journal of Economics and Administrative Sciences, 3(3), 25-41. https://doi.org/10.29131/uiibd.322959
66. Tepper, B. J. (2000). Consequences of abusive supervision. Academy of Management Journal, 43(2):178-190. https://doi.org/10.5465/1556375
67. Tülemez, S., ve Halis, M.(2019). Liderliğin karanlık yüzü ve çalışanlar üzerindeki olumsuz etkileri. BAİBÜ Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 19(4), 957-980. https://doi.org/10.11616/basbed.v19i51339.658348
68. Ulutaş, M. (2011). Katılımcı yönetimin örgütsel bağlılık ve yaratıcılığa etkisi: İmalat seektöründe bir uygulama, Sosyal Ekonomik Araştırmalar Dergisi, 11(21), 593-615.
69. Üçok, D., ve Turgut, T. (2014). İstismarcı yönetici davranışının işyerindeki sapkın davranışlar üzerindeki rolü. Eskişehir Osmangazi Üniversitesi İİBF Dergisi, 9(3), 163-179.
70. Varışlı, N. (2020). Örgütsel vatandaşlık faktörlerinden nezaket davranışının, çalışanların hizmet kalitesine etkilerinin analizi. İşletme Araştırmaları Dergisi, 12(3), 3089-3109. https://doi.org/10.20491/isarder.2020.1028
71. Yıldırım, A., ve Şimşek, H. (2008) Sosyal Bilimlerde nitel araştırma Yöntemleri. 6. Baskı, Seçkin Yayıncılık, Ankara
72. Yılmazer, A., ve Bahadır, İ. (2011). Otel işletmelerinde önbüro çalışanlarının etik algılamalarına yönelik bir araştırma. Ç.Ü. Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 20(3), 21-40.
73. Yukl, G. (2018). Örgütlerde liderlik (8.baskı). Nobel akademik yayıncılık, Ankara
74. Zengin, Y. (2019). Karanlık liderliğin örgütsel seslilik ve iş tatmini üzerindeki etkisi, Kafkas Üniversitesi İİBF Dergisi, 10(19), 310-337. https://doi.org/10.9775/kauiibfd.2019.013