Çokkültürlülük ve değerler eğitimi: Belçika bağlamında bir ilkokul Fransızca ders kitabının nitel analizi

Öz

Son yıllarda artan küreselleşme ve uluslararası göç hareketleri, kültürel ve dilsel çeşitlilik günümüz toplumlarının belirleyici sosyokültürel dinamiklerinden biri olarak kabul edilmektedir. Küresel ölçekte artan kültürel çeşitlilik, eğitim sistemlerinde bilişsel kazanımların yanı sıra değer temelli öğrenme hedeflerinin de tartışılmasına yol açmıştır. Özellikle ilkokul düzeyinde kullanılan ders kitapları, çocukların dünyayı algılama biçimlerini şekillendiren temel pedagojik araçlar arasında yer almakta; kültürel temsil, değer aktarımı ve kapsayıcılık açısından önemli bir rol üstlenmektedir. Bu çalışma, çokkültürlü ve çokdilli eğitim bağlamlarında kullanılan bir ilkokul 4. sınıf anadil Fransızca ders kitabını, çokkültürlülük ve değerler eğitimi perspektifinden nitel içerik analizi yöntemiyle nasıl temsil edildiğini ortaya koymayı amaçlamaktadır. Araştırmanın kuramsal çerçevesi, Banks ve Nieto’nun çokkültürlü eğitime ilişkin dönüştürücü yaklaşımları ile Schwartz’ın temel değerler kuramına dayanmaktadır. Bu doğrultuda, ders kitabında yer alan dokuz metin; kültürel temsil ve çeşitlilik, eşitlik ve kapsayıcılık, dil kullanımı ve çokdillilik, kimlik ve aidiyet, değer aktarımı, görsellerin kültürel çeşitliliği ve eleştirel düşünme olmak üzere yedi tema çerçevesinde analiz edilmiştir. Araştırma bulguları, ders kitabının değerler eğitimi, kimlik gelişimi ve eleştirel düşünme açısından güçlü pedagojik olanaklar sunduğunu göstermektedir. Metinlerde empati, dayanışma, sorumluluk ve adalet gibi temel değerlerin sıklıkla vurgulandığı görülmüştür. Buna karşılık, kültürel ve dilsel çeşitliliğin doğrudan ve somut temsiller yoluyla sınırlı biçimde ele alındığı; çokdilliliğin ise pedagojik bir farkındalık alanı olarak yeterince görünür kılınmadığı tespit edilmiştir. Sonuç olarak çalışma, incelenen ders kitabının kapsayıcı değerler üretme konusunda güçlü olmakla birlikte, çokkültürlü ve çokdilli gerçeklikleri yansıtma açısından daha zenginleştirici bir yaklaşıma ihtiyaç duyduğunu ortaya koymaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Değerler eğitimi
• çokkültürlülük
• Belçika’da eğitim
• kültürel temsil

Multiculturalism and Values Education: A qualitative analysis of a primary school French textbook in the Belgian context

Öz

In recent years, increasing globalization and international migration have led to cultural and linguistic diversity being recognized as one of the defining sociocultural dynamics of contemporary societies. The growing cultural diversity on a global scale has prompted discussions not only about cognitive gains but also about value-based learning objectives within education systems. At the primary school level, textbooks play a key role in shaping children’s perceptions of the social world, as they influence how values, cultural differences, and social relations are represented. This study aims to reveal how a fourth-grade elementary school French textbook as a native language, used in multicultural and multilingual educational contexts, is represented through a qualitative content analysis approach from the perspectives of multiculturalism and values education. The theoretical framework draws on Banks’ transformative approach to multicultural education, Nieto’s emphasis on equity and inclusion, and Schwartz’s theory of basic human values. Adopting a qualitative research design, the study employs qualitative content analysis to analyse nine narrative texts included in the textbook. The analysis is conducted across seven thematic categories: cultural representation and diversity, equality and inclusion, language use and multilingualism, identity and belonging, values education, cultural diversity in visuals, and critical thinking. Each text is coded according to the degree to which these themes are represented. The findings indicate that values education constitutes a strong dimension of the textbook, with frequent emphasis on empathy, solidarity, responsibility, and justice. Identity and belonging, as well as critical thinking, are also supported through narratives that encourage reflection on characters’ experiences. However, the results reveal limitations in terms of cultural and linguistic diversity. Cultural differences are mostly presented indirectly, while explicit references to diverse cultural groups and multilingual practices remain limited. Overall, the study highlights the need for more inclusive and representative textbook design to better support multicultural and multilingual awareness in primary education.

Anahtar Kelimeler

• Values education
• multiculturalism
• education in Belgium
• cultural representation

Kaynakça

1. Banks, J. A. (1993). Multicultural education: Historical development, dimensions, and practice. Review of Research in Education, 19, 3–49.
2. Banks, J. A. (2010). Multicultural education: Issues and perspectives. Wiley.
3. Banks, J. A. (2014). An introduction to multicultural education (5th ed.). Pearson.
4. Banks, J. A. (2015). Multicultural education: Characteristics and goals. J. A. Banks & C. A. McGee Banks (Eds.), Multicultural education: Issues and perspectives (9th ed.). Wiley.
5. Banks, J. A. (2020). Diversity, Transformative Knowledge, and Civic Education. Routledge.
6. Berkowitz, M. W., & Bier, M. C. (2005). What works in character education: A research-driven guide. University of Missouri–St. Louis, Center for Character & Citizenship.
7. Byram, M. (1997). Teaching and assessing intercultural communicative competence. Multilingual Matters.
8. Cirik, İ. (2008). Çokkültürlü eğitim ve yansımaları. Hacettepe Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 34: 27-40.

9. Cummins, J. (2001). Language, power, and pedagogy: Bilingual children in the crossfire. Multilingual Matters.
10. Council of Europe. (2009). Plurilingual and intercultural education as a right: Language Policy Division, DG IV/EDU/LANG (2009)4. https://rm.coe.int/CoERMPublicCommonSearchServices/DisplayDCTMContent?documentId=09000016805a219d
11. Daniel, E., & Nadi, H. (2013). School values across three cultures: A comparative study. SAGE Open, 3(2), 1–10. https://doi.org/10.1177/2158244013482469.
12. Demirçelik, E. (2020). Eğitimde Çokkültürlülük. Ankara: İksad. ISBN: 978-625-7954-44-0.
13. Dilmaç, B. (2022). Değerler Eğitimi. Sosyal Bilimler Ansiklopedisi (Tübitak Bilim ve Toplum Başkanlığı, Popüler Bilim Yayınları). https://ansiklopedi.tubitak.gov.tr/ansiklopedi/degerler_egitimi
14. Dönmez, İ., & Uyanık, Ö. (2022). Farklı ülkelerde değerler eğitimi ve değer eğitimi programlarından örnekler. Temel Eğitim Araştırmaları Dergisi, 2(1), 1–23. https://doi.org/10.55008/te-ad.1099697
15. Enseignement. (t.y.). Le Portail de l’Enseignement en Fédération Wallonie-Bruxelles. http://www.enseignement.be/index.php?page=27436#circulaire
16. Enseignement Catholique Fondamental. (2022). Programme de l’école primaire P3–P4, Volume 2: Français, éducation culturelle et artistique.
17. Eurydice. (2025). Belgium (French Community): Education system overview. European Commission. https://eurydice.eacea.ec.europa.eu/eurypedia/belgium-french-community/overview
18. Fédération Wallonie-Bruxelles. (2022). Tableaux synoptiques de l’éducation culturelle et artistique. Administration générale de l’Enseignement. https://www.fw-b.be
19. Halstead, J. M., & Taylor, M. J. (2000). Values in education and education in values. Falmer Press.
20. Huber, J., & Reynolds, C. (Eds.). (2014). Developing intercultural competence through education (Pestalozzi Series No. 3). Council of Europe Publishing.
21. Karasu-Avcı, E., Faiz M.,Turan, S. (2020). Etkili Vatandaşlık Eğitiminde Değerler Eğitimi: Sosyal Bilgiler Öğretmenlerinin Düşünceleri. Değerler Eğitimi Dergisi, Haziran 2020, Cilt: 18, No: 39, 263-296.
22. Kardaş, M. N. & Cemal, S. (2017). Değerler eğitimi ve Türkçe öğretiminde değer eğitimi üzerine yapılan araştırmalara ilişkin kaynakça denemesi. Karadeniz Sosyal Bilimler Dergisi, 9(16), 383–412.
23. Kesimci, N. (2024). Schwartz değer kuramı bağlamında Türk halk hikâyeleri üzerine bir inceleme (Yüksek lisans tezi). Kırıkkale Üniversitesi. https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/TezGoster?key=usXiZIM9Lp0wk-YzRoaT-8JGWQxYwFXveVgO-TW828Tz5-P-51ToRQ7BDe1lZ_dQ
24. Kramsch, C. (1998). Language and culture. Oxford University Press.
25. Kuckartz, U. & Rädiker, S. (2023). Qualitative content analysis: Methods, practice and software (2nd ed.). SAGE. Le Ministère de L’Éducation Nationale. (2025). Le Ministère et l’Unesco. https://www.education.gouv.fr/le-ministere-et-l-unesco-2948.
26. Lin, Y. (2025). Preschool educators’ perceptions on values education: A systematic review. Education Sciences, 15(2), 140. https://doi.org/10.3390/educsci15020140.
27. McGee Banks, C. A., & Banks, J. A. (1995). Equity pedagogy: An essential component of multicultural education. Theory Into Practice, 34(3), 152–158.
28. Nieto, S. (1996). Affirming diversity: The sociopolitical context of multicultural education (2nd ed.). Longman.
29. Nieto, S. (2002). Language, culture, and teaching. Lawrence Erlbaum Associates.
30. Nieto, S. (2006). Diversity education: Lessons for a just world. In Diversity and social cohesion in schools and higher education (ss. 1–36). Conference presented at the University of Pretoria, July 17–19.
31. Nieto, S. (2008). Culture and education. Yearbook of the National Society for the Study of Education, 107(1), 127–142.
32. Nieto, S. (2010). The light in their eyes: Creating multicultural learning communities (10th anniversary ed.). Teachers College Press.
33. Ramsey, P. G. (2015). Teaching and learning in a diverse world: Multicultural education for young children (4th ed.). Teachers College Press.
34. RTL Info. (2024). Bruxelles, une ville toujours plus multiculturelle: découvrez la langue en tête parmi les 104 parlées sur son territoire. RTL Info. https://www.rtl.be/actu/belgique/societe/bruxelles-une-ville-toujours-plus-multiculturelle-decouvrez-la-langue-en-tete/2024-05-17/article/669598
35. Schwartz, S. H. (1992). Universals in the content and structure of values: Theoretical advances and empirical tests in 20 countries. In M. Zanna (Ed.), Advances in experimental social psychology, Vol. 25, ss. 1–65. Academic Press.
36. Schwartz, S. H. (1994). Are There Universal Aspects in the Structure and Contents of Human Values?. Journal of Social Issues, Vol. 50(4), 19-45.
37. Schwartz, S. H. (2011). Values: Cultural and individual. In F. J. R. van de Vijver, A. Chasiotis, & S. M. Breugelmans (Eds.), Fundamentals of cross-cultural psychology, ss. 3–20. Cambridge University Press.
38. Schwartz, S. H. (2012). An overview of the Schwartz theory of basic values. Online Readings in Psychology and Culture, 2(1), 1–20. https://doi.org/10.9707/2307-0919.1116
39. UNESCO. (2001). Universal Declaration on Cultural Diversity. Paris: United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization. https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000127162
40. UNESCO. (2005). Convention on the Protection and Promotion of the Diversity of Cultural Expressions. Paris: United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization. https://unesdoc.unesco.org/ark:/48223/pf0000147908
41. United Nations. (2015). Transforming our world: The 2030 Agenda for Sustainable Development. New York: United Nations. https://sdgs.un.org/2030agenda
42. Zuhri, S. (2023). Strengthening the Values of Multicultural Education to Develop Equality. Journal of Educational and Social Research, Vol 13 (3), 83-95. E-ISSN: 2240-0524.