Hilebaz Anlatı Kahramanlarına Türkçede Bütüncül Bir Adlandırma Önerisi: Oyunbaz

Öz

Türkçe literatürde sıklıkla hilebaz olarak adlandırılan anlatı kahramanları, farklı kültürlerin halk anlatılarında, Coyote, Ananse, Susa-No-o, Bauba, Sun Wukong, Keloğlan, Tastarakay örneklerinde olduğu gibi özel isimleri ile varlık gösterir. Bu anlatı kahramanlarına, uluslararası çalışmalarda genel bir adlandırma ile trickster ismi uygun görülmüştür ancak bu adlandırmanın yeterliliği de sorgulanmıştır. Türkçede ise figürü ifade etmek üzere hem çeviri metinlerde hem de özgün çalış- malarda hilebaz, hilekâr ya da düzenbaz adlandırmaları kullanılmaktadır. Figür söz konusu olduğunda üzerinde durulması gereken en önemli nokta, onun iyi ve kötü çift yönlü doğaya sahip olmasıdır. Bu çalışmada, hilebaz, hilekâr ya da düzenbaz kelimelerinin figürün özelliklerini bütüncül şekilde ifade edip etmediğini farklı halk anlatıları üzerinden irdeledik. Onun çift yönlü doğasını vurgulamak üzere Türk dünyasından seçtiğimiz Nohut Oğlan, Fatmacık, Köse, Behlül’ün Uykusu ve Maaday-Kara gibi farklı anlatı türlerinin merkezindeki kahramanları ele aldık. Nohut Oğlan masalı dışında, seçilen dört anlatının da merkezindeki kahramanların bilge, kurtarıcı ve olumlu özellikler taşıdıklarını ortaya çıkardık. Hilebaz, hilekâr ya da düzenbaz kelimelerinin Türkçede sahtekârlık ya da dolandırıcılık gibi gayriahlaki anlamlara geldiğini yani figürün bir tek yönünü temsil edebileceğini belirterek Türkçede bütüncül ve ortak bir adlandırma önerisi olarak oyunbaz terimini sunduk. Bu önerinin gerekçelerini ise oyun kavramının Türk halk kültüründeki yeri ve oyun kuramları çerçevesinde temellendirdik.

Anahtar Kelimeler

• halk anlatıları
• trickster
• oyunbaz
• hilebaz
• hilekâr

A Holistic Naming Proposal for Trickster Narrative Heroes in Turkish: Playful

Öz

Various cultures with distinct names such as Coyote, Ananse, Susa-No-o, Bauba, Sun Wukong, Keloğlan, and Tastarakay. While the term trickster has been broadly used to categorize these narrative heroes in international studies, its adequacy has been questioned. In Turkish, translated texts and original works alike employ terms like trickster, cheater, or deceiver to depict this character. A crucial aspect to consider regarding these figures is their dual nature, encompassing both positive and negative qualities. This study investigates whether the terms trickster, cheater, or deceiver comprehensively capture the essence of these characters across diverse folk narratives. To underscore their dualistic nature, we analyze protagonists from various narrative genres such as Chickpea Boy, Fatmacık, Köse, Behlül’s Sleep, and Maaday-Kara, selected from Turkic cultures. Apart from the tale of The Chickpea Boy, our examination reveals that the central characters in all four narratives exhibit wisdom, benevolence, and positive traits. We argue that in Turkish, the terms trickster, cheater, or deceiver imply negative connotations such as fraud or deceit, thus potentially limiting their portrayal of these characters to only one aspect. Therefore, we propose the term “playful” as a comprehensive and culturally resonant alternative in Turkish. This suggestion is grounded in the significance of play within Turkish folk culture and game theories.

Anahtar Kelimeler

• folk narratives
• trickster
• playful
• cheater
• deceiver

Kaynakça

1. And, M. (2022). Oyun ve bügü. Yapı Kredi.
2. Alangu, T. (2017). Billur köşk masalları. Yapı Kredi.
3. Babcock-Abrahams, B. (Mar., 1975) A Tolerated margin of mess: the trickster and his tales Reconsidered. Journal of the Folklore Institute, 11 (3), 147-186.
4. Başgöz, İ. (1999). Geçmişten günümüze Nasreddin Hoca. Pan.
5. Bekki, S. (2007). Maaday-Kara Altay kahramanlık destanı. Ötüken.
6. Bergson, H. (2014). Gülme (D. Çetinkasap, Çev.) Türkiye İş Bankası Kültür.
7. Boratav, P. N. (1992). Zaman zaman içinde. Adam.
8. Boratav, P. N. (2001). Uçar leyli. Tarih Vakfı.

9. Boratav, P. N. (2015). Az gittik uz gittik. İmge kitabevi.
10. Caillois, R. (2001). Man play and games. University of Illinois Press.
11. Carroll, M. P. (1984). The trickster as selfish-buffoon and culture hero. Ethos, 12 (2) 105-131.
12. Daniels, M. (2014). Bir nefeste dünya mitolojisi (P. Üstel, Çev.) Maya.
13. Demir, N. (2018). Anadolu Türk masallarından derlemeler. Ötüken.
14. Eren, H. (1999). Türk dilinin etimolojik sözlüğü. Bizim Büro.
15. Ergun, P. (2004). Altay destanlarında ve Anadolu Türk masallarında Tastarakay-Keloğlan. Türk Dünyası Dil ve Edebiyat Dergisi, 18, 37-45.
16. Harmancı, M. (2010). Keloğlan’ın hilebazlığı. Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi, 1(2).
17. Harmancı, M. (2012). Keloğlan’ın mitik aynadaki görüntüsü. Milli Folklor, 94, 72-80. Huizinga, J. (2006). Homo ludens. (M. A. Kılıçbay, Çev.) Ayrıntı.
18. Hyde, L. (2019). Hilekârın marifeti bu dünya. (E. Ayhan, Çev.) Alfa.
19. Hynes, W. J. ve William G. D. (1993). Mythical trickster figures. University of Alabama Press.
20. İsmayilov, R. (2011). Bəhlul danəndə lətifələri. Altun Kitap.
21. Jung, C. G. (2016). Analitik psikoloji sözlüğü. (N, Nirven, Çev.) Pinhan.
22. Jung, C. G. (2019). Dört arketip. (Z. A. Yılmazer, Çev.) Metis.
23. Koçak, A. ve Fatma Zehra, U. (2021). Gerçekleri ters yüz eden aykırı kahramanlar. Millî Folklor, 131, 87-96.
24. Leeming, D. A. (2020). A’dan z’ye dünya mitolojisi (N. Soysal, Çev.) Say.
25. Ögel, B. (2014). Türk mitolojisi II. Türk Tarih Kurumu.
26. Ölçer Özünel, E. (2005). Kel Ata’dan Keloğlan’a ‘hilebaz’ dönüşüm. Milli Folklor, 67, 47-52.
27. Radin, P. (1956). The trickster: a study in American Indian mythology. Philosophical Library.
28. Ricketts, M. L. (1966). “The north American Indian trickster”. History of Religions, 5 (2), 327-350.
29. Sakaoğlu, S. (2003). Masal araştırmaları. Akçağ.
30. Tecimer, Ö. (2006). Sinema modern mitoloji. Plan B.
31. Teit, J. (1898). Traditions of the Thompson River Indians of British Columbia. Houghton Mifflin.
32. Uçkun, R. (2018). Keloğlan tipinin Gagauz masallarındaki yansımaları. Türk Dünyası İncelemeleri Dergisi, 18 (2), 542-569.
33. Elektronik Kaynaklar: Kubbealtı Lugatı. Erişim adresi: https://www.lugatim.com/s/hilebaz (Erişim Tarihi: 06.04.2024).
34. Uludağ, S. TDV İslâm Ansiklopedisi. Erişim adresi: https://islamansiklopedisi.org.tr/behlul-i-dana (Erişim Tarihi: 06.04.2024).