Moral Content of Institutions to Regulate Social Life in the Alevi-Bektashi Belief System in the Context of the Concept of Virtue Ethics

Öz

The content and framework of the concept of morality are determined by normative structures, and this concept is as old as human history. Man is a social being and for this reason, he has needed moral institutions and teachings that enable him to live together in every period of history. Moral teachings can be shaped under theological, cultural and legal headings, and these theories cover the totality of rules aimed at shaping human behavior, interpersonal relations and social life. In the Alevi-Bektashi belief system, there are structures that have the mission of regulating social life, as well as the elements that constitute the theological and philosophical content. These structures have moral propositions because they undertake the mission of regulating relations between people and are built on the theological system. Belief systems also have the feature of having moral answers on the theological level and promising to shape the moral dimension of the social humanity through these answers. In the Alevi-Bektashi belief, the institutions that regulate social life and provide formulas for regulating human relations are institutions of “musahiplik” and “düşkünlük”. These institutional structures also contain answers to how the moral value system of the belief universe in question is shaped. Evaluating the moral values of the Alevi-Bektashi belief system from a philosophical perspective is important in understanding the value judgments of the belief system. Based on this, in my study, from a conceptual perspective, I evaluated the moral obligations of institutions of “musahiplik” and “düşkünlük” through the concept of virtue ethics. Focusing on the concept of ethics, which is a problem belonging to the discipline of philosophy, I aimed to examine the moral dimension of the belief system in question by providing information about the institutions of “musahiplik” and “düşkünlük” that shape moral norms within the Alevi-Bektashi belief system.

Anahtar Kelimeler

• Alevi-Bektashi belief system
• moral philosophy
• virtue ethics
• "musahiplik"
• "düşkünlük"

Erdem Etiği Bağlamında Alevi-Bektaşi İnancında Toplumsal Yaşamı Düzenlemeye Yönelik Kurumların Ahlaki İçeriği

Öz

Normatif yapılarla içeriği ve çerçevesi tayin edilen ahlak kavramının mevcudiyeti, insanlık tarihi kadar eskidir. Sosyal bir varlık olan insanın bir arada yaşama noktasında düzenleyici önermeler sunan ahlak kurum ve öğretilerine duyduğu ihtiyaç hiçbir zaman eksilmemiştir. Teolojik, kültürel ve hukuki zeminlerde biçimlenebilen ahlak öğretileri; bireyin tutum ve davranışlarını, insanlar arası ilişkileri, dolayısıyla da toplumsal hayatı düzenlemeye yönelik olarak sunulan kaideler toplamına işaret eder. İnanç sistemleri de teolojik düzlemde ahlaki yanıtları olan ve bu yanıtlar vasıtasıyla sosyal insanın moral boyutunu biçimlendirmeyi vadeden yapılardır. AleviBektaşi inanç sisteminde, teolojik ve felsefi boyutları oluşturan unsurların yanında sosyal hayatı düzenleme misyonu olan yapılar da mevcuttur. Bu yapılar, insanlar arasındaki ilişkileri düzenleme vaadi taşıması ve teolojik bir altyapı üzerine inşa edilmesi dolayısıyla ahlaki önermeleri de olan yapılardır. Alevi-Bektaşilikte sosyal hayatı organize eden, insanlar arasındaki ilişkilerin düzenlenmesi noktasında formüller öneren kurumlar, musahiplik ve düşkünlük kurumlarıdır. Bu kurumların yapı ve içerik bilgisi, söz konusu inanç evreninin ahlaki değerler sisteminin nasıl ve ne şekilde biçimlendiğine ilişkin yanıtları da barındırmaktadır. Alevi-Bektaşi inanç sisteminin ahlaki değerlerinin felsefi bir bakış açısıyla değerlendirilmesi, değerler sistematiğine ilişkin yanıtların okunaklı kılınması noktasında önem arz etmektedir. Buradan hareketle bu çalışmada, kavramsal bakış açısıyla musahiplik ve düşkünlük kurumlarının ahlaki yükümlülüklerini erdem etiği kavramı üzerinden değerlendirmeye tabi tuttum. Felsefe disiplinine ait bir problem olan etik kavramı odağında, Alevi-Bektaşi inanç sisteminde ahlak normlarını biçimlendiren musahiplik ve düşkünlük kurumları hakkında bilgi vererek söz konusu inanç sisteminin moral boyutunu mercek altına almayı amaçladım.

Anahtar Kelimeler

• Alevi-Bektaşi inanç sistemi
• ahlak felsefesi
• erdem etiği
• musahiplik
• düşünlük

Kaynakça

1. Akın, B. (2019). Kültürel belleğin uzman taşıyıcıları: Alevi cem zâkirleri. Uluslararası Halkbilimi Araştırmaları Dergisi, 3, 93-109.
2. Akın, E. (2018). Kültürel bellek aktarımında sosyal örgütlenme ve kontrol mekanizması ilişkisi: Musahiplik kurumu örneği. Alevilik-Bektaşilik Araştırmaları Dergisi, 18, 295-318.
3. Aristoteles (1997). Nikomakhos’a etik. (S. Babür, Çev.) Ayraç.
4. Atalay, A. A. (2011). Alevilik (Alevilikte cem, görgü, musahiplik, düşkünlük, semah…) Can.
5. Bal, H. (1997). Alevi-Bektaşi sosyolojisi. Ant.
6. Bozkurt, F. (Haz.) (2015). Buyruk -İmam Cafer-i Sadık buyruğu-. Kaynak.
7. Bozkurt, F. (Haz.) (2018). Buyruk -İmam Cafer-i Sadık buyruğu-. Salon.
8. Cevizci, A. (2015). Etik -ahlak felsefesi-. Say.

9. Cevizci, A. (2017). Felsefe tarihi. Say.
10. Çelepi, M. S. (2016). Anadolu’da toplumsal kimliğin inşası ve Dede Korkut boylarındaki bireyin tekâmülü. Hacettepe Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 25, 65-89.
11. Erdem Kük, D. G. (2023). Alevi-Bektaşi gülbankları. Paradigma.
12. Ersal, M. (2011). Alevi inanç sistemindeki ritüelik özel terimler: Musahiplik. Turkish Studies, 6 (1), 1087-1110.
13. Gökbel, A. (2019). Ansiklopedik Alevi Bektaşi terimleri sözlüğü. Atatürk Kültür Merkezi Başkanlığı.
14. Kart, B. (2006). Deontolojist ve teleolojist kuramlar ikileminde “erdem etiği” [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi] Hacettepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Felsefe Anabilim Dalı.
15. Kollar, N.R. (2005). Virtue Ethic. Ethics (J.K. Roth, Ed.) Salem Press.
16. Korkmaz, E. (2016). Alevilik ve Bektaşilik terimleri sözlüğü. Anahtar Kitaplar.
17. Küpeli, M. (Haz.) (2017). Buyruk -İmam Cafer-i Sadık buyruğu- (Gözden geçirilmiş ekler bölümü ilaveli) Barış.
18. Melikoff, I. (1993). Uyur idik uyardılar: Alevilik, Bektaşilik araştırmaları (T. Alptekin, Çev.) Cem.
19. Maclntyre, A. (2001). Erdem peşinde -ahlâk teorisi üzerine bir çalışma- (M. Özcan, Çev.) Ayrıntı.
20. Noyan, B. (1995). Bektaşilik Alevilik nedir?. Ant/Can.
21. Özlem, D. (2004). Etik- Ahlak felsefesi. İnkılap.
22. Tekerek, İ. (2007). Aristoteles’te Etik. Kaygı: Bursa Uludağ Üniversitesi Fen Edebiyat Fakültesi Felsefe Dergisi, 8, 91-105.
23. Uludağ, S. (2012). Tasavvuf terimleri sözlüğü. Kabalcı.
24. Yaman, A. (2009). Alevilikte toplumsal kontrol kurumu: Düşkünlük. Geçmişten günümüze AlevîBektaşî kültürü. (A. Y. Ocak, Ed.) T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı.
25. Weber, A. (1998). Felsefe tarihi (H. V. Eralp, Çev.) Sosyal.
26. Elektronik kaynakça: URL 1: Türk Dil Kurumu Sözlükleri. https://sozluk.gov.tr/, (Erişim Tarihi: 08.11.2023).