Sennur Sezer’de Görsel Betim: Bir Anının İkonografisi

Öz

Makale, Sennur Sezer’in (1943-2015) Evrensel gazetesinde 1995’te yayımlanan “Ben Sennur Sezer” yazısında, Taşkızak Tersanesinde çalıştığı yıllarda, not bıra karak intihar eden bir ustabaşıyı anlattığı anısını konu almaktadır. Bu anı, okura birçok ölüm ve intihar temalı resmi çağrıştırmaktadır. Amacımız, üç farklı uzman lık alanı (edebiyat, halkbilim, sanat tarihi) çerçevesinden anı ile sanat tarihindeki kimi eserler arasındaki ortak kalıpları keşfetmek; anıdaki olayların temelinde yer alan sosyal, edebî ve sanatsal bağlamı oluşturup anının gizli kurgusuna, derin an- lamına ulaşmaktır. Anının ikonografisi, Simon Morley’in sanat eserlerini analizde kullandığı yedi anahtar (tarihî, biyografik, estetik, deneyimsel, kuramsal, skeptik, piyasa); Ernst Kris ve Otto Kurz’un mitik sanatçı biyografisi yöntemleriyle çözüm lenmektedir. Bulgulardan bazıları şöyledir: Sezer’in entelektüel derinliği, sözünün görsel gücü, edebiyat ve sanat dünyasındaki çok yönlülüğü sayesinde anı, çok katmanlı bir sanat eserine dönüşmektedir. Sezer’in görsel bir dille oluşturulduğu savlanan anısı ile görsel sanatlar arasındaki ilişki şu dört yolla gerçekleşmektedir: Trajik bir olaya dayansa da ölümün güzellemesinin yapılması, ölümün sakinliği, ölenin huzura kavuşmuş olarak betimlenmesi, son nefesine dek kendini ifade etme. Anıyı âdeta bir tabloya dönüştüren diğer unsurlar arasında farklı edebî türlerden yararlanma, ölü bedeni yücelten kalıp imge kullanımı vardır; ana estetik büküm tekniğidir. Özgün çalışma tarzıyla Sezer edebî kolajcı olarak da nitelendirilebilir. Anı, söylence sever bir yazar olarak Sezer’in biyografisinde de bir dönüm noktası olup yazarlık yolunu seçmesinin etiyolojik efsanesine dönüşmektedir.

Anahtar Kelimeler

• Sennur Sezer
• görsel betim
• Morley’in yedi anahtarı
• mitik sanatçı biyografisi
• intihar/ölüm

Visual Depiction in Sennur Sezer: Iconography of a Memoir

Öz

The article examines the memoir of Sennur Sezer (1943–2015), in which she wrote in an article titled “I am Sennur Sezer,” published in the Evrensel newspaper in 1995, about a foreman who committed suicide, leaving a note, during the years she worked at Taşkızak Shipyard. This memoir reminds the reader of many images of death and suicide. Our purpose is to explore the patterns of transition between the memoir and the works of art it tells within the framework of three different areas of expertise (literature, folklore, art history) in order to obtain the hidden fiction and deep meaning by creating the social, literary, and artistic context underlying the events in the memoir. The iconography of the memoir is analyzed using the seven keys proposed by Simon Morley in analyzing works of art (historical, biographical, aesthetic, experiential, theoretical, skeptical, market) and Ernst Kris and Otto Kurz’s mythic artist biography methods. Some of the findings are as follows: Because of Sezer’s intellectual depth, the visual power of her words, and her versatility in the world of literature and art, the memoir turns into a multi-layered work of art. The relationship between Sezer’s memoir, which is claimed to have been created with a visual language, and visual arts is realized in the following four ways: Even if it is based on a tragic event, glorifying death, the calmness of death, depicting the deceased at peace, expressing the deceased until his last breath. Other elements that transform the memoir into a painting contain the use of different literary genres and stereotyped images that glorify the dead body; the main aesthetic tool is the twisted structure. With her original working style, Sezer can also be described as a literary collage maker. The memoir is also a turning point in the biography of Sezer, who loves myths, and it turns into the etiological legend of Sezer’s choice of the path of writing.

Anahtar Kelimeler

• Sennur Sezer
• visual depiction
• Morley’s seven keys
• mythic artist biography
• suicide/death

Kaynakça

1. Acines, M.P., vd. (2015). Suicide note and the psychological autopsy: Associated behavioral aspects. Actas Esp Psiquiatr, 43(3), 69-79.
2. Aktulum, K. (2016). Resimsel alıntı. Çizgi.
3. Alptekin, K. (2002). Türkiye’de tamamlanmış intiharların cografi yerleşim birimleri ve cinsiyetlere göre dağılımı. Başbakanlık Aile Araştırma Kurumu Başkanlığı.
4. Anekwe, C.V., vd. (2020). Socioeconomics of obesity, Curr Obes Rep, 9(3), 272-279.
5. Ariés, P. (2015). Batı’da ölümün tarihi (I. Gürbüz, Çev.) Everest.
6. Arkun, N. (1978). İntiharın psikodinamikleri. İstanbul Üniversitesi.
7. Augé, M. (2017). Yaşsız zaman-Kendi etnolojini yapmak (Ö. Naldemirci, Çev.) Yapı Kredi.
8. Başgöz, İ. (1968). İzahlı Türk halk edebiyatı antolojisi. Ararat.

9. Berntsen D. ve Bohn A. (2015). Kültürel yaşam senaryoları ve bireysel yaşam öyküleri. Zihinde ve kültürde bellek içinde (s.79-105). (Y. Aşçı Dalar, Çev.) (P. Boyer ve J.V. Wertsch, Haz.) İş Bankası Kültür.
10. Bourdieu, P. (2006). Pratik nedenler (H.U. Tanrıöver, Çev.) Hil.
11. Burke, P. (2003). Tarihin görgü tanıkları. (Z. Yelçe, Çev.) Kitap.
12. Carr, E.H. (1996). Tarih nedir? (M.G. Gürtürk, Çev.) İletişim.
13. Çetin, V. (2017). Demokrat parti ve işçi hakları (1946-1960) [Yayımlanmamış yükseklisans tezi] Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
14. Deleuze, G. ve Guattari, F. (2001). Kafka-Minör bir edebiyat için (Ö. Uçkan ve I. Ergüven, Çev.) Yapı Kredi. Douglas, M. (2016). Kurumlar nasıl düşünür? (M. Özcaner, Çev.) İthaki.
15. Draaisma, D. (2012). Yaşlandıkça hayat neden çabuk geçer (G. Koca, Çev.) Metis.
16. Draaisma, D. (2016). Sıla hasreti fabrikası (D. Tunç, Çev.) YKY.
17. Dünder, B. (2013). Konuşmalar kitabı. Paradoks.
18. Eagleton, T. (2014). Edebiyat kuramı (T. Birkan, İngilizceden Çev.) Ayrıntı.
19. Er, M. ve Deniz, A. (2017). Tersane hikâyeleri. Türkiye Gemi ve Yat İhracatçıları Birliği. Goffman, E. (2014). Damga (Ş. Geniş, L. Ünsaldı ve S.N. Ağırnaslı, Çev.) Heretik.
20. Goffman, E. (2019). Kamusal alanda ilişkiler. Heretik.
21. Gombrich, E.H. (2015). İmge ve göz (K. Atakay, Çev.) YKY.
22. Greenblatt, S. ve Gallagher, C. (2008). Yeni tarihselciliği uygulamak. Kritik Dergisi (B. Açıl, Çev.), (1), 20-34.
23. Güneş, M. ve Manav, N. (2019). Osmanlı Devleti’nin iç borçlanma kaynakları olarak emekli ve yar dımlaşma sandıkları. SUTAD. (47), 313-334.
24. İkinci beş yıllık kalkınma planı 1968-1972. (t.y.). Başbakanlık Devlet Planlama Teşkilatı Müsteşarlığı. İstatistik göstergeler 1923-2009. (2010). Türkiye İstatistik Kurumu.
25. Jason, H. (1971). Concerning the “historical” and the “local” legends and their relatives, The Journal of American Folklore, 84(331), 134-144.
26. Kara, Ç. (2009). Günümüz efsanelerinde kentli ölümleri. E. Naskali ve G. Yüksekkaya (Ed.) Uçmağa varmak kitabı içinde (s. 201-226). Kitabevi.
27. Koç, Y. (2022). Türkiye işçi sınıfı tarihi-Osmanlı’dan 2020’ye. TEKGIDA-İŞ. Kris, E. ve Kurz, O. (2016). Sanatçının imgesinin oluşumu: Efsane, mit ve büyü. (S. Gürses, Çev.) İthaki.
28. Köktener, A. (2005). Bir gazetenin tarihi: Cumhuriyet. Yapı Kredi. Lang, A. vd. (2021). Differences between suicide note leavers and other suicides: A German psychological autopsy study. Journal of Psychiatric Research. (137), 173-177.
29. Lässig, S. (2013). Modern tarihte biyografi-Biyografide modern tarihyazımı. Otur Baştan Yaz Beni içinde (s.29-58).(C. Özkılıç, Çev.).(A. Kırmızı, Haz.) Küre.
30. Morley, S. (2022). Modern sanatın yedi anahtarı (E. Açanal, Çev.) Hayalperest.
31. Okay, M.O. (2012). Beşir Fuad-İlk Türk pozitivist ve naturalisti. Dergâh.
32. Olgun, Ç. (2023). Çağdaş sanat eleştirisi kuramlarının Türk resim sanatına yansımaları (1950-2000) [Yayımlanmamış doktora tezi] Pamukkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
33. Pektaş, Ş. (2012). Menderesli yıllar-Demokrat parti döneminde işçi hareketleri. Fırat.
34. Phillips, I. (2012). A clash of harmony: Forgery as politics in the work of Thomas Chatterton. Critical Survey, 24(3), 23-47.
35. Schacter, D.L. (2010). Belleğin izinde. (E. Özgül, Çev.) YKY.
36. Samraj, B. ve Gawron, J.M. (2015). The suicide note as a genre: Implications for genre theory. Journal of English for Academic Purposes, (19), 88-101.
37. Sezer, S. (2001). Dilsiz dengbej. Varlık-Kitap Eki, (112), 6.
38. Sezer, S. (2008). Edebiyatın tanıklığı 1950-1975. 68’in edebiyatı edebiyatın 68’i içinde (s. 13-98) Evrensel.
39. Sezer, S. (2009). Kasımpaşa. Heyamola.
40. Sezer, S. (2017). Direnç (Bütün şiirleri) Manos.
41. Sezer, S. ve Özyalçıner, A. (2007). Halk şiirinden seçmeler. Morpa.
42. Shakespeare, W. (2024). Hamlet. (S. Eyüboğlu, Çev.) Türkiye İş Bankası.
43. Şüyün, F. (2019). Adnan Özyalçıner’le söyleşi. Adnan Özyalçıner-Mahallem İstanbul içinde (s.13-82) TÜYAP A.Ş.
44. Taburoğlu, Ö. (2016). Resim, söz ve yazı. Doğu Batı.
45. Uçar, A. (2007). 1950’ler Türkiye’sinde edebiyat dergiciliği: Poetikalar ve politikalar [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi] Bilkent Üniversitesi Ekonomi ve Sosyal Bilimler Enstitüsü.
46. Volant, E. (2024). İntiharlar sözlüğü (T. Ilgaz, Çev.) Sel.
47. Williams H.L. ve Conway M.A. (2015). Otobiyografik anı ağları. Zihinde ve kültürde belek içinde (s.43-77). (Y. Aşçı Dalar, Çev.) (P. Boyer ve J.V. Wertsch, Haz.) İş Bankası Kültür.
48. Yumru, D. (1999). Bir anlatı türü olarak anı [Yayımlanmamış yüksek lisans tezi] Mersin Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
49. Yücel, H. (2013). İmgeden yoruma. Ayrıntı.
50. Yenidünya, C. (2013). Tefecilik suç (TCK.m.241). Banka ve Finans Hukuku Dergisi. 2(6), 3-29.
51. Elektronik Kaynaklar: Url-1: Aysan, A.F. vd. (2007). Türkiye’de kredi kartı sektöründe yasal düzenlemeler ve rekabet-Araş tırma raporu. İstanbul: Boğaziçi Üniversitesi, Erişim adresi: http://ideas.econ.boun.edu.tr/RePEc/ pdf/200706.pdf (Erişim tarihi: 01.05.2024).
52. Url-2: Bankamız tarihinin kilometre taşları. Ziraat Bankası. Erişim adresi: https://www.ziraatbank. com.tr/tr/bankamiz/hakkimizda/bankamiz-tarihcesi (Erişim tarihi: 01.05.2024).
53. Url-3: But you did that in thirty seconds. No, it has taken me forty years to do that. Quote Investigator. Erişim adresi: https://quoteinvestigator.com/2018/01/14/time-art/ (Erişim tarihi: 03.10.2024).
54. Url-4: Hanehalkı bilişim teknolojileri kullanım araştırması 2015. TÜİK. (2015). Erişim adresi: https:// data.tuik.gov.tr/Bulten/Index?p=Survey-on-Information-and-Communication-Technology-(ICT) Usage-in-Households-and-by-Individuals-2015-18660 (Erişim tarihi: 01.05.2024).
55. Url-5: James McNeill Whistler. Wikipedia. Erişim adresi: https://en.wikipedia.org/wiki/James_McNe ill_Whistler (Erişim tarihi: 03.10.2024).
56. Url-6: Kaynak, E., vd. (1995). Correlates of credit card acceptance and usage in an advanced middle eastern country. Journal of Services Marketing. 9(4), 52-63. Erişim adresi: https://www.researchga te.net/publication/235255060 (Erişim tarihi: 01.05.2024).
57. Url-7: Kronoloji. Bankalararası Kart Merkezi. Erişim adresi: https://bkm.com.tr/kronoloji/ (Erişim ta rihi: 01.05.2024).
58. Url-8: Kültür Servisi. (2015). Kadın, şair, işçi, anne, yoldaş, abla, arkadaş: Sennur Sezer. Evrensel. Erişim adresi:https://www.evrensel.net/haber/262258/kadin-sair-isci-anne-yoldas-abla-arkadas-sennur-sezer (Erişim tarihi: 22.04.2024).
59. Url-9: Nujen, A.F. (2023). Sanat dünyanın resmini çizeyim: Sennur Sezer, bin cevapsız çağrı. T24. Eri şim adresi: https://t24.com.tr/yazarlar/ayfer-feriha-nujen/sana-dunyanin-resmini-cizeyim-sennur sezer-bin-cevapsiz-cagri,41710 (Erişim tarihi: 27.06.2024).