Fârâbî’nin Uzlaşımcı Dil Teorisinin Bir Temeli Olarak Çokdilliliği

Yıl 2026, Cilt: 32 Sayı: 126 , 529 - 544 , 01.05.2026

Fatma Dore

https://doi.org/10.22559/folklor.5059

https://izlik.org/JA45CN97TD

Öz

Frege, Russell ve Wittgenstein, 20. yüzyılın başlarında analitik felsefenin kuru cuları olarak özellikle doğruluk, anlam, referans, kullanım gibi yönleri açısından dile odaklandılar. Ancak dilin doğası, dil ve dünya arasındaki ilişkinin felsefi an lamda incelenmesi eski bir konu olup antik dönemlere kadar gitmektedir. Örneğin Platon’un Kratylos’u, dille şeyler arasında doğal bir ilişkiyi savunan “doğalcılık” ile dilin kökeninin toplumsal sözleşmelere dayandığını ileri süren “uzlaşımcılık” görüşlerinin tartışıldığı ilk eserlerdendir. Platon’un, idealar teorisi bağlamında do ğalcılıktan yana olduğu ileri sürülebilir. Öğrencisi Aristoteles ise açıkça uzlaşımcı yaklaşımı savunur. 10. yüzyılda Türk İslam filozofu Fârâbî de Aristoteles ile aynı görüşü paylaşır. Literatür taraması yapılan bu makalede Fârâbî’nin uzlaşımcı dil teorisine odaklanılmıştır. Çalışmanın temel iddiası, Fârâbî’nin bu görüşe temayül etmesinde, onun çokdilli olmasının pratik bir katkısı olduğudur. Dayanak, çeşitli diller bilmesinin, ona bunlar arasında bir kıyaslama yaparak aynı anlamın farklı dillerde farklı şekillerde dile getirildiğini ve bunların birbirlerine anlamsal olarak bir önem hiyerarşisine tabi tutulamayacağını bilme imkânı sağladığı düşüncesidir. Çalışmada, öncelikle Fârâbî’nin dil meselesine eğilmesinin mantıkla ilişkisi çerçe vesinde felsefi bir temele dayandığı ortaya konmuştur. Ayrıca filozofun zengin dil varlığı incelenmiş ve bunun uzlaşımcı dil teorisini benimsemesinde deneyimsel bir etkisi olduğu sonucuna ulaşılmıştır.

Anahtar Kelimeler

dil felsefesi , İslam felsefesi , Aristoteles , Uzlaşımcı Dil Teorisi , Kitâbu’l-Hurûf

Etik Beyan

Araştırma ve yayın etiği beyanı: Bu makale, “1-2 Nisan 2025 tarihlerinde Bakü’de gerçekleşen “9. Uluslararası ICONTECH Pozitif Bilimlerde Yenilikçi Araştırmalar Kongresi”nde sunulan özet bildiri den geliştirilmiştir. Yazarların katkı düzeyleri: Makale tek yazarlıdır. Etik komite onayı: Çalışmada etik kurul iznine gerek yoktur. Finansal destek: Çalışmada finansal destek alınmamıştır. Çıkar çatışması: Çalışmada potansiyel çıkar çatışması bulunmamaktadır.

Multilingualism as a Foundation of Al-Fārābī’s Conventional Theory of Language

https://izlik.org/JA45CN97TD

Öz

Gottlob Frege, Bertrand Russell, and Ludwig Wittgenstein, as founders of analytic philosophy in the early twentieth century, focused on language, particularly investigating issues such as truth, meaning, reference, and use. Nevertheless, the philosophical examination of the relationship between language and the world dates back to antiquity. Plato’s Cratylus, for example, is one of the earliest works to discuss the views of naturalism, which posits a natural relationship between language and things, and conventionalism, which argues that the origin of language is based on social conventions. It can be argued that Plato’s own position inclines toward naturalism due to his theory of Forms. His student Aristotle, by contrast, clearly advocates a conventionalist approach. The tenth-century Turkish Islamic philosopher Al-Fārābī shares this view. This article examines al-Fārābī’s conventional theory of language. Its main argument is that a determining factor in al-Fārābī’s adoption of the conventionalist view is his multilingualism. It is argued that his knowledge of multiple languages enabled him to compare them and to recognize that the same meanings can be expressed in different linguistic forms. Consequently, languages cannot be arranged within a semantic hierarchy of importance. The article first demonstrates that al-Fārābī’s conventional theory of language rests on a philosophical foundation. It then examines his extensive linguistic knowledge. Finally, it concludes that his multilingualism provides concrete support for his conventional theory of language.

Anahtar Kelimeler

philosophy of Language , Islamic Philosophy , Aristotle , The Convetio-nal Theory of Langugae , Book of Letters

Kaynakça

• Ackrill, J. L. (1997). Language and reality in Plato’s Cratylus, essays on Plato and Aristotle. Oxford University Press.
• Alper, Ö. M. (1999). İbn Sînâ, TDV İslâm Ansiklopedisi, https://islamansiklopedisi.org.tr/ibn-sina#1 (Erişim tarihi: 27.04.2025).
• Aristotle. (1967). Categories and on interpretatione (H. P. Cooke, Trans.) Harward University Press.
• Aysever, R. L. (1996). Anlam sorununun sınırları, Felsefe tartışmaları. 19. Kitap. Panorama.
• Denkel, A. (1996). Anlam ve nedensellik. Kabalcı.
• Fârâbî. (1990a). Kitâbu’l-ibâre (Peri hermeneias muhtasarı).(M. T. Küyel, Nşr.)Atatürk Kültür Merkezi.
• Fârâbî. (1990b). İhsâu’l-ulûm (İlimlerin sayımı). (A. Ateş, Çev.) MEB.
• Fârâbî. (1991). Şerhu’l-İbâre (Al-Fârâbî’s commentary and short treatise on Aristotle’s De Interpretatione). (F. W. Zimmermann, Çev.) Cambridge University Press.
• Fârâbî. (2008a). Kitâbu’l-hurûf (Harfler kitabı). (Ö. Türker, Çev.) Litera.
• Fârâbî. (2008b). Kitâbu’l-burhân. (Ö. Türker & Ö. M. Alper, Çev.) Litera.
• Fârâbî. (2016). Kitâbu’l-elfâz (Mantıkta kullanılan lafızlar). (Y. Aydınlı, Çev.) Litera.
• Fârâbî. (2017). Tenbîh alâ sebîli’s-saâde (Mutluluk yoluna yöneltme), Fârâbî’nin İki Eseri. (H. Özcan, Çev.) M.Ü. İlahiyat Vakfı.
• Fârâbî. (2021). Mantığa giriş risaleleri (Y. Aydınlı, Çev.) Litera.
• Fisher, A. (2020). Abu Nasr Al-Farabi: a thousand years long odyssey of knowledge”, The Astana Times, 31 August 2020. https://astanatimes.com/2020/08/abu-nasr-al- farabi-a-thousand-years long-odyssey-of-knowledge/. (Erişim tarihi: 07.04.2025).
• Germann, N. (2013). Al-Farabi & the emergence of philosophy of language & Islamic thought. https:// www.youtube.com/watch?v=9neJXAqt8Tw, Published on Oct 9, 2013 (Erişim tarihi: 24. 03. 2025).
• Katzner, D. K. (2002). The languages of the world. Routledge.
• Kaya, M. (1995). Fârâbî. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. Kolektif, 12/162-163. https:// islamansiklopedisi.org.tr/farabi#1. (Erişim tarihi: 22.03.2025).
• Leaman, O. (2015). Ortaçağ İslam felsefesine giriş (T. Koç, Çev.) İz.
• Linguarum, J. (1971). Language in the philosophy of Aristotle. Mouton.
• Magee, B. (2000). Büyük filozoflar: Platon’dan Wittgenstein’a Batı felsefesi (A. Cevizci, Çev.) Paradigma.
• Meißner, D. (2023). Plato’s Cratylus. The Stanford Encyclopedia of Philosophy (E. N. Zalta & U. Nodelman, Eds.) URL= https://plato.stanford.edu/archives/sum2023/entries/plato-cratylus/ (Erişim tarihi: 02.03.2025).
• Medkûr, İ. (1996). Fârâbî. İslam düşüncesi tarihi,2 (O. Bilen, Çev.).(Mustafa Armağan, Ed.) İnsan.
• Menn, S. (2021). Al-Farabi’s metaphysics. The Stanford Encyclopedia of Philosophy. E. N. Zalta (Ed.), URL = (Erişim tarihi: 11.04.2025).
• Modrak, D. K. W. (2003). Aristotle’s theory of language and meaning. Cambridge University Press
• Platon. (1989). Kratylos (S. Y. Baydur, Çev.) MEB.
• Reçber, M. S. (2005). “Dil Felsefesi”, Felsefe. (M. Bayraktar, Ed.) Anküzem.
• Taylor, C.C.W. and Mi-Kyoung Lee, “The Sophists”, The Stanford Encyclopedia of Philosophy (Spring 2025 Edition), Edward N. Zalta & Uri Nodelman (Eds.) URL = https://plato.stanford.edu/archives/ spr2025/entries/sophists/.
• Tümer, G. (1992). Bîrûnî, TDV İslâm Ansiklopedisi, https://islamansiklopedisi.org.tr/biruni (Erişim tarihi: 27.04.2025).
• Türker, S. (2002). Fârâbî’de dil ve mantık ilişkisi. Kutadgubilig: Felsefe-Bilim Araştırmaları. 1, 137 175.
• Versteegh, K. (1997). Landmarks in linguistic thought. Volume III: The Arabic linguistic tradition. Rotledge.
• Wittgenstein, L. (1986) Philosophical investigations (G.E.M. Anscombe, Trans.) Basil Blackwell.